Tanzania, Zjednoczona Republika Tanzanii (suahili Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) – państwo we wschodniej Afryce powstałe z połączenia dawnych kolonii brytyjskich: Tanganiki (do I wojny światowej niemieckiej) oraz brytyjskiego Zanzibaru, co symbolizowała nazwa utworzona z pierwszych sylab nazw obu krajów TAN+ZAN. W skład Tanzanii jako republiki federacyjnej weszła również wyspa Pemba położona blisko Zanzibaru. Stolicą Tanzanii jest Dodoma, do 1981 roku było nią Dar es Salaam (obecnie stolica administracyjna i siedziba rządu). == Geografia == Większą część powierzchni Tanzanii zajmuje Wyżyna Wschodnioafrykańska (wys. 900–1500 m n.p.m.) przedzielona Wielkim Rowem Wschodnim, wypełnionym jeziorami Natron, Eyasi i Manyara. Wielki Rów Wschodni otoczony jest masywem Kilimandżaro. W północnej części kraju ciągną się rozległe równiny, w tym Serengeti Plains, Step Masajów, Step Wembere, gdzieniegdzie występują ostańce skalne. Na południu znajdują się w znacznym stopniu zerodowane pasma górskie (Rubeho, Uluguru i Mbarika). Wzdłuż zachodniej granicy rozciągają się pasma gór zrębowych – Kipengere Range, Poroto i Mgeya, opadające stromym uskokiem do Wielkiego Rowu Zachodniego i ulokowanych w nim jezior. Na wybrzeżu występuje pas nizin, szeroki na 50–100 km, w obszarze delty Rufidżi na 200 km. Należące do Tanzanii wyspy Pemba i Zanzibar otoczone są koralami. Na północy zlokalizowany jest Park Narodowy Serengeti wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Położenie geograficzne: pomiędzy południkami 29° i 41° E oraz równoleżnikami 1° i 12° S Długość granic lądowych: 4161 km kraje sąsiedzkie: Burundi 589 km, Kenia 775 km, Malawi 512 km, Mozambik 840 km, Rwanda 222 km, Uganda 391 km, Zambia 353 km, Demokratyczna Republika Konga 479 km Długość wybrzeża: 1424 km Najwyższy punkt: Kilimandżaro 5895 m n.p.m. Najniższy punkt: Ocean Indyjski 0 m n.p.m. == Klimat == Obszar Tanzanii położony jest na południe od równika, a jego warunki klimatyczne kształtowane są przede wszystkim przez napływ wilgotnych mas powietrza znad Oceanu Indyjskiego oraz zróżnicowanie wysokości bezwzględnej poszczególnych regionów. Czynniki te powodują znaczne regionalne różnice w rozkładzie opadów i temperatur. Często występują burze. W południowej części kraju występują dwie wyraźne pory deszczowe, przypadające na okres od marca do maja oraz od sierpnia do listopada, natomiast w północnych regionach zaznacza się jeden główny sezon opadowy, trwający od listopada do kwietnia. Na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego roczna suma opadów sięga około 2000 mm, podczas gdy w głębi lądu, w kierunku zachodnim, zmniejsza się do około 750 mm. Średnie temperatury wewnątrz kraju wynoszą około 26 °C w październiku oraz 21 °C w lipcu. W rejonie Jeziora Wiktorii panuje klimat równikowy, charakteryzujący się równomiernym rozkładem opadów w ciągu roku, przekraczających 1500 mm. Podwyższone sumy opadów notowane są także na obszarach masywów wulkanicznych Kilimandżaro i Meru, gdzie roczna ilość opadów wynosi około 1500 mm. W najwyższej części masywu Kilimandżaro, na stożku Kibo, występują warunki klimatu polarnego. == Hydrologia == W pasie nadbrzeżnym sieć hydrograficzna jest gęsta, we wnętrzu kraju rzeki mają charakter głównie okresowy. W masywie Kilimandżaro występuje kilka lodowców (na wysokości 4800–5200 m