Grodzisk Mazowiecki (do 1928 Grodzisk) – miasto w Polsce położone na Równinie Łowicko-Błońskiej, w województwie mazowieckim, w powiecie grodziskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Grodzisk Mazowiecki, nad Rokicianką. Miasto posiada połączenia drogowe z Warszawą, Żyrardowem, Błoniem i Mszczonowem. Przez miasto przebiegają linia warszawsko-wiedeńska, Centralna Magistrala Kolejowa i Warszawska Kolej Dojazdowa. W zachodniej części miasta przepływa rzeka Mrowna. Grodzisk Mazowiecki leży w dawnej ziemi sochaczewskiej na historycznym Mazowszu, w czasach I Rzeczypospolitej położony był w powiecie mszczonowskim województwa rawskiego. Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 34 718 mieszkańców, będąc 16. najludniejszym miastem w województwie. Grodzisk Mazowiecki należy do Związku Miast Polskich. == Demografia == Według danych GUS z 31 grudnia 2022 r. miasto liczyło 34448 mieszkańców. Piramida wieku mieszkańców Grodziska Mazowieckiego w 2014 roku. == Geografia == === Położenie === Grodzisk Mazowiecki znajduje się na Równinie Łowicko-Błońskiej, na zachodnim mazowszu. Miasto leży na trasie Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, oraz jest końcową stacją Warszawskiej Kolei Dojazdowej. W pobliżu miasta przebiegają autostrada A2 oraz droga ekspresowa E67. Odległości do ważniejszych miast w Polsce (mierzone w linii prostej oraz od granic administracyjnych miast): Warszawa (20 km) Łódź (76 km) Radom (94 km) Kraków (230 km) Wrocław (263 km) Gdańsk (275 km) Poznań (244 km) Szczecin (420 km) Katowice (229 km) Bydgoszcz (200 km) Lublin (155 km) Rzeszów (242 km) Opole (240 km) Olsztyn (180 km) Zielona Góra (340 km) Białystok (202 km) Kielce (131 km) === Hydrografia === Cieki wodne: Mrowna Rokicianka Rokitnica (granica Grodziska Mazowieckiego i Milanówka) W mieście znajdują się także zbiorniki wodne wokół których utworzono tereny rekreacyjne, takie jak Stawy Goliana oraz Stawy Walczewskiego, w południowej części miasta znajduje się też niewielkie Jezioro Kniaziówka. === Tereny zielone === W Grodzisku Mazowieckim znajduje się wiele terenów zielonych, a ich liczba jest zwiększana. Do najważniejszych parków i terenów rekreacyjnych należą: Park im. hrabiów Skarbków, Stawy Goliana, Stawy Walczewskiego. === Części miasta i osiedla === Jordanowice Łąki Osiedle Mikołaja Kopernika Osiedle Tadeusza Bairda Osiedle Fryderyka Chopina Osiedle XX-lecia Kaprys == Historia == XI–XIII w. – w pobliżu istniał wczesnośredniowieczny gród w Chlebni (pierwotnie Chlewnia) XII w. – powstała wieś Grodzisk XIV w. – miejscowość należała do rodziny Grodziskich 1355 – Tomasz Grodziski (prawdopodobnie Tomasz Okuń z Grodziska), pierwszy znany właściciel osady, funduje drewniany kościół pod wezwaniem św. Tomasza Apostoła 22 lipca 1522 – król Zygmunt I Stary nadał Grodziskowi prawa miejskie na prośbę rodziny Okuniów 1540 – pożar zniszczył miasto druga połowa XVI w. – urodził się tu Grzegorz Knapski, autor słownika polsko-łacińskiego, miasto liczy ok. 300 mieszkańców, staje się lokalnym ośrodkiem handlu i przemiału zboża, w mieście istnieje cech młynarzy 1623 – właścicielami miasta stała się rodzina Mokronoskich herbu „Bogoria”, posiadająca pobliskie wsie Kady i Jordanowice 1655 – zniszczenie i wyludnienie miasta w czasie najazdu szwedzkiego 1687 – początek budowy murowanego kościoła ufundowanego