# UH-60 Black Hawk – amerykański śmigłowiec wielozadaniowy **Sikorsky UH-60 Black Hawk** to amerykański średniej wielkości, wielozadaniowy śmigłowiec transportowy oraz wsparcia piechoty, będący najsłynniejszą i najczęściej eksportowaną konstrukcją wytwórni **Sikorsky Aircraft Corporation** (obecnie należącej do Lockheed Martin). Od momentu wejścia do służby w 1979 roku zyskał status legendy wojskowej, zastępując legendarny już Bell UH-1 Huey. Jego konstrukcja bazowa okazała się niezwykle modułowa, co pozwoliło na stworzenie ogromnej rodziny maszyn, wliczając w to morskiego Sikorsky SH-60 Seahawk czy specjalistyczne wersje dla wojsk operacyjno-ratowniczych. Do dziś wyprodukowano ponad **4000 maszyn** rodziny S-70 i H-60, a Black Hawki są eksploatowane na wszystkich kontynentach przez ponad 30 państw. Samolot ten zapisał się w historii współczesnej nie tylko jako niezawodna broń w wojnach i konfliktach zbrojnych, ale także jako symbol siły militarnej Stanów Zjednoczonych w popkulturze (m.in. słynny film *Helikopter w ogniu*). ## Historia i geneza ### Konkurs UTTAS i powstanie Black Hawka W połowie lat 60. XX wieku podczas wojny w Wietnamie amerykańska armia (US Army) uznała, że wykorzystywane tam śmigłowce **Bell UH-1 Huey** przestają sprostać rosnącym wymogom taktycznym. W styczniu 1972 roku wystartował program **Utility Tactical Transport Aircraft System (UTTAS)**, mający na celu stworzenie nowocześniejszego śmigłowca o wyższej przeżywalności na polu walki, lepszego zasięgu i tańszych kosztach utrzymania. Do finału konkursu w 1976 roku dopuszczono dwa prototypy: * **Sikorsky YUH-60A** (oznaczenie fabryczne **S-70**) * **Boeing Vertol YUH-61** Pierwszy lot prototypu Sikorsky'ego nastąpił **17 października 1974 roku**. Podczas intensywnych testów maszyna udowodniła swoją wytrzymałość – po wypadku na zalesionym terenie niedaleko Fort Campbell (Kentucky), zepsuty śmigłowiec wystartował po wymianie łopat i sam powrócił na bazę. Tym argumentem Sikorsky przechytrzył konkurencję. 23 grudnia 1976 roku ogłoszono wynik: zwycięzcą został YUH-60A. Szybko podpisano kontrakt na **15 maszyn serii informacyjnej UH-60A Black Hawk** oraz trzy kolejne prototypy. **Pierwszy lot maszyny produkcyjnej** odbył się 17 października 1978 roku. Już w czerwcu 1979 roku śmigłowce weszły do służby w **101. Dywizji Powietrznodesantowej**. Pierwszą operacją bojową z ich udziałem była amerykańska interwencja na Grenadzie w 1983 roku, gdzie dowiedziono niesamowitej niezawodności maszyny – jeden z Black Hawków wrócił na bazę z 45 przebiciami kadłuba, dwoma w wirniku głównym i jedną w ogonowym. ## Wersje konstrukcyjne Przez dekady konstrukcja bazowa UH-60 przechodziła ciągłe ulepszenia. Wyróżnia się następujące główne warianty: ### UH-60A Black Hawk Pierwotna wersja produkowana do 1989 roku (łącznie 974 sztuki). Napędzana dwoma silnikami **General Electric T700-GE-700** (po 1560 KM każdy). Posiadała klasyczny układ nośny, napędowy i ogonowy wykonany z wytrzymałych kompozytów (titan, grafit-epoksyd). Zastosowano w niej wiele innowacji bezpieczeństwa: rozpraszacze spalin, wyrzutnie pułapek termicznych, zabezpieczenie przed przecięciem kabli podczas lądowania. Zbiorniki paliwa były opancerzone i szczelne – pozwalały na bezpieczne lądowanie pod większym kątem. Wraz z rozwojem konstrukcji wprowadzono system zewnętrznych zbiorników paliwa (**ETSS**) oraz specjalistyczne wersje np. do ewakuacji medycznej **MedEvac** czy zwiadu elektronicznego **EH-60 Quick Fix**. ### UH-60L Black Hawk Wersja modernizacyjna, wprowadzona do służby po 1989 roku. Otrzymała mocniejsze silniki **T700-GE-701C** (1900 KM każdy) oraz wzmocnioną przekładnię główną. Dzięki tej zmianie udźwig maksymalny zwiększył się z 3600 kg do 4100 kg. Ponadto w wersji L zastosowano system automatycznego sterowania lotu znanego z morskiej odmiany SH-60 Seahawk. ### UH-60M Black Hawk Aktualna, produkowana od 2006 roku wersja przeznaczona do zastąpienia starszych A i L w US Army. Wersja M otrzymała szklany kokpit, nowy komputer pokładowy oraz najmocniejsze silniki **T700-GE-701D** (2039 KM). Zmieniono również geometrię łopat wirnika głównego, co poprawiło parametry aerodynamiczne. Cena jednej takiej maszyny dla potrzeb Pentagonu wahała się w okolicach 17 milionów dolarów (stan na 2015 rok). ### UH-60V Black Hawk Najnowsza inicjatywa modernizacyjna, której pierwszy prototyp oblatano 19 stycznia 2017 roku. Obejmuje wymianę