# Zjednoczone Emiraty Arabskie ## Wstęp Zjednoczone Emiraty Arabskie (ang. *United Arab Emirates*, ZEA) – suwerenne państwo federacyjne na Bliskim Wschodzie, położone nad Zatoką Perską i Zatoką Omańską. Składają się z siedmiu emiratów: Abu Zabi, Dubaj, Szardża, Adżman, Umm al-Kajwajn, Ras al-Chajma oraz Fudżajra. Graniczą z Arabią Saudyjską i Omanem. Zjednoczone Emiraty Arabskie stanowią jedyny przetrwający do dziś realny projekt z nurtu panarabizmu, zdolny przetrwać próbę czasu i dynamicznie transformować się w nowoczesne, globalne centrum gospodarcze. ## Historia i geneza ### Najdawniejsze ślady obecności ludzkiej Historia terenów dzisiejszych ZEA sięga nieprzebranych głębin czasu. W 2011 roku na stanowisku archeologicznym Jebel Faya odkryto prymitywne narzędzia krzemienne, których wiek oszacowano na około 100–125 tysięcy lat (datowanie termoluminescencyjne). Odkrycie to stanowiło absolutny przełom – był to najdawniejszy znany na ówczesny stan wiedzy ślad obecności człowieka spoza Afryki. Świadczy to o tym, że tereny leżące dzisiaj na pustyniach na styku Azji i Bliskiego Wschodu stanowiły naturalne korytarze migracyjne w epoce kamienia. ### Epoka neolitu i wczesne kontakty międzyplemienne Od około VII tysiąclecia p.n.e. region zaczął ożywiał. Doszło do rozwoju neolitu oraz do hodowli dromaderów i osłów. Ludy pustynne prowadzące koczowniczy tryb życia zaczęły kształtować specyficzny krajobraz kulturowy i gospodarczy regionu. Pustynia nie była już barierą nieprzekraczalną, lecz przestrzenią życia. W III tysiącleciu p.n.e. na tereny te zaczęły sięgać wpływy wielkich cywilizacji mezopotamskich: Sumeru, Akadu, Babilonii oraz Asyrii. Region stanowił ważny węzeł handlowy na szlaku między płodnym półksiężycem a Półwyspem Arabskim. W VI wieku p.n.e. dominację zaczęła przejmować kultura perska, którą z czasem przeplatały wpływy hellenistyczne po podbojach Aleksandra Wielkiego oraz późniejsze panowanie państw seleucydych. Kolejnym ważnym graczem geopolitycznym byli Partowie, których władztwo rozciągało się nad tymi ziemiami. W około 240 roku n.e. region został podbity przez perski, sasanidzki imperium. Niektóre lata później (ok. 256 r.n.e.) na te tereny przybyli również chrześcijanie, co świadczą liczne pozostałości materialne, w tym ruiny wczesnochrześcijańskiego kościoła na wyspie Sir Bani Jas. ### Era wczesnego islamu W VII wieku obszar ten został zajęty przez muzułmanów. Na terenach dzisiejszych ZEA silnie zaznaczyły się dwa nurty islamu: bahrajńscy charydżyci oraz omańscy ibadyci, których wpływy przetrwały w lokalnych tradycjach i społecznościach do czasów współczesnych. ### Dominacja mocarstw morskich (XVI–XVIII wiek) W XVI wieku, w ramach wielkiego podboju morskiego, Portugalia zająła strategiczne punkty na wybrzeżu, zakładając m.in. fort w Kalbie. Od XVII wieku na tym terytoriu trwał podział wpływów pomiędzy Imperium Osmańskie a kolonizatorami z Europy Zachodniej. Prawdziwą zmianę wnieśli jednak w drugiej połowie XVIII wieku Arabowie, którzy nawiązali gospodarcze kontakty z Brytyjską Kompanią Wschodnioindyjską. To zainicjowało proces przywracania arabskich wpływów politycznych w regionie. ### Protokolety brytyjskie i Oman Traktatowy W 1892 roku, zaniepokojeni rosnącym zainteresowaniem Zatoką Perską przez inne europejskie mocarstwa, Brytyjczycy zawarli z każdym z emirów układy protekcyjne. Zgodnie z nimi, polityka zagraniczna emiratów przeszła w ręce Korony brytyjskiej. Tereny te zaczęto nazywać Omanem Traktatowym. Utworzono Radę Traktatową, składającą się z siedmiu władców, z zamiarem ostatecznego utworzenia wspólnego państwa – federacji. ### Eksplozja demograficzna i odkrycie ropy W latach 60. XX