przez Wojciecha Mokronoskiego 1708 – ponowne zniszczenie miasta, epidemia cholery 1795 – miasto w wyniku III rozbioru Polski wchodzi w skład Królestwa Prus (zabór pruski) 1807 – miasto wchodzi w skład Księstwa Warszawskiego 1815 – miasto wchodzi w skład Królestwa Polskiego 1825 – miasto liczy 655 mieszkańców 14 czerwca 1845 – uzyskanie połączenia kolejowego ze stolicą (Kolej Warszawsko-Wiedeńska) 1865 – miasto przeszło w ręce hr. Henryka Skarbka 1866 – miasto staje się siedzibą powiatu błońskiego 1870 – utrata praw miejskich 1880 – miasto liczy 1928 mieszkańców 1881 – parcelacja Jordanowic przez hr. Skarbka, uruchomienie pierwszej fabryki 1884 – powstał Zakład Wodoleczniczy (dr Michał Bojasiński), z którego korzystali m.in. Adolf Dygasiński, Miłosz Kotarbiński, Władysław Reymont 1910 – miasto liczy 3542 mieszkańców 8 września 1915 – ponowne uzyskanie praw miejskich 11 listopada 1918 – miasto w granicach Polski 1927 – otwarcie linii Elektrycznej Kolei Dojazdowej (współcześnie WKD), łączącej miasto ze śródmieściem Warszawy 9 lipca 1928 – nazwa miasta poszerzona o przymiotnik Mazowiecki dla odróżnienia od miasta Grodzisk w Wielkopolsce 1931 – miasto liczy 15880 mieszkańców 1939–1945 – okupacja niemiecka, eksterminacja Żydów, pierwsza publiczna egzekucja 11 osób 20 września 1939 w Garbarni „Natalin” przełom 1940 i 1941 – utworzenie getta, w którym przebywało ok. 6 tys. Żydów z Grodziska, Brwinowa, Nadarzyna, Podkowy Leśnej i Milanówka 1942 – likwidacja getta grodziskiego i wywiezienie jego mieszkańców do getta warszawskiego, miasto traci całą społeczność żydowską, mieszkającą tu od II poł. XVI w. 16 stycznia 1945 – samoloty radzieckie bombardują miasto powodując śmierć wielu mieszkańców i uciekinierów z Warszawy 17 stycznia 1945 – zakończenie okupacji niemieckiej, w czasie wojny miasto straciło ok. 5000 mieszkańców 1975 – w wyniku reformy administracji miasto przestało być siedzibą powiatu 1975–1998 – miasto administracyjnie należało do woj. warszawskiego 1991 – rozpoczyna działalność Ośrodek Kultury Gminy Grodzisk Mazowiecki 1997 – oddanie do użytkowania Grodziskiej Hali Sportowej 1999 – Grodzisk Mazowiecki ponownie staje się siedzibą Starostwa Powiatowego 2000 – otwarcie Pływalni Miejskiej „Wodnik 2000” 2001 – oddanie do użytku Szpitala Zachodniego 2005 – obchody 650-lecia parafii św. Anny 2008 – otwarcie Centrum Kultury 2012 – zakończenie rewitalizacji parku im. hr. Skarbków i Stawów Goliana; w odnowionej willi „Radogoszcz” powstała galeria etnograficzna 2017 – rewitalizacja Stawów Walczewskiego 2018 – otwarcie Mediateki 2020 – rozpoczęcie budowy obwodnicy miasta === Nazwa miasta === Nazwa miasta na przestrzeni lat: Grodzyssko (1400 i 1490) Grodzyska, Grodziska (1423) Grodzislaw, Grodzisko (1427) Grodysko (1469) Grodzijsko (1494) Grodzysko (1501) Grodzyszcze (1502) Grodzisko (1579) Grodzisk (1792) Grodzisk Mazowiecki (1928, obecna) === Legendy === ==== Obwołanie wsi Grodzisko miastem ==== Według tej legendy monarchowie drogą przez osadę Grodzisko przejeżdżali jadąc na polowania do puszczy jaktorowskiej. Pewien zmęczony król dostał na posilenie kubek wody z grodziskiego źródełka o nadzwyczajnym smaku. Zachwycony smakiem wody król nakazał nadać osadzie rangę miasta. ==== Herb Bogoria ==== W uznaniu waleczności i męstwa rycerza Bogorii w wojnie z Tatarami król Bolesław Śmiały