Upadłość konsumencka – redukcja lub umorzenie zobowiązań osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej w przypadku zaistnienia niezawinionej niewypłacalności wprowadzona 31 marca 2009 roku do polskiego prawa upadłościowego i naprawczego. 31 grudnia 2014 roku wprowadzona została nowelizacja upadłości konsumenckiej, istotnie liberalizująca przesłanki ogłoszenia upadłości. Z dniem 24 marca 2020 r. weszła w życie ustawa z dnia 30 sierpnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe oraz niektórych innych ustaw, która wprowadziła dalszą liberalizację przesłanek, od zaistnienia których uzależnione jest ogłoszenie upadłości konsumenckiej. == Wszczęcie postępowania sądowego == O ogłoszeniu upadłości decyduje sąd rejonowy (gospodarczy wydział upadłościowy) na wniosek dłużnika. Wierzyciel posiada uprawnienie do przymusowego wszczęcia tego rodzaju postępowania jedynie, gdy dłużnikiem jest były przedsiębiorca. Zgodnie bowiem z art. 8 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe: „Wierzyciel może złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej, która była przedsiębiorcą, także po zaprzestaniu prowadzenia przez nią działalności gospodarczej, jeżeli od dnia wykreślenia z właściwego rejestru nie upłynął rok. Postępowanie toczy się według przepisów tytułu V części trzeciej.” W takiej sytuacji postępowanie toczy się według przepisów dotyczących upadłości konsumenckiej. Nowelizacja ustawy ułatwiła dostęp do upadłości konsumenckiej, likwidując bariery prawne i finansowe (np. w zakresie obniżenia wysokości opłat sądowych i kosztów ogłoszeń czy ustalenia wysokości wynagrodzeń syndyków na poziomie wielokrotnie niższym niż wynagrodzenia komorników). Nowelizacja wprowadziła też uproszczoną treść wniosków o ogłoszenie upadłości konsumenckiej i inne ułatwienia w toku postępowania upadłościowego, czyniąc je bardziej przyjaznym dla potencjalnych wnioskodawców. Aby skorzystać z tej instytucji, należy złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości do właściwego sądu upadłościowego. == Przesłanki umożliwiające ogłoszenie upadłości konsumenckiej == Ustawa z dnia 30 sierpnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe oraz niektórych innych ustaw (w większości weszła w życie z dniem 24 marca 2020 r.) ograniczyła, w stosunku do stanu prawnego sprzed tej daty, przesłanki, od spełnienia których uzależnione było ogłoszenie przez sąd upadłości konsumenckiej. Uchylony został bowiem art. 4914 Prawa upadłościowego. W obecnym stanie prawnym należy spełniać dwa zasadnicze wymogi. Po pierwsze, w chwili składania wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej należy posiadać status osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, a więc być konsumentem. Po drugie, sąd może wszcząć postępowanie upadłościowe, jeżeli dłużnik jest niewypłacalny, tzn. utracił zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych, i sytuacja ta jest trwała. Domniemywa się, że dłużnik utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące. Nowelizacja Prawa upadłościowego z dnia 30 sierpnia 2019 r. w praktyce otworzyła również drogę do ogłoszenia upadłości konsumenckiej byłym przedsiębiorcom. Poprzednie przepisy pozwalały bowiem ogłosić upadłość byłego jednoosobowego przedsiębiorcy, jeżeli spełniał on określone warunki, zwłaszcza jeżeli wykazał, że będąc do tego zobowiązany, w okresie 10 laty przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej złożył wniosek o upadłość jako przedsiębiorca. Nowelizacja uchyliła również i ten warunek. Po 24 marca 2020 r., właściwy sąd upadłościowy, rozpoznając wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, nie bada już, czy do powstania stanu niewypłacalności lub zwiększenia jej stopnia doszło wskutek umyślnego zawinionego działania czy też wskutek rażącego niedbalstwa. Powyższe okoliczności mają natomiast istotny wpływ na kwestie związane z ustaleniem planu spłaty wierzycieli, rzutując na okres, na jaki sąd może ustalić taki plan spłaty. W przypadku kiedy sąd uznał, że upadły doprowadził do swojej niewypłacalności z własnej winy albo wskutek rażącego niedbalstwa, to może w ogóle nie orzekać planu spłaty i nie umorzyć nawet części zobowiązań albo orzec plan spłaty na okres nie mniejszy niż 4 lata a nie większy niż 7 lat. W takiej sytuacji również wysokość poszczególnych rat planu spłaty może być większa. == Tryby postępowania == W postanowieniu o ogłoszeniu upadłości konsumenckiej sąd określa, według jakiego trybu będzie prowadzone w dalsze postępowanie upadłościowe. Art. 4911 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe, przewiduje w tym względzie dwa zasadnicze tryby. Tzw. tryb uproszczony, ze zwiększoną obecnie rolą syndyka masy upadłości, bez konieczności powoływania sędziego-komisarza, czy przygotowywania planu podziału funduszy pochodzących z likwidacji majątku upadłego. Postępowanie upadłościowe jest wówczas prowadzone w oparciu o przepisy