Walia (wal. Cymru, wym. [ˈkəmrɨ]; ang. Wales, wym. [ˈweɪlz]) – część składowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Także celtycka kraina historyczna. Kraj jest położony w południowo-zachodniej części wyspy Wielka Brytania, na zachód od Anglii, nad morzami Irlandzkim i Celtyckim. Stolicą Walii jest Cardiff. Mimo że kraj ten dzieli historię społeczno-polityczną z resztą Wielkiej Brytanii, a zdecydowana większość ludności mówi po angielsku, Walia zachowała odrębność kulturową i jest krajem dwujęzycznym. Ponad 560 tys. mieszkańców posługuje się językiem walijskim, który szczególnie rozpowszechniony jest w zachodnich i północnych częściach kraju. Od końca XIX wieku Walia zyskała wizerunek „kraju pieśni”, po części dzięki tradycji eisteddfod. Kraj reprezentowany jest przez własną drużynę na wielu międzynarodowych imprezach sportowych, m.in. w Pucharze Świata FIFA, Mistrzostwach Europy UEFA, Pucharze Świata w Rugby oraz na Igrzyskach Wspólnoty Narodów. Rugby union uważane jest za symbol walijskiej tożsamości narodowej oraz przejaw narodowej świadomości. == Pochodzenie nazwy == Nazwa Walia jest spolszczoną wersją angielskiej nazwy Wales, która jest germańskim egzonimem pochodzącym od germańskiego słowa Walha i oznacza nieznajomego lub cudzoziemca. Słowo Walha prawdopodobnie wywodzi się od nazwy celtyckiego plemienia Volcae. Walijczycy z kolei nazywają swój kraj Cymru (wym. [ˈkəmrɨ]), a siebie Cymry, co w języku starowalijskim znaczy „rodak”, „krajan”. == Historia == === Od prehistorii do starożytności === Walia od przynajmniej 29 tys. lat jest zamieszkiwana przez ludzi współczesnych. Za początki stałego zamieszkania uznaje się końcówkę epoki lodowcowej między 12 a 10 tys. lat temu. Myśliwi z ery mezolitycznej, zamieszkujący tereny centralnej Europy, rozpoczęli migrację na tereny Wielkiej Brytanii. W tamtym czasie poziom morza był znacznie niższy niż obecnie, co więcej, płytsze warstwy obecnego Morza Północnego były kiedyś suchym lądem. Obecne wschodnie wybrzeże Anglii oraz wybrzeża Danii, Niemiec oraz Holandii połączone były obszarem lądu znanym jako Doggerland (obszar zamieszkały przez paleolityczne ludy koczownicze), tworząc w ten sposób Półwysep Brytyjski na kontynencie europejskim. Walia nie posiadała lodowców do około 10 250 lat temu, a cieplejszy klimat przyczynił się do gęstego zalesienia w tej części kontynentu. Wzrost poziomu morza po okresie lodowcowym oddzielił Walię i Irlandię, kształtując Morze Irlandzkie. Doggerland został zatopiony przez Morze Północne i 8000 lat temu Półwysep Brytyjski przekształcił się w wyspę. Do początku Neolitu (6000 lat temu) poziom morza w Kanale Bristolskim był niższy o około 10 metrów niż obecnie. John Davies interpretuje teorię dotyczącą zatonięcia Cantre'r Gwaelod oraz opowieści z Mabinogionu, mówiącą o węższych i płytszych wodach pomiędzy Walią a Irlandią, jako odległe wspomnienia tamtych czasów zachowane w przekazach ludowych. Koloniści z epoki kamienia gładzonego zintegrowali się z ludnością tubylczą, zajmującą się polowaniem oraz zbieractwem, stopniowo zmieniając jej styl życia na rolniczo-osadniczy (zob. rewolucja neolityczna). Wykarczowano lasy, aby założyć pastwiska i uprawiać ziemię. Opracowano również nowe technologie, takie jak ceramika czy wyroby włókiennicze. W okresie pomiędzy 5800 i 5500 lat temu wybudowano