Legnica (do 1946 roku: Lignica, niem. Liegnitz, cz. Lehnice, łac. Lignitium) – miasto na prawach powiatu w Polsce, w środkowej części województwa dolnośląskiego, w większości na Równinie Legnickiej, położone nad rzekami: Kaczawą (lewy dopływ Odry) i wpadającą do niej Czarną Wodą. Stanowi najdalej wysunięty na południe i największy ośrodek miejski Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego. Legnica uzyskała lokację miejską przed 1252 rokiem. W latach 1809–1945 Legnica była stolicą rejencji legnickiej w pruskiej prowincji Śląsk. Od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998 miasto było stolicą województwa legnickiego. Od 1992 stolica diecezji legnickiej Kościoła rzymskokatolickiego. Od 1999 siedziba władz ziemskiego powiatu legnickiego. Według danych GUS z 30 czerwca 2024, Legnica liczyła 91 335 mieszkańców i była 3. co do wielkości (po Wrocławiu i Wałbrzychu) miastem w województwie. Według danych z 2023 Legnica ma obszar 56,29 km² (78. miejsce w kraju). Legnica stanowi ośrodek LGOM, znajdują się w niej zakłady należące do KGHM Polska Miedź, Legnicka Specjalna Strefa Ekonomiczna oraz Legnicki Park Technologiczny. Legnica jest członkiem Związku Miast Polskich. == Warunki naturalne == === Położenie === Pod względem podziału Polski na jednostki fizycznogeograficzne i geomorfologiczne Legnica położona jest w obrębie Niziny Śląsko-Łużyckiej. Według szczegółowego podziału na mezoregiony i mikroregiony, 85% powierzchni miasta znajduje się na Równinie Legnickiej. 13,5% południowo-zachodniej części miasta leży na Wysoczyźnie Chojnowskiej, a 1,5% na Wysoczyźnie Lubińskiej. === Klimat === Klimat Legnicy zaliczany jest do najcieplejszych w kraju – ze średnią roczną temperaturą ponad +8,5 °C i średnią roczną sumą opadów 515 mm. Cieplejszy klimat i dłuższy okres wegetacyjny, który trwa przez ok. 225 dni w roku i należy do najdłuższych w kraju, co ma korzystny wpływ na środowisko – przez to okres zielony trwa w Legnicy dłużej niż w innych regionach kraju. === Rzeki i zbiorniki wodne === Przez Legnicę przepływają 3 rzeki: Kaczawa, Czarna Woda i Wierzbiak oraz trzy mniejsze, biorące swoje źródła nieopodal granic miasta potoki: Kopanina, Pawłówka i Lubiatówka. W obrębie Legnicy znajduje się kilka zbiorników wodnych, pełniących funkcje retencyjne (sztuczny zalew na Czarnej Wodzie – Kąpielisko Północne – w północnej części miasta, zbiornik wodny na Pawłówce Huty Miedzi „Legnica” na terenach dawnej wsi Białka), bądź będące ostoją dzikich ptaków, płazów oraz roślinności wodnej (glinianki w Lasku Złotoryjskim, w rejonie Pawic, rozlewisko Pawłówki w pobliżu linii kolejowej w kierunku Zgorzelca). Na terenach pomiędzy obwodnicą zachodnią miasta, Czarną Wodą a Kąpieliskiem Północnym rozciągają się bagniste tereny zalewowe. === Zieleń === Zorganizowane tereny zielone zajmują 610 ha, co stanowi około 11% całkowitej powierzchni miasta. 50 ha to założony około 1840 r. Park Miejski (stara część – 35 ha), kolejne 50 ha – Lasek Złotoryjski (część parkowa), 45 ha to XIX-wieczny cmentarz komunalny, a około 16,3 ha – kompleks Parku Gdańskiego z Kąpieliskiem Północnym. 179 ha zajmują ogrody działkowe, a pozostałą część – zieleń osiedlowa, skwery itp. Dwukrotnie większą powierzchnię od zieleni zorganizowanej zajmują lasy znajdujące się w granicach Legnicy, tj. las ochronny huty (przedłużenie Lasku Złotoryjskiego) oraz Las Pawicki. == Nazwa == Nazwa miejscowości wywodzi się prawdopodobnie od staropolskiej nazwy Łęg oznaczającej łąkę łęgową, czyli miejsca okresowo wilgotnego i podmokłego, obszaru zalewowego lub rozlewiska. Może też pochodzić od rdzenia *leg-, który oznaczałby „miejsce do leżenia, legowisko”. Inną etymologią może być imię celtyckiego boga Lugh. Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia dwie nazwy miejscowości zanotowane w dokumencie z 1146 roku Legnicz oraz L’gniza podając ich znaczenie „Sumpfplatz”, czyli „Bagniste miejsce”. W spisanym po łacinie dokumencie średniowiecznym księcia Bolesława Rogatki z 1242 roku miasto wymienione jest pod nazwą Legnic we fragmencie dotyczącym kasztelana legnickiego Lasoty – Lassota, castellano in Legnic. W spisanym po łacinie dokumencie średniowiecznym wydanym we Wrocławiu w 1290 roku, który sygnował książę śląski Henryk V Brzuchaty miejscowość wymieniona jest w staropolskiej wersji Legnicz. W kolejnym dokumencie tego księcia wydanym w Legnicy w 1293 roku miasto wymienione jest dwukrotnie jako Lignicz. Nazwę miejscowości w formie „Legnica” oraz Legnicz wymienia spisany ok. 1300 roku średniowieczny łaciński utwór opisujący żywot świętej Jadwigi Vita Sanctae Hedwigis. W roku 1268 słynny naukowiec Witelo napisał po łacinie w swoim dziele naukowym Perspektywy „Lignitz castrum Poloniae” („Legnica gród Polski”). W 1295 w kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) miejscowość wymieniona jest jako Legnice oraz Legnitz. Księga wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto stając się jego częściami lub dzielnicami: Przybków jako Pribzlowitz. W 1475 roku w łacińskich statutach Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Legnicz. