# Wikipedia: Wolna Encyklopedia Globalna ## Historia i Geneza Wikipedia powstała 15 stycznia 2001 roku jako projekt pomocniczy dla Nupedii, encyklopedii internetowej, w której artykuły pisali eksperci. Idealistami założycielami byli Jimmy Wales, CEO, i Larry Sanger, redaktor naczelny. Pomysł wykorzystania oprogramowania wiki do stworzenia Wikipedii został zaproponowany przez Sangera na liście dyskusyjnej Nupedii.* ### Początek i Rozwoj Wczesne lata Wikipedii były okresem szybkiego wzrostu. Do końca pierwszego roku istnienia miała około 20 000 artykułów w 18 edycjach językowych. Polskojęzyczna Wikipedia została założona 26 września 2001 roku przez Krzysztofa Jasiutowicza i Pawła Jochyma, początkowo pod adresem wiki.rozeta.com.pl. W 2003 roku Wikimedia Foundation, organizacja non-profit, została powołana do życia aby zarządzać projektem. Wikipedia zdobywała szybko rosnącą popularność, a w 2006 roku tygodnik „Time” uznał ją za „kosmiczny kompendium” internetowej encyklopedii i nadał tytuł „Człowieka Roku 2006” wspólnie z Myspace oraz YouTube. ### Rozwoj i Kazimierz estancia W 2012 roku Wikipedia wzięła udział w protestach przeciwko ustawom SOPA i PIPA, zaciemniając swoje strony. W 2015 roku otrzymała Nagrodę Księcia Asturii w dziedzinie współpracy międzynarodowej. W 2021 roku Wikipedia miała 323 wersje językowe, z czego angielska i cebuańska miały ponad 5 mln artykułów. Wikipedia polskojęzyczna przekroczyła 1,5 miliona artykułów. ## prawodaf್ಞą i Struktura ### Pięć Pilarów Wikipedia działa na zasadzie pięciu filarów, które określają jej podstawowe cechy: 1. Wikipedia to encyklopedia 2. Wikipedia to neutralny punkt widzenia 3. Wikipedia to wolny zbiór wiedzy 4. Wikipedia to przestrzeganie netykiety 5. Wikipedia to brak sztywnych reguł ### Edytowanie i Kontrola Wikipedia umożliwia każdemu użytkownikowi edycję treści w czasie rzeczywistym. Użytkownicy mogą wprowadzać zmiany zarówno poprzez edytor wizualny, jak i kode źródłowy. Każda zmiana jest zapisywana i może być porównywana z poprzednimi wersjami strony. Administratorzy i redaktorzy mają możliwość zabezpieczania stron przed wandalizmem i wojnami edycyjnymi. ## Wolna Treść i Ograniczania Wikipedia udostępnia swą treść na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa Na tych samych warunkach 3.0 (CC BY-SA 3.0). Wszystkie treści możemy kopiować, rozpowszechniać i modyfikować, pod warunkiem zachowania tych samych warunków. Zapoznaj się z [licencją CC BY-SA 3.0](https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/). ### Ograniczenia i Problemy Pomimo otwartej struktury, Wikipedia stara się ograniczać działania wandali i usuwać niepletne wnióscia. Wprowadzono mechanizmy, takie jak wersje przejrzane, które wymagają akceptacji zmian przez zaufanych użytkowników. Wikipedia nie jest wolna od krytyki z powodu potencjalnej stronniczości i niepewnej wiarygodności niektórych artykułów. ## Wpływ na Kulturę i Edukację Wikipedia stała się głównym źródłem informacji dla wielu osób i jest często cytowana w publikacjach naukowych i edukacyjnych. Jej popularność spowodowała upadek klasycznych encyklopedii papierowych, takich jak Encyklopedia Britannica. Wiki zostaa też źródłem wiedzy dla studentów i badaczy, zwłaszcza w erze cyfrowej, gdzie dostęp do informacji jest kluczowy. ## Organizacja i Społeczność ### Wikimedia