wieku odkryto tu ogromne złoża ropy naftowej. Eksploatacja „czarnego złota” przyniosła Omanowi Traktatowemu niewyobrażalne wcześniej bogactwo, co spowodowało gwałtowny wzrost gospodarczy i demograficzny. W 1971 roku populacja całego regionu szacunkowo przekraczała zaledwie 180 tysięcy mieszkańców (z czego w Dubaju mieszkało ok. 60 tysięcy, a w małym Adżmanie zaledwie 4,25 tys.). ### Droga ku niepodległości (1968–1971) W 1968 roku rząd brytyjski ogłosił intencję wycofania swojego wojska z regionu. Zaczęto tworzyć federację, która miała obejmować 7 emiratów oraz sąsiednie księstwa: Katar i Bahrajn. Uchwała o jej powstaniu zapadła w lutym 1968. Niestety, zróżnicowane ambicje lokalnych szejków i nierozwiązane kwestie formalno-prawne sprawiły, że projekt utknął na papierze. W 1971 roku Bahrajn i Katar ogłosili niepodległość jako odrębne państwa (podobnie zrobił Ras al-Chajma, który tymczasowo opuścił negocjacje). 18 lipca 1971 roku pozostałe sześć emiratów podpisało umowę o utworzeniu Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Oficjalne ogłoszenie niepodległości nastąpiło 2 grudnia 1971 roku. 6 dni później państwo przyjęto do Ligi Arabskiej, a 8 grudnia – jako 132. członkę – do Organizacji Narodów Zjednoczonych. 23 grudnia Bahrajn ogłosił, że do federacji dołączy również wcześniej wycofujący się Ras al-Chajma, co formalnie zakończyło proces integracji. ### Budowa ustroju politycznego Zajid ibn Sultan Al Nahajjan (władca Abu Zabi) został pierwszym prezydentem ZEA na 5 lat, a jego wiceprezydentem został szejk Dubaju. Utworzono Radę Najwyższą, która nadzorowała politykę zagraniczną, obronność i kluczowe decyzje gospodarcze. Każdy emirat zachował jednak własną administrację, kierując się lokalnymi tradycjami plemiennymi. Budżet federacji budowano z 10-procentowej składki każdego emiratu. Tymczasową stolicą państwa została el-Ain. ### Wydarzenia współczesne - 1979: Zerwanie stosunków z Egiptem po podpisaniu przez niego umowy wojskowej z Izraelem. - 1985: Nawiązanie stosunków z ZSRR i Chinami. - 1990: Poparcie dla koalicji antyirańskiej, dzierżawienie bazy dla wojsk zachodnich. - 1994: Układ obronny ze Stanami Zjednoczonymi. - 2004: Po śmierci Zajida nastąpił Chalifa ibn Zajid Al Nahajjan. W 2006 urząd premiera odziedziczył Muhammad ibn Raszid al-Maktum. ## Geografia i ukształtowanie terenu Zjednoczone Emiraty Arabskie znajdują się w strefie klimatu zwrotnikowego kontynentalnego suchego, która w głębi lądu staje się skrajnie sucha. Blisko 97% powierzchni kraju to pustynia Ar-Rub al-Chali. Większość terytorium to niziny płaskie (100–150 m n.p.m.). Na wschodzie kraju wznoszą się niewielkie, ale surowe góry Al-Hadžar al-Gharbi. Najwyższym szczytem całkowicie leżącym na terytorium ZEA jest Dżabal Jibir (1517 m n.p.m.), jednak najwyższym punktem w regionie (leżącym już na terytorium Omanu) jest szczyt Dżabal al-Dżajs (1910 m n.p.m.). Linie brzegowe ZEA są bardzo rozwinięte – mierzą około 700 kilometrów. Wybrzeże zatoki Perskiej jest niskie i w wielu miejscach mocno podmokłe, bogate w rafy koralowe oraz wysepki przybrzeżne, podczas gdy wybrzeże Zatoki Omańskiej charakteryzuje się bardziej surowym, górzystym ukształtowaniem. W całym kraju brak jest rzek stałych; rzadkie, krótkie wadi pojawiają się głównie po sezonie deszczowym. Na wodę czerpa się z oaz (m.in. Al-Ajn i Al-Burajmi) oraz z pokładów wód artrezyjskich. Największym solniskiem jest Sabchat Matti. Roślinność jest skrajnie uboga, ograniczają się do gatunków halofitów (sólrozumnych), zdolnych przetrwać w ekstremalnych warunkach zasolenia gleby. ## Klimat Średnie temperatury w zimie (styczeń) wynoszą około 20 °C, podczas gdy w lipcu osiągają 32–40 °C, z