starszej, analogowej awioniki w maszynach UH-60L na nowoczesny, cyfrowy kokpit. Plan zakłada przebudowę 760 starszych Black Hawków, aby mogły służyć do 2030 roku i dalej. ### S-70i Black Hawk i programy eksportowe W 2007 roku Sikorsky przejął polskie **PZL Mielec**, uruchamiając tam produkcję międzynarodowej wersji **S-70i** (odmiana UH-60M pozbawiona tajnych systemów wojskowych USA, lżejsza o ok. 500 kg i współpracująca ze standardowymi silnikami T700). W 2011 roku pierwszym operatorem S-70i stało się Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Arabii Saudyjskiej. Wersja ta jest sprzedawana wyłącznie w modelu *Direct Commercial Sales* (bezpośrednie sprzedaż rządom zagranicznym, bez udziału Pentagonu). Ważnym kamieniem milowym jest program turecki **T70 (TUHP)**, w ramach którego produkuje się w Turcji i Polsce śmigłowce z zaawansowaną, turecką awioniką Aselsan. Podobne kontrakty na S-70i zawarły Filipiny (zamówienie na 48 maszyn), Polska, Chorwacja czy Rumunia. ## Wersje specjalistyczne Baza UH-60 to potężna platforma, z której wywodzono dziesiątki wariantów: * **AH-60L Arpia III** – bojowa wersja wyposażona w 23-mm działko, rakiety Hellfire i Hydra 70 (Kolumbia). * **HH-60G/L Pave Hawk** – maszyny do ratownictwa bojowego (CSAR) dla US Air Force. * **MH-60K/MH-60L/DAP (Direct Action Penetrator)** – śmigłowce wsparcia dla wojsk specjalnych (Delta Force, SEALs) wyposażone w hak zewnętrzny, radar FLIR, wyrzutnie wyrzutni pocisków przeciwlotniczych Stinger oraz potężny arsenał rażenia. * **VH-60N Whitehawk / Presidential Hawk** – luksusowe śmigłowce do przewozu prezydenta USA. Służą one jastrzębiom z bazy HMX-1, a gdy prezydent jest na pokładzie, maszyna kodowana jest jako *Marine One*. * **EH-60 Quick Fix** – wersja do walki elektronicznej i zakłócania łączności wroga. * **MH-60G Pave Hawk** – śmigłowiec z zasięgowcem do tankowania w locie dla US Air Force. * **YEH-60B SOTAS** – eksperymentalny śmigłowiec z radarowym systemem rozpoznania terenu, który jednak ostatecznie porzucono na korzyść samolotów E-8 JSTARS. ## Użytkownicy na świecie Do końca 2024 roku śmigłowce rodziny H-60 / S-70 znajdują się w stanach operacyjnych w ponad **30 krajach** na świecie. Warto wymienić największych eksporterów i użytkowników: * **Stany Zjednoczone:** tysiące maszyn w US Army, USAF, USMC, a także w służbach specjalnych. * **Korea Południowa:** blisko 150 sztuk (wersje UH-60P montowane lokalnie). * **Izrael:** ponad 60 maszyn (m.in. wzmocnione wersje Yanshuf z izraelskimi systemami ECM). * **Japonia:** 67 sztuk produkowanych na licencji przez Mitsubishi. * **RPA:** zamówienia na dziesiątki maszyn S-70i i UH-60M (m.in. w 2019 i 2022 roku). * **Kolumbia:** pionier w użyciu uderzeniowych wariantów AH-60L Arpia. W Polsce Black Hawki (S-70i) są eksploatowane od 2018 roku przez **Policję** (głównie w zadań bojowo-szturmowych BOA) oraz **Wojska Specjalne GROM** (od 2020 roku). Dodatkowo, Rumunia i Chorwacja zaopatrują się w nowoczesne wersje UH-60M do zadań poszukiwawczo-ratowniczych (SAR) i sił zbrojnych. ## Wpływ na kulturę masową UH-60 Black Hawk zyskał światową sławę po ekranizacji dramatycznej bitwy w Mogadisżu (Somalia, 1993). Film *„Helikopter w ogniu”* (reż. Ridley Scott, 1993) przedstawia w realistyczny i brutalny sposób udział dwóch śmigłowców MH-60 Black Hawk w operacji w ramach misji ONZ. Filmy, gry wideo (np. seria *Medal of Honor*, *Call of Duty*, *ARMA 3*) i literatura militarna uczyniły z Black Hawka symbol nowoczesnej potęgi powietrznej siły rażenia. ## Ciekawostki * **Nazwa:** Nazwa „Black Hawk” pochodzi od nazwiska legendarnego szefa plemienia sak iksów, Black Hawka, zwanego również Mrocznym Krukiem, znanym z historii amerykańskiego Zachodu. * **Wytrzymałość prototypu:** W 1976 roku, podczas fazy testów, upadający z dużej wysokości YUH-60A z powrotem wystartował po prostych naprawach, złamując złudzenia o kruchości nowoczesnych konstrukcji. * **Rekordy:** Śmigłowiec Black Hawk w specjalnych ustrojach (np. z dodatkowym kadłubem paliwowym) osiągnął m.in. prędkość 401 km/h. ## Przypisy i źródła Dane techniczne i operacyjne uweryfikowano na podstawie m.in. *Piotr Kempski, Benedykt Kempski – Śmigłowiec wielozadaniowy Sikorsky UH-60A Black Hawk. TBiU 221, Bellona 2006* oraz *Octavio Diez – Śmigłowce. Bellona 2002*. Informacje historyczne opierają się na materiałach udostępnianych przez amerykańskie Departamenty Obrony i Sił Powietrznych (USAF, US Army).