Przemyśl (łac. Premislia; ukr. Перемишль, Peremyszl; jid. ‏פשעמישל‎) – miasto na prawach powiatu w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim, położone nad Sanem przy ujściu Wiaru. Siedziba powiatu przemyskiego oraz gminy wiejskiej Przemyśl. Według danych GUS z 31 grudnia 2024 roku Przemyśl liczył wówczas 55 292 mieszkańców. Przemyśl był miastem królewskim I Rzeczypospolitej i stolicą ziemi przemyskiej wchodzącej w skład województwa ruskiego Korony Królestwa Polskiego. Był miastem stołecznym starostwa przemyskiego w drugiej połowie XVI wieku. W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Przemyślu mieściła się kasa szafarzy podatków dla Rusi. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę od 23 grudnia 1920 do 18 sierpnia 1945 znajdował się na terenie województwa lwowskiego. Od 1945 do 1974 wchodził w skład województwa rzeszowskiego. W latach 1975–1998 siedziba władz województwa przemyskiego. Przemyśl to znaczący węzeł komunikacyjny – przejście graniczne z Ukrainą w Medyce, duża, graniczna stacja kolejowa (Przemyśl Główny). Miasto jest siedzibą kilku instytucji o znaczeniu ponadlokalnym: podkarpackiego wojewódzkiego konserwatora zabytków, urzędu celno-skarbowego, Bieszczadzkiego Oddziału Straży Granicznej, archiwum państwowego i Wojewódzkiego Ośrodka Ruchu Drogowego. W 2018 r. zespół staromiejski Przemyśla oraz kompleks Twierdzy Przemyśl zostały wpisane na listę pomników historii. Miasto posiada kilka muzeów, m.in. Muzeum Archidiecezjalne (zał. 1902) oraz Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej (zał. 1909). == Położenie == Współrzędne geograficzne: Zakres (dokł. 1 sek.): od 49°44′47″N do 49°49′14″N i od 22°42′46″E do 22°51′20″E Wartości średnie (dokł. 1 min): 49°47′N 22°47′E Punkt kanoniczny (Plac na Bramie): 49°46′56″N 22°46′28″E We wczesnym średniowieczu jeden z historycznych Grodów Czerwieńskich, od 981 przedmiot rywalizacji ze strony Polski, Rusi i Węgier. Następnie m.in. część Rusi Halickiej, a także stolica niezależnego księstwa. Po 1344 stolica rozległej ziemi przemyskiej. Po I rozbiorze Polski w zaborze austriackim, w okresie autonomii galicyjskiej jedno z miast Galicji (Galicji Wschodniej), przekształcone w trzecią co do wielkości twierdzę w Europie (Twierdza Przemyśl) z garnizonem wojskowym. W latach 1920–1939 w województwie lwowskim, w latach 1945–1975 w województwie rzeszowskim, w latach 1975–1998 stolica województwa przemyskiego. Siedziba starosty powiatu przemyskiego, a także powiat grodzki. Siedziba dwóch metropolii kościelnych Kościoła katolickiego: obrządku łacińskiego oraz wschodniego. Obecnie położony 14 km od granicy z Ukrainą. Według danych z 1 stycznia 2015 powierzchnia miasta wynosiła 46,17 km². == Warunki naturalne == === Klimat === == Historia == Przemyśl jest jednym z najstarszych miast Podkarpacia. Istniał już w X wieku. Pierwotnie na Kopcu Tatarskim (Przemysława) znajdowało się miejsce kultu bogów słowiańskich. === Pierwsza połowa VI wieku – Na terenie Małopolski i Podkarpacia osiedlają się Słowianie === Ze swoich siedzib pierwotnych które znajdowały się najprawdopodobniej w dorzeczu górnego Dniepru i Prypeci, rozpoczęli Słowianie wielką, historyczną ekspansję w kierunku południowym i zachodnim, opanowując w VI i VII wieku sporą część Europy Środkowej i Południowej. Na terenach Małopolski i Podkarpacia Słowianie pojawili się