# Ateny **Ateny** (nowogr. *Αθήνα*, *Athī́na* – transliteracja; *Atina* – transkrypcja; st.gr. *Ἀθῆναι*, *Athēnai*; łac. *Athenae*) – stolica i największe miasto Grecji, będące jednym z najważniejszych ośrodków turystycznych Europy. Miasto słynie z wyjątkowych zabytków kultury antycznej, a jednocześnie stanowi dziesiąty co do wielkości zespół miejski w Unii Europejskiej, osiągając w skali całej metropolii prawie 4 miliony mieszkańców. Ateny reprezentują unikalny symbioz starożytnej historii i nowoczesnego urbanizmu, a ich znaczenie sięga korzeniami aż do wczesnego okresu hellady. ## Położenie Ateny położone są w administracji zdecentralizowanej **Attyka**, w regionie Attyka, w jednostce regionalnej Ateny-Sektor Centralny, w gminie Ateny. Geograficznie miasto rozciąga się na terenie szczelnie zabudowanej równiny, która znajduje się pomiędzy **Zatoką Sarońską** Morza Egejskiego a czterema głównymi górami, a w części także na ich zboczach. Granice te wyznaczają: * **Egaleo** (wysokość 359 i 414 m n.p.m.) – od południowego zachodu, * **Parnita** (1423 m n.p.m.) – od strony zachodniej i północnego zachodu, * **Hymet** (1026 m n.p.m.) – od wschodu, * **Pentelejkon** (1108 m n.p.m.) – od północy. W mowie potocznej przedmieścia, które już sięgają poza te granice, są często postrzegane jako osobne miejscowości. Na terenie ścisłej miejskiej zabudowy, obok słynnego Akropol, znajdują się dwa wyraziste, zielone wzgórza: * **Turkowunia** (Τουρκοβούνια, 277 m n.p.m.) – zespół wzgórz przecinany trasą kołową, posiadający nieużywany kamieniołom i położony po stronie zachodniej park, * **Likawitos** (Λυκαβητός, 227 m n.p.m.) – dla Greków jeden z symboli miasta, określany mianem „wielkiego głazu, upuszczonego przez boginię Atenę”. Stanowi rozległy park z licznymi atrakcjami, w tym amfiteatrem, średniowiecznym kościołem św. Jerzego oraz naziemną kolejką linową ułatwiającą dostęp do ekskluzywnej restauracji na szczycie. Ateny zbudowano na twardym, lecz aktywnym sejsmicznie górotworze skał osadowych, przedzielonym trzema uskokami tektonicznymi. Z tego powodu od lat 30. XX wieku w lokalnym budownictwie obowiązują technologie antysejsmiczne, które zaostrzono po groźnym trzęsieniu ziemi w 1999 roku. Budownictwo napotyka również na ograniczenia archeologiczne – podczas prac wykrywane są kolejne, nieznane wcześniej fundamenty starożytnych budowli, co stanowi powszechne wyzwanie dla urbanistów. ## Geografia i klimat Ateny znajdują się w strefie klimatu subtropikalnego typu śródziemnomorskiego. Charakteryzuje się on łagodnymi zimami oraz długimi, ciepłymi i częstokroć gorącymi latami. Taka lokalizacja czyni miasto atrakcyjnym celem podróżniczym przez cały rok, przyciągając miliony turystów z całego świata. ## Historia Najstarsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszych Aten sięgają okresu neolitu – rozległe pozostałości znajdują się na wzgórzach Muz i Pnyks, sąsiadujących z Akropolem. Załóżkiem historycznej Aten była warownia z okresu mykeńskiego (połowa II tysiąclecia p.n.e.) na wzgórzu Akropolis. Wokół niej rozwinęło się rozległe miasto z agorą, areopagiem (miejscu sądów), świątyniami oraz gmachami użyteczności publicznej. Akropolis przekształciło się w centralne miejsce kultu. W 480 roku p.n.e. miasto zniszczyli Persowie. Odbudowę rozpoczął Temistokles, który zainicjował budowę nowych murów obronnych. Szczególny rozkwit Aten przypadł na okres