własnoręcznie wyciągnął z jego rannego ciała tatarskie strzały, które połamał i oddał mu. Tym samym nadał mu herb o nazwie Bogoria ze złamanymi strzałami. == Gospodarka == Największym zakładem pod względem zatrudnienia i obrotów jest Danfoss. Ustępuje mu firma Gedeon Richter wcześniej zwana Polfą, założona na początku XX w., specjalizująca się w produkcji salicylanów, leków przeciwzawałowych i materiałów chirurgicznych. Przemysł spożywczy reprezentują firmy Frito-Lay z grupy PepsiCo, piekarnia Hiestand, Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska. Dogodne położenie miasta wykorzystuje firma logistyczna Raben Logistic. Inne większe firmy działające w Grodzisku to: Firmenich, Fabryka Tarcz Ściernych „Słoń” (obecnie nieistniejąca), Trouw Nutrition i Amerplast (obecnie „Suominen”), Grodziska Spółdzielnia MALWA (działa od roku 1949). === Handel === Plan zagospodarowania przestrzennego zakazuje budowy obiektów handlowych o powierzchni przekraczającej 5000 m kw. 1 grudnia 2016 w Grodzisku przy ulicy Sienkiewicza 46/50 otwarto obiekt handlowy Galeria Grodova. W Grodzisku działają markety handlowe: 2 sklepy sieci Netto, 4 sklepy Biedronka, supermarket Lidl, Aldi, Carrefour, MediaExpert. == Transport == === Transport drogowy === Niedaleko miasta istnieje autostrada A2. Przez miasto przebiegają drogi wojewódzkie: droga wojewódzka nr 719 kierunek Warszawa – Pruszków – Żyrardów droga wojewódzka nr 579 kierunek Kazuń Polski droga krajowa nr 7 – Leszno – Błonie – Grodzisk Mazowiecki – Radziejowice 15 kwietnia 2013 – zamknięcie wiaduktu nad torami kolejowymi w Grodzisku Mazowieckim w ciągu drogi wojewódzkiej nr 579, ze względu na jego remont. Objazd dla pojazdów o masie do 10 t DMC przez Milanówek, przejazd kolejowy na ulicy Bałtyckiej w Grodzisku Mazowieckim oraz we wsi Kozerki, a dla pojazdów powyżej 10 t DMC przez Żyrardów. Przewidywany czas otwarcia nowego wiaduktu marzec 2014 r. W dniu 31.12.2013 – uroczyste otwarcie wiaduktu połączone z zabawą sylwestrową w Parku Skarbków. === Komunikacja autobusowa === Komunikacja autobusowa jest domeną firmy PKS Grodzisk Mazowiecki. Obsługuje ona jedenaście miejskich linii oraz połączenia międzymiastowe (także z Warszawą). Z Grodziska kursuje też autobus do Centrum Janki. === Transport kolejowy === Na stacji kolejowej zatrzymują się pociągi Kolei Mazowieckich oraz PKP Intercity. Władze miasta obiecywały też wydłużenie linii S1 Szybkiej Kolei Miejskiej aż do Grodziska Mazowieckiego. W obrębie miasta znajdują się siedziba Warszawskiej Kolei Dojazdowej oraz jej cztery przystanki: Grodzisk Mazowiecki Radońska, Grodzisk Mazowiecki Jordanowice (dawniej Muzeum), Grodzisk Mazowiecki Piaskowa, Grodzisk Mazowiecki Okrężna. === Transport lotniczy === W 2014 przy ul. Dalekiej oddano do użytku sanitarne lądowisko Grodzisk Mazowiecki-Szpital Zachodni. W 2017 poinformowano oficjalnie o tworzeniu rządowej koncepcji umiejscowienia Centralnego Portu Komunikacyjnego kilka kilometrów na północny zachód od miasta. == Infrastruktura == Na przełomie XIX i XX w. miasto było znanym ośrodkiem letniskowym. Pozostałością po tym są piękne wille i budynek zakładu hydropatycznego. Obecnie Grodzisk stracił charakter miejscowości typowo wypoczynkowo-letniskowej. Na potrzeby mieszkańców powstały obiekty sportowej infrastruktury miasta: Grodziska Hala Sportowa (1997) i kry