ekstremami przekraczającymi 50 °C. Opady deszczu występują niemal wyłącznie w ciągu trzech zimowych miesięcy (grudzień–luty) i wynoszą zaledwie 80–140 mm rocznie. Latem na wybrzeżu panuje ekstremalnie wysoka wilgotność powietrza, co czyni życie pod gołym niebem niezwykle uciążliwym bez klimatyzacji. ## Podział administracyjny Zjednoczone Emiraty Arabskie to federacja złożona z siedmiu emiratów. Każdy z nich rządzony jest przez własnego emira, dziedziczonego w linii męskiej w ramach jednej z lokalnych rodów. Emiraty te różnią się od siebie wielkością, bogactwem naturalnym poziomem autonomii wewnętrznej. ## Demografia i społeczeństwo We wrześniu 1971 roku populacja wynosiła zaledwie około 180 tysięcy osób. Dziś Zjednoczone Emiraty Arabskie to jeden z najbardziej kosmopolitycznych krajów świata. Zaledwie 19% populacji stanowią obywatele ZEA, a łącznie (wliczając cudzoziemców pochodzenia arabskiego i perskiego) narodowości lokalne stanowią 42% mieszkańców. Prawdziwą rewolucję demograficzną wywołała masowa imigracja gospodarcza. Obecnie aż 50% społeczeństwa stanowią osoby z krajów subkontynentu indyjskiego (Indie, Bangladesz, Pakistan). Kolejne znaczne grupy to imigranci z Azji Południowo-Wschodniej (głównie Filipiny). W wielu miastach – w tym w Dubaju – imigrantów z Azji jest dziś więcej niż rdzennych mieszkańców kraju. Ze względu na specyfikę kulturalną, 65% całej populacji wyznaje islam. Religia ta jest uznawana za oficjalną, choć państwo gwarantuje swobody wyznaniowe, co przyciąga do kraju milionów cudzoziemców z innych tradycji religijnych. Wśród imigrantów hinduizm i buddyzm odgrywają znaczącą rolę, podobnie jak chrześcijaństwo (często sprowadzane przez ekspatów z Europy, Ameryki i Afryki). Poziom analfabetyzmu w państwie waha się na poziomie około 22%. ### Struktura religijna (według danych z 2010 r. - Pew Research Center) - **Islam:** 76,9% (ok. 5,78 mln osób) - **Chrześcijaństwo:** 12,5% (ok. 950 tys.) - **Katolicyzm:** 9,9% (ok. 750 tys.) - **Prawosławie:** 1,3% (ok. 100 tys.) - **Protestantyzm:** 1,3% (ok. 100 tys.) - **Hinduizm:** 6,6% (ok. 490 tys.) - **Buddyzm:** 2,0% (ok. 150 tys.) - **Brak religii:** 1,1% (ok. 90 tys.) - **Inne:** 0,7% (ok. 50 tys.) W codziennym życiu funkcjonuje wielojęzyczność. Oprócz oficjalnego języka arabskiego powszechnie używa się języka angielskiego (jako języka komunikacji międzyplemiennej) oraz języków takich jak perski, urdu i hindi. ## Ustrój polityczny Ustrój Zjednoczonych Emiratów Arabskich jest zjawiskiem na skalę światową unikalnym – jest to federacja monarchii absolutnych. Głową państwa jest prezydent, zawsze wywodzący się z domu rządzącego Abu Zabi, a premierem (szefem rządu) jest zawsze władca Dubaju. Władza w poszczególnych emiratach przekazywana jest tradycyjnie z ojca na syna. Najwyższym organem państwowym jest Rada Najwyższa (złożona z siedmiu emirów), która podejmuje decyzje w sprawach najwyższej wagi (obronność, polityka zagraniczna). Organem ustawodawczym jest Zgromadzenie Federalne (Narodowa Rada), wybierane częściowo przez wyborców, a częściowo mianowane przez emirów. Każdy emirat zachowuje niezależność w zarządzaniu swoimi majątkami i sprawami wewnętrznymi. W przeszłości budżet federalny budowano z 10-procentowych składek, jednak w praktyce współczesnej, ze względu na ogromne dysproporcje dochodów (m.in. zasoby ropy), układ finansowania uległ zmianie – Abu Zabi i Dubaj finansują większość wydatków całej federacji. ## Polityka zagraniczna Zjednoczone Emiraty Arabskie prowadzą pragmatyczną politykę zagraniczną, opartą na silnych sojuszach z Zachodem, ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią oraz państwami Unii Europejskiej. W 