Lizbona (port. Lisboa, wym. [liʒˈβoɐ]) – stolica i największe miasto Portugalii, położone w zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego, nad rzeką Tag przy jej ujściu do Oceanu Atlantyckiego. Miasto stanowi centrum polityczne, ekonomiczne i kulturalne kraju. W centrum administracyjnym Lizbony mieszkało w 2017 r. 505 526 mieszkańców, natomiast cała metropolia – Zespół Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszkańców (27% populacji państwa). Region Lizbony jest najbogatszym regionem w Portugalii, wysoko ponad średnim PKB Unii Europejskiej – wytwarza 37% PKB kraju. Jest również politycznym centrum Portugalii, ponieważ ma tu swoją siedzibę rząd oraz głowa państwa. Lizbona ma status metropolii o znaczeniu globalnym. W badaniach dotyczących jakości życia, Lizbona uplasowała się na 18 miejscu wśród miast świata w 2015 roku według magazynu Monocle, na 43 miejscu wśród miast świata w 2017 roku według Mercer (tuż za Londynem, Mediolanem i Barceloną, przed Nowym Jorkiem) oraz na 7 miejscu wśród miast świata w 2017 roku według InterNations' 2020. Została uznana jako Zielona Stolica Europy 2020. W mieście znajdują się dwa obiekty z listy światowego dziedzictwa UNESCO: Klasztor Hieronimitów oraz Torre de Belém, a w granicach obszaru metropolitalnego znajduje się trzeci – Krajobraz kulturowy Sintry. 23 listopada 2024 roku odbyła się inauguracja oświetlenia świątecznego w Lizbonie w dzielnicy Terreiro do Paço. Wraz z włączeniem lampek na choince o 18:30, następnie odbył się pokaz światła i dźwięku oraz koncert piosenkarki Áurea, która zaśpiewała piosenki z filmów świątecznych. Obszar miejski Lizbony w okresie świątecznym został oświetlony lampkami świątecznymi w 45 lokalizacjach: na placach, ulicach i alejach miasta. == Historia == Obszar dzisiejszej Lizbony zamieszkany był co najmniej od czasów rzymskich. Ówczesna osada występuje w źródłach jako Olisipo. W starożytności był to rejon osadnictwa Luzytanów i być może punkt handlowy Fenicjan (czego dotąd nie potwierdziły badania archeologiczne). W VIII wieku miasto zostało zajęte przez Maurów z Afryki północnej i nazwane Lishubną. W 1147 roku została zdobyta przez pierwszego władcę Portugalii, Alfonsa I Zdobywcę (Dom Afonso Henriques), przy pomocy krzyżowców. Pierwszym biskupem Lizbony został angielski krzyżowiec Gilbert z Hastings. W 1255 roku król Alfons III przeniósł stolicę Portugalii z Coimbry do Lizbony. W 1290 powstał w Lizbonie uniwersytet. W okresie wielkich odkryć geograficznych (XV–XVII wiek) z Lizbony, a ściślej z jej portu Belém, wyruszyło wiele wypraw morskich, które przyczyniły się do rozwoju królestwa i jego stolicy. W kwietniu 1506 roku w mieście miał miejsce kilkudniowy pogrom, w którego wyniku zamordowano kilka tysięcy Żydów przymusowo nawróconych na katolicyzm. 26 stycznia 1531 roku miasto zostało dotknięte przez trzęsienie ziemi, w którym zginęły tysiące jego mieszkańców. W dzień Wszystkich Świętych 1 listopada 1755 miało miejsce kolejne potężne trzęsienie ziemi (9 stopni w skali Richtera), które pochłonęło ok. 60 000 ofiar i praktycznie zrujnowało Lizbonę. Przetrwały jedynie zabudowania dzielnic Alfamy i Belém. Z inicjatywy ministra króla José I, markiza Pombala, miasto zostało odbudowane w jego dzisiejszym kształcie. 5 października 1910 wybuchła w Lizbonie rewolucja republikańska. 