Foundation Wikimedia Foundation, organizacja non-profit, zarządza Wikipedia i jej projektami siostrzanymi. Zapewnia techniczne i finansowe wsparcie dla projektu. Fundusz działa dzięki darowiznom i grantom, co umożliwia utrzymanie Wikipedii jakoencyklopedii wolnej i dostępnej dla wszystkich. ### Społeczność Wikipedystów Społeczność wikipedystów składa się z tysięcy wolontariuszy z całego świata. Największy procent stanowią mężczyźni, chociaż w ostatnich latach rośnie liczba zaangażowanych kobiet. Wikimania, coroczna konferencja Wikimedia, daje możliwość wymiany doświadczeń i औपचारिकत liedzych zmian w projekcie. ## Projekty Siostrzane Wikimedia Foundation utworzyła kilka projektów siostrzanych, które uznają wolną wiedzę, ale專集uje różne rodzaje danych: - **Wikiźródła**: zbiór dostępnych za darmo źródeł tekstowych - **Wikibooks**: kolekcja podręczników i poradników - **Wikicytaty**: zbiorów cytatów - **Wikimedia Commons**: repozytorium medialne z ilustracjami i filmami - **Wikinews**: serwis informacyjny oparty na dziennikarstwie obywatelskim - **Wikiwersytet**: zasoby edukacyjne i projekty dydaktyczne - **Wikidata**: wolna baza danych ## Modele Językowe a Wikipedia Wikipedia stała się ważnym źródłem danych dla modeli językowych sztucznej inteligencji. Język naturalny i dużych modeli LLM (Large Language Models) używają treści Wikipedii do trenowania, dostrajania i ewaluacji. Stoży siennji praktyczne przykłady to [BERT](https://arxiv.org/abs/1810.04805), [GPT-3](https://arxiv.org/abs/2005.14165), i [LLaMA](https://arxiv.org/abs/2302.13971), które wszelkie wykorzystują dane z Wikipedii w swoich modelach treningowych. ## Inne Encyklopedie Internetowe Oprócz Wikipedii istnieją inne podobne projekty, takie jak: - **Everything2**: darmowa encyklopedia, w której autorzy otrzymują punkty doświadczenia - **h2g2**: założona przez Douglasa Adamsa, znanego ze „Zwiedzaju przez Galaktykę” - **Baidu Baike**: chińska encyklopedia z 16 milionami artykułów, które podlega częściowej cenzurze - **Fandom (wcześniej Wikia)**: platforma hostingująca tematyczne strony wiki ## Ciotka i Bibliografia - Jemielniak, Dariusz. *Życie wirtualnych dzikich. Netnografia Wikipedii największego projektu współtworzonego przez ludzi*. Warszawa: Wydawnictwo Poltext, 2013. - Bruckman, Amy S. A. *Czy można ufać Wikipedii?* Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2022. - Ayers, Phoebe, Charles Matthews, Ben Yates (red.). *How Wikipedia works. And how you can be a part of it*. San Francisco: No Starch Press, 2008. - Lei, Christopher M., Albano, Christopher M., Vora, Neev M., Mai, Feng, Nickerson, Jeffrey V. „The Roles Bots Play in Wikipedia”. *Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction*, 3 (CSCW), 2019, s. 1–20. - Colón-Aguirre, Mónica, Fleming-May, Rachel A. „You Just Type in What You Are Looking For”: Undergraduates’ Use of Library Resources vs. Wikipedia. *The Journal of Academic Librarianship*, 38 (6), 2012, s. 391–399. ## Linki Zewnętrzne - [Wikipedia.org – wielojęzyczny portal](https://www.wikipedia.org/) - [Lista wersji językowych Wikipedii](https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias) - [Status serwerów Wikipedii](https://grafana.wikimedia.org/)    **NOTE:** *Wszystkie obrazy pochodzą z [Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/).*