2020 roku ZEA zawarły historyczne układy Abrahamowe, normalizujące stosunki dyplomatyczne z państwem Izrael. W przeszłości zdarzały się zawieszenia stosunków z Egiptem (m.in. w 1979 r. w związku z pokojem jerozolimskim), ale współczesna polityka kładzie duży nacisk na stabilność regionalną, dyplomację gospodarczą i eksport tzw. "miękkiej potęgi". ## Siły zbrojne Zjednoczone Emiraty Arabskie posiadają dobrze wyposażone siły zbrojne, liczące około 65 tysięcy żołnierzy zawodowych, nie dysponując systemem rezerwy (ze względu na pełną szykozawodowienie armii i specyfikę demograficzną). W 2014 roku siły ZEA składały się z: - **Wojsk lądowych:** 545 czołgów, 2880 opancerzonych pojazdów bojowych, 177 dział samobieżnych. - **Marynarki wojennej:** 34 okręty obrony przybrzeża, 2 okręty obrony przeciwminowej, 5 korwet. - **Sił powietrznych:** nowoczesny sprzęt bojowy (w tym myśliwce Rafale). Siły ZEA angażują się w misje pokojowe (np. KFOR na Bałkanach) i są jednym z największych importerów najnowocześniejszego uzbrojenia (zarówno amerykańskiego, jak i francuskiego). W 2019 roku podpisano z Francją umowę o wzmocnieniu współpracy obronnej, a w grudniu 2021 roku ZEA zakupiły 80 francuskich myśliwców Rafale i 12 śmigłowców Caracal, zobowiązując się jednocześnie do rozbudowy francuskich baz na swoim terytorium. ## Gospodarka: Od czarnej złotej do wiedzy i usług Zjednoczone Emiraty Arabskie należą do najbogatszych i najszybciej rozwijających się państw Azji Zachodniej (a skutecznie – na świecie). Produkt Krajowy Brutto na mieszkańca (wliczając parитет siły nabywczej) to ponad 56,6 tys. USD (dane szacunkowe). Gospodarka przeszła ewolucję od totalnej zależności od surowców do zaawansowanego systemu usługowego. ### Czynniki sukcesu gospodarczego 1. **Stabilny system polityczny** – brak wewnętrznych konfliktów zbrojnych i przejrzyste zasady rządzą państwem. 2. **Wysoka cena ropy** – historycznie zapewniała kapitał na inwestycje. 3. **Technologia odsalania wody** – pozwoliła na przetrwanie i rozwój w pustyni. 4. **Tania siła robocza** – napływ milionów pracowników z Indii i Filipin obniżył koszty budowy i funkcjonowania państwa. ### Sektor surowcowy Przez dziesięciolecia królowała ropa naftowa. W Abu Zabi odkryto pierwsze złoża w 1962 roku; w 1971 wyprodukowano 44,5 mln ton. Dubaj dołączył do eksporterów w 1970 roku (6,5 mln ton w 1971). Szacuje się, że złoża ropy w Abu Zabi wystarczą na około 10–15 lat przy obecnym tempie wydobycia, co wymusza gwałtowną transformację energetyczną i gospodarczą w perspektywie dekad. ### Finanse, handel i bankowość ZEA stały się usługowym zapleczem Bliskiego Wschodu. Brak podatków dochodowych, cła oraz wolnorynkowy system sprawiły, że krajobraz Dubaju i Abu Zabi to dziś zarys wieżowców biurowych dla największych korporacji. Dubaj posiada jedne z największych w świecie lotnisk (ok. 47 mln pasażerów rocznie) i największy port kontenerowy planety. Kraj ten służy jako hub logistyczny, centrum IT oraz baza dla międzynarodowych banków, w których lokaty posiada wielu światowych miliarderów i gwiazd. ### Przemysł i budownictwo Sektor przemysłowy opiera się na rafinacji ropy w Abu Zabi, ale znacząco rośnie udział przemysłów wysokich technologii, aero- i kosmicznych (m.in. program Mars Mission Centre). Panuje tu absolutny boom inwestycyjny w infrastrukturę. Autostrady (1088 km), kolejowe szlaki towarowe (docelowo ponad 1200 km) oraz systemy miejskie (m.in. Dubajskie Metro o długości 70 km) powstają w tempie rekordowym. ZEA to globalne laboratorium architektoniczne i technologiczne – buduje się tu podwodne hotele, a na planach jest tzw. Projekt Marsa (The Mars Science City), symulujący warunki na