również kromlechy, np. Pentre Ifan, Bryn Celli Ddu czy Parc Cwm oraz wysokie, kamienne kopce. Podobnie jak ludzie zamieszkujący Wielką Brytanię, ludność zamieszkująca obszar dzisiejszej Walii przez wieki asymilowała imigrantów, co skutkowało wymianą doświadczeń między przedstawicielami kultur epoki brązu i epoki żelaza. Zdaniem Johna T. Kocha i wielu innych naukowców, Walia w późnej epoce brązu była częścią nadmorskiej sieci handlowej, do której wliczały się również inne regiony celtyckie, takie jak dzisiejsze Anglia, Francja, Hiszpania czy Portugalia, gdzie rozwinęły się języki celtyckie. Pogląd ten, nazywany czasem „Atlantycko-Celtyckim”, przeciwstawia się jednak teorii dotyczącej języków celtyckich, których korzenie sięgają dalej na wschód, do kultury halsztackiej. W momencie inwazji rzymskiej na Brytanię, tereny współczesnej Walii od setek lat były już podzielone pomiędzy plemiona Deceangliów, Ordowików, Kornowiowów, Demetów i Sylurów. Pierwotna ludność Walii pozostawiła po sobie wielkie budowle megalityczne. Później obszar ten zajęli Celtowie. Rzymianie okupowali obszary Walii od I do V wieku n.e. === Między panowaniem rzymskim a angielskim === Po zakończeniu panowania cesarstwa rzymskiego pojawiła się tożsamość narodowa Walii. Pomimo późniejszych najazdów Jutów, Anglów i Sasów, Walia zachowała swą odrębność. W tym czasie powstało na terytorium Walii kilka państw, z których najpotężniejszymi były Królestwo Gwynedd i Królestwo Powys. Okres 400 lat następujący po upadku panowania rzymskiego jest najtrudniejszym do zinterpretowania okresem w historii Walii. Po odejściu Rzymian z Brytanii w 410 r. n.e. wiele terenów nizinnych Brytanii na wschodzie i południowym wschodzie zostało opanowanych przez różne ludy germańskie. Przed szczegółowymi badaniami rozmieszczenia podklas R1-Y-DNA początkowo zakładano, że rdzenni Brytowie zostali wyparci przez najeźdźców. Teoria ta została odrzucona w obliczu dowodów na to, że większość populacji ma najpóźniej pochodzenie z epoki Hallstatt, ale prawdopodobnie późne pochodzenie neolityczne lub wczesne mezolityczne z niewielkim udziałem źródeł anglosaskich. Jednakże do 500 r. n.e. ziemia, która stała się Walią, została podzielona na wiele królestw wolnych od rządów anglosaskich. Królestwa Gwynedd, Powys, Dyfed i Seisyllwg, Morgannwg i Gwent stały się niezależnymi walijskimi państwami następczymi. Dowód archeologiczny znaleziony w Niderlandach i na ziemiach, które miały stać się Anglią, wskazuje na wczesną anglosaską migrację do Wielkiej Brytanii między 500 a 550 rokiem, co zgadza się z kronikami Franków. John Davies zaznacza to jako zgodne z brytyjskim zwycięstwem w Badon Hill przypisywanym królowi Arturowi przez Nenniusa. Wytrwałe przetrwanie ludów rzymsko-brytońskich i ich potomków w zachodnich królestwach zapoczątkowało to, co dzisiaj znane jest jako Walia. Wraz z utratą nizin angielskie królestwa Mercji i Nortumbrii, później Wessex, borykały się z Powys, Gwent i Gwynedd, żeby określić granicę pomiędzy dwoma narodami. Utraciwszy wiele terenów Mercji (dzisiaj West Midlands) w VI wieku i na początku VII wieku, odradzający się w VII w. Powys opanowali osiągnięcia Mercjan. Aethelbald z Mercii, licząc na obronę niedawno zdobytych terenów, zbudował groblę Wat’s Dyke. Według Johna Davisa prawdopodobne jest, że przedsięwzięcie to