25 kwietnia 1974 rozpoczęła się rewolucja goździków. == Geografia == === Położenie === Współrzędne geograficzne Lizbony to: 38°42′N, 9°05′W, co czyni ją najbardziej wysuniętą na zachód stolicą w kontynentalnej Europie. Miasto jest zlokalizowane w zachodniej części kraju, nad rzeką Tag w pobliżu jej ujścia do Oceanu Atlantyckiego. Oddalona jest o około 220 km od najwyższego szczytu kontynentalnej Portugalii w Serra da Estrela – Torre (1993 m n.p.m., około 3 godz. jazdy samochodem). Centrum administracyjne podzielone jest na 53 dzielnice (freguesias), natomiast metropolia na 18 gmin (municípios). Zachodnia część miasta jest głównie zajęta przez Park Monsanto, który jest największym parkiem miejskim w Europie. Jego powierzchnia to 10 km². === Ochrona przyrody === W obrębie regionu Lizbona znajduje się kilka obszarów chronionych: Parki przyrodnicze (parki krajobrazowe): Sintra-Cascais, Arrábida Rezerwaty przyrody: Reserva Natural do Estuário do Tejo, Reserva Natural do Estuário do Sado, Reserva Natural das Lagoas de Santo André e da Sancha Pomniki przyrody: Monumento Natural de Carenque, Monumento Natural da Pedreira do Avelino, Monumento Natural dos Lagosteiros, Monumento Natural da Pedra da Mua Obszar chronionego krajobrazu: Paisagem Protegida da Arriba Fóssil da Costa de Caparica Inne: Sítio Classificado da Granja dos Serrões e Negrais Pozostałe: Ogród Botaniczny w Lizbonie, Ogród Botaniczny Ajuda, Park Edwarda VII, Estufa Fria === Klimat === Lizbona znajduje się w strefie klimatu subtropikalnego typu śródziemnomorskiego, z łagodnymi zimami i długimi ciepłymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 21,5 °C w dzień i 13,5 °C w nocy w centrum oraz 19,4 °C i 10,3 °C na wybrzeżu oceanu. Średnia temperatura miesięcy zimowych – grudnia, stycznia i lutego wynosi ok. 15 °C w dzień i w nocy od 6 °C na wybrzeżu do 8,9 °C w centrum. W najzimniejszym miesiącu roku – styczniu, temperatury wynoszą zwykle od 10 do 18 °C w ciągu dnia, od 4 do 12 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 15 °C. Opady śniegu, jak i mróz generalnie nie występują. Okres z letnimi temperaturami trwa do pół roku, od maja do października. W najcieplejszym miesiącu roku – sierpniu, temperatury wynoszą zwykle od 23 do 33 °C w ciągu dnia, średnia temperatura morza wynosi 20 °C. W centrum, temperatury powyżej 30 °C występują w kilkunastu dniach rocznie. W centrum, najwyższa odnotowana temperatura w mieście to +41,8 °C, natomiast najniższą zanotowaną temperaturą było +0,2 °C. Lizbona ma ok. 120 dni deszczowych rocznie (licząc również mżawkę), od 2–3 dni deszczowych w lipcu i sierpniu do 14–16 dni deszczowych w grudniu, styczniu i lutym. Miasto ma ok. 2600 (na wybrzeżu oceanu) i 2800 (w centrum) godzin czystej słonecznej pogody rocznie, od 130–140 h (średnio 4,5 godziny dziennie, około 4 razy więcej niż w Polsce) w grudniu do 309–353 h (średnio 11 godzin czystego słońca na dobę) w lipcu. == Demografia == Lizbona liczyła (2011) 547 631 mieszkańców, wewnątrz centrum administracyjnego, na powierzchni zaledwie 84,6 km². Granice miasta nie są precyzyjne zdefiniowane, w związku z czym tym miasta, które istnieją w pobliżu stolicy są w rzeczywistości częścią metropolitalnego obwodu Lizbony. Strefa miejska Lizbony (ang. Urban Zone) według danych Eurostatu ma 2 435 837 mieszkańców. Zespół miejski w 2021 r. liczył 2 719 000 mieszkańców, będąc jedenastym co