# Stany Zjednoczone Ameryki ## Krótki opis Stany Zjednoczone Ameryki, zwane też USA lub Ameryką, to państwo federacyjne w Ameryce Północnej składające się z 50 stanów, dystryktu Kolumbii i kilku terytoriów zależnych. Trzecie pod względem liczby ludności i czwarte pod względem powierzchni państwo na świecie, jest jednym z najważniejszych graczy na arenie międzynarodowej. ## Geografia ### Informacje ogólne Obszar Stanów Zjednoczonych wynosi 9 834 000 km², z czego 9,2 mln km² to ląd, a 470 tys. km² to wody. Kraj graniczy z Kanadą na północy (8 893 km) i Meksykiem na południu (3 326 km), a linia brzegowa wynosi 19 924 km. ### Klimat Stany Zjednoczone obejmują wiele stref klimatycznych. Część wschodnia zmienia się wraz ze szerokością geograficzną, od klimatu kontynentalnego na północy po subtropikalny na południu. Zachodnia część jest bardziej zróżnicowana ze względu na wysokość i odległość od oceanu. ### Ukształtowanie powierzchni Powierzchnia kraju jest ukształtowana przez równiny centralne, góry na zachodzie, wzgórza i niskie góry na wschodzie. Najniższy punkt to Death Valley (-86 m p.p.m.), a najwyższy Denali na Alasce (6 194 m n.p.m.). ### Zasoby naturalne Kraje dysponują bogactwem surowców naturalnych, w tym ropą naftową, gazem ziemnym, węglem, rudami metali, drewnem i olbrzymimi zasobami łupków bitumicznych. ## Historia ### Pierwsze osadnictwo Paleoindianie migrowali przez Beringa ponad 12 000 lat temu. Pierwsi Europejczycy dotarli około 1000 roku (Wikingowie), ale trwałe osadnictwo rozpoczęło się dopiero w XVI wieku. ### Kolonizacja europejska W 1565 roku hiszpański żeglarz Pedro Menéndez de Avilés założył St. Augustine na Florydzie - pierwszą stałą osadę Europejczyków na terenie dzisiejszych USA. Pierwsi angielscy osadnicy przybyli w 1607 roku do Jamestowna w Wirginii. ### Rewolucja amerykańska Sprzeciw kolonistów wobec polityki brytyjskiej doprowadził do wydarzeń nazwanych rewolucją amerykańską. 4 lipca 1776 roku Kongres Kontynentalny ogłosił niepodległość Stanów Zjednoczonych. ### Ekspansja terytorialna Po wojnie o niepodległość kraj kontynuował ekspansję na zachód. W 1803 roku Jefferson odkupił Luizjanę od Francji, w 1845 roku dołączył Teksas, a w 1867 roku kupił Alaskę od Rosji. ### Wojna secesyjna W latach 1861-1865 doszło do wojny między Północą a Południem o kwestię niewolnictwa. Zwycięstwo Północy pozwoliło zachować jedność kraju i znieść niewolnictwo. ### Rozwój gospodarczy W XIX wieku Stany Zjednoczone stały się największą gospodarką świata. Liberalne zasady rządziły gospodarką, co skutkowało gwałtownym rozwojem. ### Indianie Na początku XIX wieku w Ameryce Północnej żyło ok. 1 mln Indian. Ekspansja osadnictwa białych oznaczała dla nich groźbę utraty terenów. ### XX wiek W XX wieku Stany Zjednoczone stały się jedynym supermocarstwem świata po rozpadzie ZSRR. Uczestniczyły w obu wojnach światowych i zimnej wojnie z Związkiem Radzieckim. ## Ustrój polityczny i prawny ### Podział władzy Konstytucja wprowadziła trójpodział władzy: ustawodawcą jest Kongres (Izba Reprezentantów i Senat), wykonawcą jest prezydent, a sądowniczym Sąd Najwyższy. ### System partiopolityczny W USA istnieje system dwóch partii: Demokratów (lewicowi) i Republikanów (prawicy). Obie partie mają głębokie korzenie w historii kraju. ### System prawny System prawny dzieli się na prawo ustawowe i prawo precedensowe. Konstytucja z 1787 roku jest najważniejszym aktem prawnym. ## Gospodarka ### Charakterystyka Stany Zjednoczone są największą gospodarką świata pod względem PKB. Gospodarka opiera się na sektorze usług (78,6% PKB), przemyśle (20,4%) i rolnictwie (0,9%). ### Główne branże Ważne gałęzie gospodarki to bankowość inwestycyjna, przemysł zbrojeniowy, motoryzacja, petrochemia, chemia, elektronika, technologia komputerowa i rolnictwo. ### System podatkowy Podatki stanowią około 27% PKB. System jest zróżnicowany ze względu na poziom federalny, stanowy i lokalny. ## Demografia ### Ludność Według spisu z 2020 roku liczba ludności wynosi 331,45 mln. Największe aglomeracje to Nowy Jork (19,5 mln), Los Angeles-San Diego (12,8 mln) i Chicago (9,3 mln). ### Rasa i grupy etniczne W 2020 roku białych było 61,6%, czarnych 12,4%, Azjatów 6,0%, Indian 1,1% i innych 19,9%. ### Religia 78,4% Amerykanów określa się jako chrześcijanie, w tym 46,5% protestantów i 20,8% katolików. 16,1% nie przynależy do żadnej wspólnoty religijnej. ### Edukacja Stany Zjednoczone były jednym z pierwszych państw wprowadzających szkolnictwo publiczne. System edukacji to mieszanina publicznego i prywatnego. ## Kultura ### Literatura Ważni autorzy amerykańscy to Edgar Allan Poe, Mark Twain, Ernest Hemingway, William Faulkner, John Steinbeck i wiele innych. ### Muzyka W USA narodziły się jazz, country, rock, blues, hip-hop i inne gatunki muzyczne. ### Film Stany Zjednoczone są ważnym producentem filmów, szczególnie w Hollywood. ### Język Chociaż nie ma języka oficjalnego na poziomie federalnym, angielski pełni de facto rolę języka narodowego. Hiszpański jest drugim najczęściej używanym językiem. ## Siły zbrojne Siły zbrojne Stanów Zjednoczonych są jedną z najsilniejszych na świecie. Składają się z wojsk lądowych, sił powietrznych, marynarki wojennej, korpusu piechoty morskiej i straży wybrzeża. ## Transport Stany Zjednoczone mają rozbudowaną sieć autostrad (77 tys. km) i kolejową (226 612 km). Ważną rolę pełni także transport lotniczy. ## Media W USA nie ma kanałów ogólnonarodowych. W dużych miastach działa kilka lokalnych stacji nadających programy jednej z głównych sieci. ## Rankingi międzynarodowe Stany Zjednoczone zajmują wysokie miejsca w rankinguach konkurencyjności gospodarczej, rozwoju społecznego i wolności gospodarczej.