n.p.m.), systematycznie zmniejszają swoją objętość. == Środowisko przyrodnicze == Niziny porastają sawanny i, w większości w okolicach rzek, połacie lasów wiecznie zielonych. Na wybrzeżach występują namorzyny, na płaskowyżu sawanny, na zachodzie i południowym zachodzie głównie lasy miombo. W górach piętro leśne kończy się na 2900 m n.p.m., od 2900 do 4000 m n.p.m. występuje piętro subalpejskich zarośli, powyżej 4000 m n.p.m. piętro roślinności afroalpejskiej z olbrzymimi starcami (Senecio). W Tanzanii odnotowano 322 gatunki ssaków i 1052 gatunki ptaków, z czego 24 są endemiczne dla kraju. == Historia == Ekspansja arabska obejmująca wybrzeża dzisiejszej Tanzanii miała miejsce już w X wieku. W 1498 roku Vasco da Gama jako pierwszy Europejczyk dotarł na te tereny, rozpoczynając okres dominacji Portugalii, który trwał do 1740 roku. Następnie Portugalczyków wyparli sułtani z Maskatu, ustanawiając kontrolę nad wybrzeżem Zanzibaru i innymi portami w regionie. W XVII i XVIII wieku rozwijał się tutaj handel niewolnikami, którzy byli wysyłani do pracy w rolnictwie w Arabia, Persji, Indiach i na Dalekim Wschodzie, a także na plantacjach trzciny cukrowej na Mauritiusie i Reunionie. Do 1873 roku, kiedy handel niewolnikami został zakazany, z głębi lądu wywieziono około 15 milionów osób, z czego jedynie około 1,5 miliona dotarło do wybrzeża; pozostali zginęli w trakcie transportu. Od 1889 roku kontynentalna część Tanzanii, Tanganika, znajdowała się pod kontrolą Niemiec, podczas gdy Zanzibar pozostawał protektoratem brytyjskim pod rządami sułtana. Po I wojnie światowej Tanganika stała się terytorium mandatowym Ligi Narodów, zarządzanym przez Brytyjczyków, a od 1946 roku – terytorium powierniczym ONZ pod tym samym zarządem. Tanganika uzyskała pełną niepodległość 9 grudnia 1961 roku, a w rok później proklamowano republikę. 26 kwietnia 1964 roku nastąpiło połączenie Tanganiki i Zanzibaru w Zjednoczoną Republikę Tanganiki i Zanzibaru, która od 29 października 1964 funkcjonuje pod nazwą Zjednoczona Republika Tanzanii jako federacja dwóch odrębnych państw: Tanganiki (niepodległej od 1961) i Zanzibaru (niepodległego od 1963). W latach 1964–1985 krajem rządził prezydent Julius Nyerere będący inicjatorem unii. Do 1977 roku faktyczna władza należała do dwóch partii – Afrykańskiego Narodowego Związku Tanganiki i Partii Afroszyrazyjskiej na Zanzibarze. W 1977 roku Nyerere zaprowadził w kraju rządy monopartyjne, oparte na Partii Rewolucji. Ustrój kraju opierał się na uchwalonej w 1967 Deklaracji z Arushy, zawierającej podstawowe założenia socjalizmu tanzańskiego (ujamaa). W ramach realizacji tej koncepcji, Nyerere przeprowadził proces kolektywizacji wsi i nacjonalizacji gospodarki. Celem tych działań miało być doprowadzenie do ekonomicznej samowystarczalności. Od 1972 roku miała miejsca wzmożona polityka decentralizacji, która doprowadziła w 1979 roku do nadania Zanzibarowi autonomii i odrębnych organów władzy. W polityce zagranicznej Nyerere przyłączył Tanzanię do grupy tzw. państw frontowych i udzielała ona pomocy ruchom wyzwoleńczym w Południowej Afryce i Rodezji. Najlepsze relacje łączyły w tamtym czasie Tanzanię z Chinami. W 1978 roku doszło do wybuchu wojny z sąsiednią Ugandą. Spór państw rozpoczął się w 1971 roku, gdy w Ugandzie doszło do zamachu stanu, w którym armia na czele z Idi Aminem obaliła prezydenta