Fake news – wpisy, wiadomości, całe kanały informacyjne, w których przekazywane dane okazują się nieprawdziwe lub przeinaczone. W języku polskim termin tożsamy z określeniem fałszywa wiadomość oznaczający nieprawdziwą lub częściowo nieprawdziwą wiadomość, często o charakterze sensacyjnym, publikowaną w mediach w celu wprowadzenia odbiorców w błąd i korzyści finansowych, politycznych lub prestiżowych. Fake newsy celowo wprowadzają w błąd, szokują i budzą kontrowersje i ze względu na cel stosowania należy je odróżniać od satyry, parodii i humoru. Również niektóre osoby lub instytucje nazywają wiadomości fałszywymi tylko z powodu ich treści negatywnej dla tych osób lub instytucji. Fałszywe wiadomości są tworzone, a następnie rozpowszechniane, m.in. z powodów politycznych, finansowych, ideologicznych (poglądów i przekonań), a także dla rozrywki, zabawy, z chęci zwrócenia na siebie uwagi lub uzyskania rozgłosu. Określenie to odnosi się najczęściej do nieprawdziwych treści publikowanych w mediach, w szczególności w mediach społecznościowych chociaż występują także w mediów tradycyjnych. Często, w celu przyciągnięcia uwagi odbiorców, stosowane są w nich clickbaity. Fałszywe wiadomości są narzędziem propagandy i dezinformacji; mogą być elementem dezinformacji w ramach wojny hybrydowej oraz przyczyną i elementem konfliktu. == Nazwa == Określenie fałszywe wiadomości (paszkwile itp.) jest bardzo stare i zostało definiowane w wielu kodeksach (patrz dalej − przypadek Polski), zaś fake news jest modnym anglicyzmem. Zwrot zapożyczony z języka angielskiego przywoływany coraz częściej w celu identyfikacji oraz opisu pewnego zjawiska w obszarze mediów (czy szerzej – komunikacji społecznej) zastępuje „tradycyjne” pojęcie fałszywej informacji. Semantyczna specyfika powoduje, że określenie fake news nie jest tłumaczone na wiele języków narodowych i nierzadko występuje, jak w języku polskim, w swoim angielskim oryginale. Innymi pokrewnymi terminami używanymi w języku polskim są: fałszywki, kaczki dziennikarskie, oszukańcze treści, humbugi, blagi, plotki prasowe, paszkwile, kampania dezinformacyjna. == Historia == Choć były znane od czasów starożytnych, liczba i zasięgi fałszywych wiadomości zwiększały się wraz z rozwojem środków masowej komunikacji. Stanowiły od dawna ważny element budowania morale jako narzędzie w czasie wojny, szczególnie w przypadku krajów przegrywających, gdy wojsko „wycofuje się na z góry upatrzone pozycje” lub wręcz bohatersko bombarduje stolice wroga (patrz ilustracja polskich gazet z początku września 1939 roku z takimi fałszywymi komunikatami w ramach propagandy sukcesu). W XXI wieku zjawisko rozpowszechniania nieprawdziwych treści stało się zjawiskiem ogólnoświatowym. Oprócz zmyślonych historii, mających na celu oszukanie odbiorcy, jako fałszywki zaczęto także określać satyryczne wiadomości, których celem jest nie wprowadzanie w błąd, a humorystyczne komentowanie prawdziwych wiadomości. === Polska === Prawodawstwie polskie odziedziczyło to pojęcie po zaborcach i nie wahało się z niego korzystać ad hoc, na przykład w często adaptowanym „Rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej [...] zmieniającym niektóre postanowienia ustaw karnych o rozpowszechnianiu nieprawdziwych wiadomości i o zniewagach”. Potem to narzędzie systematyzowano (typizowano) w kodeksie karnym, który przed drugą wojną światową tak je definiował: Ówczesne władze, reprezentujące umiarkowany reżym totalitarny, wykorzystywały je wielokrotnie do cenzury – głównie gazet robotniczych oraz do konfiskat nieprawomyślnych książek. Już w ówczesnej literaturze krytykowano to pojęcie za nieostrość, gdyż nie było znaczenia jakiej treści były głoszone wiadomości (patrz ilustracja z 1939 roku: chłop został pozwany do sądu za zbyt dobre przewidywanie politycznych wypadków), podczas gdy te same władze jednocześnie nie wahały się je same rozpowszechniać w ramach propagandy wojennej (patrz przykład wyżej). Także za czasów Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej zostały zdefiniowane jako przestępstwo; przepisy z 1946 roku wskazują: Wiadomości fałszywe występowały wtedy i obecnie w kontekście propagandy; definiowano je jako informacje zmyślone lub zniekształcone, które mogą wyrządzić istotną szkodę interesom Państwa Polskiego. Do przypisania winy za rozpowszechnianie takich wiadomości konieczne było wtedy, aby były one fałszywe zarówno w sensie obiektywnym, jak i subiektywnym, co oznacza, że sprawca musiał mieć świadomość ich nieprawdziwości. Jako byt prawny i na podstawie „złej sławy artykułu" wykorzystywane były jako pretekst do walki z przeciwnikami politycznymi; na przykład w 1964 roku przed Sądem Wojewódzkim w Warszawie rozpoczął się proces polityczny Melchiora Wańkowicza: pisarza oskarżono z art. 23 tzw. małego kodeksu karnego (patrz wyżej) o „rozpowszechnianie fałszywych wiadomości” o Państwie Polskim i jego organach. W artykule 48 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, przewidziano dwa rodzaje