Czerwonej Planecie. ### Rolnictwo Rolnictwo jest marginalne. Tylko 2,9% powierzchni kraju to użytki rolne. Ze względu na skrajną suszę, rolnictwo jest możliwe wyłącznie dzięki intensywnemu nawadnianiu (głównie kroplowate) na oazach i przy wybrzeżu. Uprawia się warzywa (pomidory, ogórki) oraz palmy daktylowe i zbóż. ## Turystyka: Luksus i inżynieria Turystyka stanowi i będzie stanowiła jeden z filarów gospodarki ZEA (obok bankowości i IT). Krajowi udaje się przyciągać zarówno turystów z najbogatszych klas średnich i wysokich z Azji, Europy i Ameryki, jak i biznesmenów ze względu na targi, konferencje i brak barier celnych. Największym symbolem turystyki jest Dubaj. Usypywane od 2001 roku sztuczne wyspy w kształcie palm (Palm Jumeirah) to gigantyczne osiągnięcia inżynierii. Ich linia brzegowa mierzy 400 km. Na wyspach tych zbudowano m.in. kompleks hotelowy Atlantis, którego otwarcie w 2008 roku było widowiskiem z udziałem gwiazd światowego kalibru. Na terenie ZEA znajduje się również słynny Burj Khalifa – najwyższy budynek świata (828 m), a także planowane są obiekty eko-technologiczne, takie jak 400-metrowy wieżowiec zintegrowany z ekologicznymi technologiami oszczędzania energii. ## Infrastruktura transportowa Transport w ZEA jest rozwijany z myślą o przyszłości. Posiada się tu doskonałą sieć dróg (łącznie ponad 4 tys. km) oraz nowoczesny system lotniczy (porty w Dubaju i Abu Zabi obsługują kilkadziesiąt milionów pasażerów rocznie i obsługują niemal całą Ziemię bez przesiadek). Transport szynowy wciąż się rozwija – poza metro miejskim w Dubaju, trwają prace nad transgraniczną siecią kolejową o długości 1200 km (w fazie operacyjnej przewozy towarowe), która połączy ZEA z Arabią Saudyjską, Omanem, a ostatecznie z Europą (Projekt Pasażera Kolejowego w Zatoce). ## Zakończenie Zjednoczone Emiraty Arabskie to fascynujący eksperyment w historii współczesnej. Kraj, który dekady temu to w dużej mierze pustynia zamieszkana przez plemiona koczownicze o skromnych zasobach, stał się dziś globalnym miastem-stanem (w skali państwowej), równie ważnym graczem geopolitycznym i gospodarczym co wiele wielowiekowych potęg. ZEA dowodzą, że odpowiednie wykorzystanie surowców, pragmatyzm polityczny i potężne inwestycje w przyszłość mogą w niesamowity sposób przyspieszyć rozwój cywilizacyjny. ## Największe miasta pod względem ludności 1. **Dubaj** – ok. 3,3 – 3,5 mln mieszkańców (wliczając obcokrajowców) – największe miasto, serce finansowe i turystyczne państwa. 2. **Abu Zabi** – ok. 1,5 mln mieszkańców – stolica polityczna, centrum administracyjne i największy producent ropy. 3. **Szardża** – ok. 1,2 mln mieszkańców – trzecie największe miasto, ważny port morski i rosnący hub przemysłowy. 4. **Al-Ajn** – ok. 500 tys. mieszkańców – historyczne oazy i drugie co do wielkości miasto w emiracie Abu Zabi. 5. **Ras al-Chajma** – ok. 300 tys. mieszkańców – najmłodsze z głównych miast federacji, dynamicznie rozwijające się porty i pola golfowe. 6. **Fudżajra** – ok. 150 tys. mieszkańców – miasto występujące niemal wyłącznie w kontekście państwowym (jako nazwa jednego z emiratów), w rzeczywistości mniejsze ośrodki miejskie. 7. **Adżman** – ok. 50 tys. mieszkańców – najmniejszy emirat, ważny ze względu na rolnictwo i lokalną tradycję. 8. **Umm al-Kajwajn** – ok. 40 tys. mieszkańców – niewielka osada portowa, historycznie ważny węzeł rybacki i handlowy. --- *Uwaga: Z powodu ogromnej rotacji ludności imigrantów pracujących na kontrakty (liczących często kilka milionów osób), dokładne dane demograficzne zmieniają się dynamicznie z roku na rok. Wartości podane w tekście są szacunkami opartymi na danych o największych osiedlach miejskich.*