mogło być zrealizowane za zgodą króla Elisedd ap Gwylog, panującego na ziemi Powys. Ponieważ granica ta rozciągała się na północ od doliny rzeki Severn do ujścia rzeki Dee, połączyła Oswestry z Powys. Inna teoria – bazująca na datowaniu na podstawie zawartości węgla – określiła istnienie Dyke na 300 lat wcześniej, co może świadczyć, że grobla mogła zostać wybudowana przez poromańskich władców Wroxeter. Król Offa z Mercji zdaje się kontynuować tę doradczą inicjatywę, tworząc większy wał ziemny, znany dzisiaj jako zapora Offa (walijski Clawdd Offa). Davies pisze o badaniach Sir Cyril Fred Fox nad zaporą Offa: „Planując to, odbyła się konsultacja z królami Powys i Gwent. Na Długiej Górze niedaleko Trelystanu grobla skręca na wschód, pozostawiając żyzne zbocza w rękach Walijczyków. Niedaleko Rhiwabon [grobla] została zaprojektowana, aby zapewnić, że Cadell ap Brochwel zachował prawo do posiadania Twierdzy Penygadden”. Dla Gwentu, Offa zbudował groblę „na wschodniej grani wąwozu, wyraźnie z zamiarem rozpoznania, że rzeka Wye i jej ruch należy do królestwa Gwint”. Jednak interpretacje Foxa, zarówno dotyczące długości, jak i celu grobli Offa zostały zakwestionowane przez nowsze badania. Grobla Offa pozostawała w znacznej mierze granicą między Walią a Anglią, choć Walia odzyskała w XII wieku obszar pomiędzy Dee (Afon Dyfrdwy) a Conwy, znany wówczas jako Y Berfeddwlad. Do VIII wieku granice wschodnie z Anglosasami zostały ustanowione w ogólnych zarysach. W 853 r. wikingowie napadli na Anglesey, ale w 856 r. Rhodi Mawr pokonał i zabił ich przywódcę, Goma. Brytyjczycy z Walii zawarli później pokój z wikingami, a Anarawd ap Rhodi sprzymierzył się z Norsemenami okupującymi Northumbrię, żeby podbić północ. Sojusz ten rozpadł się w późniejszym czasie, Anarawd doszedł do porozumienia z Alfredem, królem Wesseksu, z którym walczył przeciwko zachodnim Walijczykom. Według Annalesa Cambriae, w 894 r. „Anaward przyszedł z Anglami [ludy pochodzenia germańskiego] i położył odpadki Ceredigion i Ystrad Tywi”. === Panowanie angielskie === W VIII wieku n.e. plemiona walijskie zdołały obronić się przed sąsiedzką inwazją Anglosasów. Kiedy jednak Anglię najechał Wilhelm Zdobywca (1066), jego normańska armia wdarła się do Walii i rozpoczęła okupację. W 1218 roku książę Gwynedd zdołał zjednoczyć ziemie walijskie i przybrał tytuł księcia Walii. W 1282 roku, gdy zmarł Llywelyn ap Gruffudd, dokonała się ostateczna aneksja Walii przez Anglię. W 1301 roku król Edward I nadał swemu synowi, Edwardowi II, tytuł księcia Walii, w geście, który miał świadczyć o jedności i związkach między Walią i Anglią. Tytuł księcia Walii przysługuje tradycyjnie najstarszemu synowi brytyjskiego władcy, będącemu następcą tronu Zjednoczonego Królestwa. W 1400 roku walijski książę Owain Glyndŵr wzniecił powstanie przeciwko Anglii, w cztery lata usuwając Anglików z większości terenów Walii. W 1410 roku powstanie zostało stłumione. W 1485 roku królem Anglii został Henryk VII. Jako Walijczyk i pierwszy władca z rodu Tudorów uczynił rządy Anglii bardziej tolerancyjnymi dla Walijczyków. Jego syn, Henryk VIII połączył Anglię i Walię unią w roku 1536. Na mocy Przepisów Prawnych Walii 1535–1542 Walia została zaanektowana przez Anglię i włączona do jej systemu prawnego. XIX-wieczna rewolucja przemysłowa zmieniła oblicze Walii, zagrażają