przestępstw związanych z informacjami: Rozpowszechnianie wiadomości – które mogą osłabić gotowość obronną państwa. Rozpowszechnianie wiadomości fałszywych – które mogą wywołać niepokój publiczny lub rozruchy. Przestępstwo związane z "wiadomościami fałszywymi" było kwalifikowane, co oznacza, że grozi za nie kara pozbawienia wolności od roku do lat 10. Ponadto wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 1982 r. wyjaśniał, że przez „druk” rozumiano podobne środki (równoważne mediom) mające zdolność oddziaływania na opinię publiczną. Cały ten dekret został zastąpiony dopiero w ustawie z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych przez nowoczesne regulacje dotyczące stanu wojennego, a obecnie obowiązującą wersję tej ustawy przyjęto w dniu 13 października 2022 r. (Dz.U.2022.2091). Kwestię rozpowszechniania fałszywych wiadomości przesunięto do artykułu 132 kodeksu karnego w 1997 roku: ewentualna fałszywość wiadomości ma od tego roku znaczenie tylko, jeśli jej wytwórca jednocześnie „oddaj[e] usługi wywiadowcze Rzeczypospolitej Polskiej”. W 2018 roku badanie na temat fałszywych wiadomości w Polsce przeprowadził ośrodek badawczy Kantar Public. Najwięcej ankietowanych przyznało, że ze zmanipulowanymi informacjami mają styczność codziennie lub prawie codziennie (75%). Pozostałe wskazania to: przynajmniej raz w tygodniu (27%), kilka razy w miesiącu (7%), rzadko lub nigdy (14%), nie wiem (4%). Zdaniem 79% badanych problem fałszywych wiadomości jest zagrożeniem dla demokracji. Jednocześnie 71% uczestników badania odpowiedziało, że jest w stanie rozpoznać czy informacja, z którą mają styczność, jest prawdziwa czy nie. === USA === Podczas wyborów do Kongresu USA w 2010 roku, fałszywe wiadomości wywołały duże kontrowersje i spory. Niektórzy komentatorzy dostrzegali w nich znamiona moralnej paniki i masowej histerii. Inni zwracali uwagę na szkody wyrządzone dla zaufania publicznego. Celem fałszywych wiadomości często jest zwiększanie zysku finansowego firm medialnych. W wywiadzie dla radia NPR Jestin Coler, dawniej kierujący stronami z fałszywymi wiadomościami, ujawnił, kto pisze fałszywe artykuły, kto finansuje te artykuły i dlaczego twórcy fałszywych wiadomości tworzą i rozpowszechniają je. Rozpoczął on swoją karierę w dziennikarstwie jako sprzedawca magazynów, potem zaczął pracować jako niezależny redaktor. Przyłączył się do branży fałszywych wiadomości, aby pokazać sobie i innym jak szybko fałszywe wiadomości mogą być rozpowszechniane. Coler powiedział, że jego firma zatrudniała od 20 do 25 edytorów i generowała zyski z reklam od 10 000 do 30 000 USD miesięcznie. Również użytkownicy Facebooka odgrywają istotną rolę w rozpowszechnianiu w fałszywych wiadomości. Mark Zuckerberg, dyrektor generalny Facebooka, powiedział: „myślę, że pomysł jakoby fałszywe wiadomości na Facebooku wpływały na wybory w jakikolwiek sposób jest to dość szalony”, a kilka dni później napisał w swoim blogu, że Facebook szuka sposobów na walkę z fałszywymi wiadomościami. Wiele protrumpowskich internetowych fałszywych wiadomości pochodziło z macedońskiego miasta Wełes, gdzie około siedem różnych odpowiedzialnych za to organizacji, zatrudniało setki młodych osób, aby szybko produkować sensacyjne reportaże dla różnych firm amerykańskich oraz partii. Jeden z dziennikarzy tworzących fałszywe wiadomości, Paul Horner, stał za szeroko rozpowszechnioną plotką, jakoby artysta Banksy został aresztowany. Tego typu historie często pojawiały się na pierwszych stronach wyszukiwarki Google, były także udostępnianie na Facebooku i traktowane poważnie przez osoby trzecie, takie jak kierownik kampanii wyborczej Donalda Trumpa Corey Lewandowski, Eryk Trump, „ABC News” czy „Fox News”. Horner później twierdził, że celem jego pracy w tamtym okresie było „sprawić, że zwolennicy Trumpa wyjdą na idiotów, poprzez dzielenie się tymi historiami”. === Rosja === Fałszywe wiadomości mogą być elementem dezinformacji w ramach działań określanych jako środki aktywne w grupie „czarnej” technologii hybrydowych. W 2014 roku rosyjski rząd rozpowszechniał fałszywe wiadomości za pośrednictwem rosyjskich państwowych przedsiębiorstw medialnych jak Sputnik i RT (dawniej Russia Today) w ramach dezinformacji odnośnie m.in. do stworzenia fałszywego obrazu roli prorosyjskich rebeliantów w zastrzeleniu samolotu Malaysia Airlines lot MH17. W 2016 roku NATO oświadczyło, że obserwuje znaczny wzrost rosyjskiej propagandy i fałszywych wiadomości po aneksji Krymu w 2014 roku przez Rosję. === W internecie === ==== Strony internetowe ==== Fałszywki są często publikowane na specjalnie stworzonych stronach internetowych (ang. fake news websites). Aby przyciągnąć uwagę czytelników, autorzy publikowanych tam artykułów nadają im sensacyjne tytuły (ang. clickbait), a żeby zdobyć zaufanie często podszywają się pod znane źródła informacji. Adresy takich witryn mogą być upodabniane do adresów URL znanych lub budzących zaufanie stron (np. różnić się jedną literą w nazwie lub rozszerzeniem).