najprawdopodobniej już pod koniec V, a najpóźniej na począdku VI wieku. === VII-VIII wiek – wyodrębnienie się Lędzian === Osadnictwo słowiańskie, początkowo mocno rozproszone, stopniowo zaczyna się zagęszczać. Z czasem wyodrębniają się lokalne wspólnoty. Społeczeństwa słowiańskie różnicują się wenętrznie. Końcowy etap tego procesu stanowi wyodrębnienie się plemion. Z czasem następuje coraz wyrażniejsze rozgraniczenie ich terytoriów. Źródła pisane jak i archeologiczne potwierdzają istnienie plemienia Lędzian na pewno na terenach Podkarpacia. Wg Gerarda Labuda siedziby Lędzian rozciągały się od górnego Bugu i Styru, a także górnego Dniestru na wschodzie, wzdłuż Pogórza Karpackiego do Sanu i dalej na zachód, aż do rzeki Wisłoki na zachodzie. W obrębie tak zakreślonego terytorium badacz ten wyróżnia dwa centra, ośrodki plemienne odpowiadające dwu głównym okręgom grodowym – wokół Czerwienia (późniejsze „Grody Czerwieńskie”) i Przemyśla (domyślnie „Grody Przemyskie”). Badacz skłania się też do poglądu, że główny ośrodek osadnictwa lędziańskiego znajdował się w strefie południowej, a nie w rejonie Grodów Czerwieńskich. === IX wiek – Kontakty z Państwem Wielkomorawskim === Grzywna żelazna wydobyta w żwirowni w Radymnie. Należy ona do charakterystycznej grupy znalezisk, tzw. grzywien siekieropodobnych. Grzywna ta posiada bezpośrednie analogie w tego typu zabytkach na obszarze Małopolski i analogie pośrednie na obszarze Wielkich Moraw. Istnienie takiej grzywny może sygnalizować istnienie jakichś relacji pomiędzy terenami nadsańskimi z obszarem Wielkich Moraw jeśli nie bezpośrednich to może za pośrednictwem Małopolski. === 899 – Węgrzy na Zasaniu === Odkryto w dzielnicy Przemyśl-Zasanie starowęgierskie cmentarzysko. Cechy pochówków świadczą, że zasadniczą częścią grupy ludzi użytkujących to cmentarzysko byli wojownicy konni. Obecność grupy Węgrów w Przemyślu najlepiej chyba wyjaśnia hipoteza zakładajaca, iż usadowili się oni tutaj tworząc rodzaj strażnicy w miejscu umożliwiającym kontrolę dogodnej drogi przez Karpaty do środkowego dorzecza Dunaju, na tereny państwa węgierskiego. Skłoniła do tego Węgrów konieczność obrony swojej nowej ojczyzny przed innymi ludami koczowniczymi – przede wszystkim Pieczyngami, którzy zajmowali w tym czasie stepy nadczarnomorskie. Raczej nie wchodzi tu w grę możliwość, aby drużyna taka była na usługach lokalnych książąt lędziańskich. Problemem niejasnym jest charakter relacji Węgrów do ludności miejscowej, lędziańskiej. Niektórzy badacze wyrażają przypuszczenie, że mogli oni narzucić swoje zwierzchnictwo przynajmniej części nadsańskich Lędzian. === Lata 930. - 940. – Trybutarna zależność od Rusi Kijowskiej === Pierwsze poświadczone w źródłach historycznych relacje zachodzące pomiędzy Rusią, a plemieniem Lędzian miały miejsce za panowania księcia Igora (913-945). Pisane źródła bizantyjskie mówią że Rusowie kupowali statki od swoich danników Lędzian. Z informacji tej wynika więc, że ta trybutarna zależność nie była zbyt restrykcyjna. W innym żródle, tym razem ruskim czytamy, że ksiażę lędziański uczestniczył razem z księciem Igorem w najeździe na Bizancjum. Wynika z tego, że miejscowi książęta utrzymywali sie przy władzy, a więc zachowane mogły być u Lędzian pewne formy samodzielności politycznej. === Lata 950. - 981 – w obrębie państwa czeskiego === Czesi rozszerzyli swoje