tytułu V Prawa upadłościowego. Jeżeli natomiast jest to uzasadnione znacznym rozmiarem majątku dłużnika, znaczną liczbą wierzycieli lub innymi uzasadnionymi przewidywaniami co do zwiększonego stopnia skomplikowania postępowania, to postępowanie upadłościowe toczyć się w oparciu o przepisy części pierwszej Prawa upadłościowego. W tym przypadku postępowanie jest bardziej rozbudowane, ustanowiony zostaje sędzia-komisarz, który nadzoruje całe postępowanie. == Majątek niepodlegający zajęciu == Obowiązkiem konsumenta-dłużnika jest wymienienie we wniosku i późniejsze wskazanie syndykowi składników swojego majątku. Zajęciu (objęciu do masy upadłości) nie podlegają wszystkie składniki majątku, a jedynie te, które posiadają faktyczną wartość rynkową i są możliwe do zbycia. Istnieje szeroki katalog rzeczy i praw, które nie podlegają zajęciu. Jest on określony w dziale V tytułu I części III Kodeksu postępowania cywilnego zatytułowanym „Ograniczenia egzekucji”. Katalog ten zapewnia utrzymanie egzystencjalnych podstaw funkcjonowania dłużnika i jego rodziny. Upadłość konsumencka pozwala na godne życie po wszczęciu tego postępowania i przy możliwie maksymalnym zaspokojeniu wierzycieli z faktycznie wartościowego majątku dłużnika, doprowadzenie ostatecznie do oddłużenia konsumenta celem przywrócenia mu zdolności do normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. == Licytacja majątku i spłata wierzycieli == Majątek podlegający zajęciu (głównie domy, mieszkania, działki rekreacyjne czy samochody lub jachty) zostaje zlicytowany, a uzyskane sumy pieniężne zostają przeznaczone na proporcjonalną spłatę wierzytelności. Zajęciu może podlegać również część wynagrodzenia za pracę uzyskiwanego przez upadłego dłużnika. Syndyk sumę pochodzącą z likwidacji masy upadłości dzieli między wierzycieli w ramach ustalonego planu spłaty, w kolejności ich uprzywilejowania. == Plan spłaty i oddłużenie == Po upływie terminu do zgłaszania wierzytelności i przeprowadzeniu przez syndyka likwidacji majątku wchodzącego w skład masy upadłości, syndyk przedkłada sądowi projekt planu spłaty wierzycieli wraz ze stanowiskiem upadłego oraz wierzycieli, co do rozwiązań zaproponowanych w projekcie. Projekt planu spłaty podlega rozpoznaniu przez sąd. W postanowieniu o ustaleniu planu spłaty wierzycieli sąd: wymienia wierzycieli uczestniczących w planie spłaty; dokonuje podziału funduszy masy upadłości pomiędzy wierzycieli uczestniczących w planie spłaty, jeżeli w postępowaniu zgromadzono fundusze masy upadłości; ustala, czy upadły doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa; określa, w jakim zakresie i okresie, nie dłuższym niż trzydzieści sześć miesięcy, upadły jest obowiązany spłacać zobowiązania, które w postępowaniu upadłościowym prowadzonym zgodnie z przepisami części pierwszej zostałyby uznane na liście wierzytelności oraz jaka część zobowiązań upadłego powstałych przed dniem ogłoszenia upadłości zostanie umorzona po wykonaniu planu spłaty wierzycieli. Plan spłaty wierzycieli, co do zasady może być ustalony na okres do 36 miesięcy. W przypadku natomiast upadłego dłużnika, który doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień wskutek umyślnego działania lub rażącego niedbalstwa plan spłaty może być ustalony nawet na 7 lat. Po rzetelnym stosowaniu się do obowiązków wynikających z planu spłat – zobowiązania niespłacone w toku postępowania z mocy prawa zostaną umorzone, a dłużnik zostanie całkowicie oddłużony. Nie podlegają jednak umorzeniu zobowiązania o charakterze alimentacyjnym, zobowiązania wynikające z rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci, zobowiązania do zapłaty orzeczonych przez sąd kar grzywny, a także do wykonania obowiązku naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, zobowiązania do zapłaty nawiązki lub świadczenia pieniężnego orzeczonych przez sąd jako środek karny lub środek związany z poddaniem sprawcy próbie, jak również zobowiązania do naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem oraz zobowiązania, których upadły umyślnie nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu. Sąd upadłościowy ma również możliwość umorzenia zobowiązań upadłego bez ustalenia planu spłaty wierzycieli, jeśli osobista sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazuje, że jest on trwale niezdolny do dokonywania jakichkolwiek spłat w ramach planu spłaty wierzycieli. == Upadłość konsumencka a komornik == W przypadku ogłoszenia upadłości konsumenckiej egzekucje komornicze zostają umorzone. Jednak samo złożenie wniosku o upadłość konsumencką nie wstrzymuje automatycznie biegu już prowadzonych egzekucji komorniczych. == Upadłość konsumencka transgraniczna == Istnieje możliwość ogłoszenia upadłości konsumenckiej transgranicznej, jeżeli polski obywatel przeniesie swoje centrum interesów życiowych i zawodowych do innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Zgodnie z Rozporządzeniem