do wielkości zespołem miejskim w Unii Europejskiej po Paryżu, Zagłębiu Ruhry, Madrycie, Mediolanie, Barcelonie, Berlinie, Atenach, Neapolu, Rzymie i Rotterdamie-Hadze. Według danych rządowych, Obszar Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszkańców. Inne źródła również przedstawiają podobną liczbę, według Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju – 2 797 612 mieszkańców; według Departamentu Spraw Gospodarczych i Społecznych ONZ – 2 890 000; według Europejskiego Urzędu Statystycznego (Eurostat) – 2 839 908 mieszkańców; według Brookings Institution ma 2 968 600 mieszkańców. == Zabytki == Zamek św. Jerzego Katedra Sé Klasztor Hieronimitów w Belém Torre de Belém w dzielnicy Belém Pomnik Odkrywców Kościół św. Antoniego Bazylika Estrela Kościół Magdaleny Kościół Conceição Velha Kościół de São Domingos Palácio da Independência, pałac z XV wieku Palácio das Necessidades, barokowy pałac z XVIII wieku Pałac Ajuda, neoklasycystyczny pałac Pałac Belém, pałac z XV wieku Pałac São Bento z 1615 roku, siedziba parlamentu portugalskiego Arco da Rua Augusta, łuk triumfalny Campo Pequeno, arena walk byków Casa dos Bicos, zabytkowy budynek z 1523 roku Panteon Narodowy w Lizbonie z 1836 roku Pavilhão Carlos Lopes Park Narodów (Parque das Nações) to nowoczesna dzielnica Lizbony; powstała w wyniku programu odnowy miejskiej w celu zorganizowania Światowej Wystawy w Lizbonie w 1998 roku, znanej również jako Expo'98. == Sport == Lizbona jako stolica Portugalii jest także jednym z jej sportowych centrów. Swoją siedzibę mają tu m.in. takie kluby jak SL Benfica czy Sporting CP. Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2004 także gościły w stolicy, a ich mecz finałowy został rozegrany na Estádio da Luz. Największą halą sportową jest MEO Arena. Największymi stadionami są: Estádio da Luz o pojemności 64 642 widzów, Estádio José Alvalade o pojemności 50 000 widzów, Estádio do Restelo o pojemności 19 856 widzów oraz znajdujący się na przedmieściach Estádio Nacional o pojemności 37 500 widzów. Innym jest Estádio Universitário de Lisboa, obejmujący cały kompleks sportowy. == Podział administracyjny == Lizbona dzieli się na 53 freguesias, zgrupowane w czterech dzielnicach (port. bairros) – liczba mieszkańców wg stanu na 2011 r. Ponadto wyodrębnia się zwyczajowo historyczne dzielnice miasta: Alcântara, Alfama, Bairro Alto, Baixa, Belém, Chiado, Estrela, a także Parque das Nações (pol. Park Narodów, nowoczesne tereny wystawowe powstałe w czasie przygotowań do Expo ’98). == Gospodarka == Główne dziedziny przemysłu w rejonie Lizbony to przemysł stalowy, włókienniczy, chemiczny, ceramiczny, stoczniowy i rybołówstwo. Lizbona posiada oceaniczny port handlowy i wojenny. W Lizbonie odbyło się Expo ’98. Bezrobocie w Zespole Metropolitalnym Lizbony w drugim kwartale 2017 roku wynosiło 9,4%, natomiast w 2019 roku wynosiło 7,1%. W 2017 roku Lizbona była 61 najczęściej odwiedzanym miastem na świecie (tuż przed Kairem) z 3,3 milionem turystów w ciągu roku. W 2018 roku zostało zakwalifikowane na 74 miejscu wśród centrów finansowych świata. == Transport == === Kolej === Ważniejsze stacje kolejowe: Lisboa Oriente, Estação do Cais do Sodré, Estação Rossio, Lisboa Braço de Prata, Lisboa Santa Apolonia. Fertagus to aglomeracyjny przewoźnik kolejowy, obsługujący Lizbonę z przedmieściami. Túnel do Rossio to tunel kole