panowanie o Morawy i Słowację po klęsce Węgrów nad Lechem w 955. Zapewne wtedy również zawładneli krajem Wiślan a także terenami dalej na wschód, opierając granice swojego państwa o Bug i Styr. === Po połowie X wieku – Czechowie zakładają gród na Wzgórzu Zamkowym === Według wciąż uchodzącej za najbardziej poważną i najbardziej prawdopodobną hipotezy najstarszy gród na obecnym Wzgórzu Zamkowym mógł zostać założony już po połowie X wieku, przez Czechów, dążących wtedy do rozszerzenia swojej władzy na coraz to nowe połacie dzisiejszej szeroko rozumianej Małopolski. Domniemanie, że w tym czasie Przemyśl był pod panowaniem Czechów tlumaczyłoby też jego nazwę, tak bardzo kojarzącą się z czeską dynastią Przemyślidów. === 981-985 – Włodzimierz Wielki toczy walki o gród i zdobywa go === W 981 r. miała miejsce wyprawa księcia kijowskiego Włodzimierza Wielkiego „na Lachy”. Informacja o tym zapisana jest w latopisie Nestora, zwanym obecnie „Powieść minionych lat”. Brzmi następujaco: „Roku 6489 poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich Przemyśl, Czerwień i inne grody, które są i po dziś dzień pod Rusią”. Jest to najstarszy znany dokument w którym wspomniano nazwę Przemyśl. === 1018 – Bolesław Chrobry przyłącza Przemyśl do Polski === Grody Czerwieńskie pozostawały zapewne pod Rusią do czasu wyprawy kijowskiej Bolesława Chrobrego. Bolesław Chrobry wracając ze zwycięskiej wyprawy w 1018r. odebrał Rusi Kijowskiej Grody Czerwieńskie, łącznie z Przemyślem. === Lata 1018 - 1340 === Po 1018 roku wzniesiono w obrębie grodu na Wzgórzu Zamkowym świątyni (w formie rotundy z apsydą) i przylegającego do niej prostokątnego budynku (palatium) Obiekty te mają analogie w przedromańskich budowlach architektonicznych z terenu Wielkopolski, stanowiących monumentalne budownictwo państwa wczesnopiastowskiego. Budowle te określają jednocześnie rangę Przemyśla, jako czołowego grodu na terenach nadsańskich. Przemyśl jest także jednym z nielicznych miast, które wspominają źródła hebrajskie. Najstarszym z nich jest świadectwo Jehudy ben Kohena z lat 1028–1040 o uprowadzeniu pewnego chłopca żydowskiego z miasta Primisz (Premisz) na targ niewolników do Pragi. Źródło to zdaje się poświadczać nie tylko istnienie już w XI wieku gminy żydowskiej na tym terenie, ale też boje toczone tam przez Chrobrego w 1018, lub ewentualnie wielką wyprawę Jarosława Mądrego z 1031 W 1031 Przemyśl został ponownie włączony do Rusi. W Polsce toczyła się wówczas walka o władzę między synami Bolesława Chrobrego. Bezprym, najstarszy syn Chrobrego, w walce z Mieszkiem II skorzystał z pomocy księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, który w trakcie walk między braćmi zajął Grody Czerwieńskie i Przemyśl. Po śmierci księcia Jarosława ziemię przemyską odziedziczyli jego synowie Włodzimierz Jarosławowicz i Rościsław Rurykowicz. Obaj bracia panowali do 1065. Czterdzieści lat po zajęciu Przemyśla przez księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, gród został zdobyty przez króla Bolesława Szczodrego i powrócił w granice państwa polskiego. W 1071 król Polski interweniował na Rusi na rzecz swojego kuzyna Izasława I, walczącego z braćmi o tron kijowski. W trakcie walk, latem 1071, po długim oblężeniu zajął on Przemyśl. Jan Długosz w swojej kronice tak opisuje zdobycie Przemyśla przez Bolesława Szczodrego w 1071: Było to miast