Miltona Obote. Nyerere zaoferował azyl polityczny obalonemu prezydentowi. Konsekwencją przegranej przez Ugandę wojny był upadek junty ugandyjskiej i powrót do władzy Obote w 1980 roku. Nyerere ostatnią kadencję rozpoczął w 1980 roku i urząd sprawował do 1985 roku. Ostatnia kadencja polityka była okresem, w którym w parlamencie wyłoniła się opozycja dążąca do ograniczenia zakresu władzy prezydenta oraz kryzysu politycznego na Zanzibarze z 1984 roku który spowodowany był coraz większym niezadowoleniem z unii z Tanganiką oraz tendencjami separatystycznymi. Władzę po Nyerere objął Ali Hassan Mwinyi. Pochodzący z Zanzibaru polityk zahamował nastroje separatystyczne na wyspie. Nowy prezydent odstąpił od socjalistycznych zasad gospodarczych i wprowadzał w kraju wolny rynek. Spowodowało to zacieśnienie przez Tanzanię relacji z państwami zachodnimi oraz organizacjami międzynarodowymi. W 1990 roku dawny współpracownik Nyerere, Oscar Kambona utworzył opozycyjną partię – Demokratyczne Forum Tanzanii. Działalność partii została zalegalizowana w 1992 roku poprzez wprowadzenie systemu wielopartyjnego. Dominujące znaczenie zachowała Partia Rewolucji. 7 sierpnia 1998 w Dar es Salaam doszło do zamachu bombowego na ambasadę USA, dokonanego przez radykalnych islamistów. == Demografia == Ponad 65% powierzchni Tanzanii jest słabo zaludnione, co wynika z suchego klimatu, ubogich gleb oraz obecności muchy tse-tse. Pod względem wyznaniowym trzy główne grupy — chrześcijanie, muzułmanie i wyznawcy religii animistycznych — stanowią każda około 30% ludności. Tanzania jest jednym z najsłabiej zurbanizowanych państw świata. Ludność miejska stanowi zaledwie 33,8% wszystkich mieszkańców. Największe skupiska ludności Tanzania znajdują się w rejonach przylegających do Jeziora Wiktorii, wokół wulkanów Kilimandżaro i Meru oraz na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego, oraz wyspy Zanzibar i Pemba. Społeczność Tanzanii charakteryzuje się większym zróżnicowaniem etnicznym niż w Kenia, obejmując około 120 plemion, głównie należących do grupy Bantu. Do najliczniejszych grup zalicza się Sukuma, Miamuzi, Gogowie, Niaturu oraz Chaga i inne. Na północy kraju zamieszkują Masajowie należący do grupy Niolitów. Kraj zamieszkuje ponad 120 grup etnicznych, z których najliczniejsze są ludy Bantu. Nadal powszechny jest koczowniczy tryb życia. Znaczna część ludności jest niedożywiona i dotknięta licznymi chorobami, m.in. malarią i śpiączką. Na 1 lekarza przypada ok. 50 tys. mieszkańców. === Największe miasta === Poniższa lista przedstawia największe miasta Tanzanii: === Religia === Struktura religijna w 2020 roku, według The ARDA: chrześcijaństwo – 55,3%: protestantyzm – 29,4% katolicyzm – 27,8% kościoły niezależne – 2,2% islam – 31,5% religie etniczne, animizm – 11,3% hinduizm – 0,87% bahaizm – 0,43% brak religii – 0,36% inne religie – 0,12%. Według szacunków Pew Research Center z 2020 roku, 63% populacji identyfikuje się jako chrześcijanie, 34% jako muzułmanie i 5% praktykowało inne religie. Chrześcijaństwo jest wewnętrznie zróżnicowane i mniej więcej po równo podzielone między katolików i protestantów. Luteranie i anglikanie są największymi wyznaniami protestanckimi, jednak od lat 80. XX wieku prężnie rozwija się ruch zielonoświątkowy, osiągając kilka milionów zwolenników. Do największych związków wyznaniowych należy także Bap