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Lignicium. W 1750 roku polska nazwa „Lignica” wymieniona jest w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska. Nazwę Lignica w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa. W 1896 roku nazwy Legnica oraz Liegnitz wspomniane są przez śląskiego pisarza Konstantego Damrota. Wymienia on również starsze nazwy z łacińskich dokumentów Legnicz, Legnich i Ligentze. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany na przełomie XIX i XX wieku notuje nazwę miasta pod polską nazwą Lignica oraz niemiecką Liegnitz. Obecną nazwę oficjalnie nadano 7 maja 1946 roku. == Historia == === Czasy najdawniejsze i dotyczące ich przypuszczenia === W czasach rzymskich na terenie obecnego miasta według wskazań starożytnych istniała miejscowość znana jako Lugidunum – analizy uznają ją za ważny ośrodek dla starożytnej konfederacji Lugiów – Związku Lugijskiego. Jej umiejscowienie zostało odwzorowane na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142–147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta jest dzisiejszą Legnicą, informuje skorowidz nazw historycznych Orbis Latinus oraz wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska. Inne źródła jednak są podstawą hipotez identyfikujących Lugidunum jako Głogów. === Era wczesnosłowiańska === Pierwsze udokumentowane ślady osadnictwa Słowian na terenie Legnicy pochodzą z VIII w. Legnica była umocnieniem obronnym – grodem plemienia Trzebowian. W połowie X wieku daleko na północ, nad Wartą, tam gdzie Giecz i Poznań i gród Grzybowo, pojawiła się ekspansywna siła militarna prowadzona ręką rodu Piastów, w II poł. X wieku na czele rodu i podporządkowanych mu zbrojnych (Drużyna książęca) stanął Mieszko I. Po włączeniu przez jego ojca lub przez samego Mieszka do tworzącego się wówczas państwa Piastów Civitas Schinesghe ziem wzdłuż górnej Warty, teraz zadecydował on powiększyć swoje władztwo na przeciwległym kierunku zachodnim. Udało się mu włączyć Ziemię lubuską, a także podbić uznawany za zamożny lud tzw. Obrzan znad rzeki Obry. Wybitnie wzmocnione wchłoniętym potencjałem Obrzan państwo Mieszka stanęło na granicy z sąsiadem tychże na południu i południowym wschodzie – tj. plemieniem Trzebowian. Przeprowadzone w Legnicy fachowe badania dendrochronologiczne dowodzą, że około 985 roku zbudowano tutaj nowy gród w formie tzw. „grodu piastowskiego” (jednocześnie wraz z budową grodów we Wrocławiu i Opolu). Odkrycie to jest materialnym dowodem, że Mieszko I odniósł sukces w swoich wysiłkach podporządkowania sobie nadkaczawskich terenów i włączył je do Państwa Gnieźnieńskiego. === Legnica w XII wieku: Od Grodu do Proto-Miasta pod Bolesławem Kędzierzawym === Początek XII wieku zastał Legnicę jako ważny strategicznie umiejscowiony gród kasztelański na Śląsku. 28 października 1138 zmarł Bolesław Krzywousty. Sporządzonym na jakiś czas przed śmiercią testamentem ustanowił podział kraju między synów. Własne działy otrzymali syn Bolesława z pierwszego małżeństwa Władysław II (senior dynastii, Małopolskę, Śląsk, wschodnią Wielkopolskę, Kujawy, Pomorze Gdańskie) oraz dwóch jego potomków z hrabianką Salomeą z Bergu, tj. Bolesław IV (Mazowsze) i Mieszko III (zachodnią Wielkopolskę). Henryk i Kazimierz, jako małoletni, znaleźli się na dworze matki w Łęczycy (księstwo łęczyckie) Po tak zapoczątkowanym rozbiciu dzielnicowym, Legnica, wraz z całym Śląskiem, znalazła się najpierw pod panowaniem Władysława, a następnie, po jego wygnaniu w 1146 roku, pod kontrolą Bolesława Kędzierzawego – już księcia seniora Polski. W tym okresie Legnica stała się de facto główną rezydencją Bolesława Kędzierzawego. Jego stała obecność sprzyjała dynamicznemu rozwojowi osady u podnóża grodu. Zaczęła ona przyjmować charakter proto-miasta, rozwijając się jako naturalne zaplecze dla dworu książęcego. To tutaj kwitła aktywność handlarzy i rzemieślników, obsługujących potrzeby księcia, jego świty, a także okolicznej ludności. Ciągłe zapotrzebowanie ze strony dworu na towary i usługi stymulowało wzrost osady, która, choć formalnie nie była jeszcze miastem na lokacyjnym prawie miejskim, coraz bardziej przypominała miasto posiadając jego funkcje. Potwierdzeniem wczesnego rozwoju miejskiego jest również powstanie w II poł. XII stulecia kościoła Najświętszej Marii Panny – jego wczesne fazy budowy i szybka przebudowa w piaskowcu, świadczą o szybko rosnącej randze osady i potrzebach duchowych jej mieszkańców. Odkrycia archeologiczne, takie jak XIII-wieczna mozaika odnaleziona w p