przywództwa Peryklesa (443–429 p.n.e.), kiedy to zmodernizowano Akropole i połączono Ateny z Pireusem oraz Faleronem tzw. Długimi Murami. Tworzyła ona wtedy bezpieczną przestrzeń w kształcie trójkąta, zdolną pomieścić nawet milion osób podczas oblężenia. Ta stłoczona populacja doprowadziła jednak w czasie II wojny peloponeskiej do wybuchu epidemii w 431 roku p.n.e. W starożytności Ateny były polisem o ustroju demokracji bezpośredniej, ważnym ośrodkiem umysłowym (siedzibą Sokratesa, Platona, Arystotelesa) i politycznym (Ateńskiego Związku Morskiego). Z biegiem wieków Ateny traciły na znaczeniu. W 338 roku p.n.e. przestały być niepodległe na rzecz Macedonii, by ostatecznie stać się częścią imperium rzymskiego. Rozsypane przez Herulów i Wizygotów, odzyskały blask za panowania cesarza Hadriana. W 1458 roku w mieście panowali Turcy, a w 1687 roku Partenon na Akropoli został zniszczony przez wybuch tureckiego magazynu amunicji podczas ataku weneckiego. W 1834 roku król Grecji, Otton Bawarski, przeniósł stolicę z Nafplionu do Aten (liczących wtedy około 6 tysięcy mieszkańców) i rozpoczęto budowę Pałacu Królewskiego (obecnie budynek parlamentu). W 1896 roku w marmurowym stadionie Kallimarmaro odbyły się pierwsze igrzyska olimpijskie ery nowożytnej. W 1935 roku wybudowano największą w mieście bożnicę – synagogę Beit Szalom. Epoka nowożytna przyniosła kolejne wyzwania. W latach 1941–1944 Ateny znajdowały się pod okupacją niemiecką. Po wyzwoleniu w październiku 1944 roku doszło do tragicznych walk wewnętrznych między siłami brytyjskimi a greckimi partyzantami lewicowymi (ELAS), niszczących miasto. Współcześnie Ateny to znów dynamicznie rozwijająca się metropolia, łącząca dumę z antycznymi korzeniami i energią XXI wieku. ## Zabytki Dziedzictwo kulturowe Aten jest niezwykle bogate i obejmuje zarówno pomniki starożytności, jak i budowle z okresów późniejszych. Do najważniejszych miejsc należą: **Zespół architektoniczny Akropolu:** * Propyleje, * Erechtejon, * Apteros – Świątynia Nike, * Partenon, * Muzeum Akropolu, **Inne starożytne obiekty:** * Odeon Herodosa Attyka, * Teatr Dionizosa, * Zespół budynków publicznych starożytnej Agory Greckiej, w tym zrekonstruowana stoa Attalosa z Muzeum Agory, Tezejon, kościół Solaki i Areopag, * Forum rzymskie (m.in. Wieża Wiatrów, fragmenty biblioteki Hadriana i Dawny Meczet Fethiye Tzami), * Łuk Hadriana, * Świątynia Zeusa Olimpijskiego, **Zabytki z epoki nowożytnej i współczesne:** * Marmurowy stadion Kallimarmaro (Panathinaiko) – odrestaurowany na igrzyska w 1896 roku, * Cmentarz Keramejkos, * Kościoły bizantyńskie (m.in. Panagia Gorgoepikoos, Kapnikarea), * Malownicza dzielnica Plaka z okresu panowania tureckiego, * Zappeion, * Budynek Parlamentu i Grób Nieznanego Żołnierza, * Dom Heinricha Schliemanna (obecnie Muzeum Numizmatyczne), * Akademia Ateńska, Politechnika Ateńska, Biblioteka Narodowa. ## Muzea Ateńskie W aglomeracji (Wielkich Atenach) działa ponad 80 placówek muzealnych. Do najważniejszych z nich zaliczają się: * **Narodowe Muzeum Archeologiczne** – zaliczane do 10 najważniejszych muzeów świata, zawierające największą kolekcję antycznych zabytków sztuki greckiej na świecie, * **Nowe Muzeum Akropolu** – awangardowy obiekt oddany do użytku w 2009 roku, zlokalizowany u podnóża wzgórza, * **Muzeum Bizantyńskie** – poświęcone historii epoki bizantyjskiej, * **Muzeum Benakisa** – narodowa kolekcja sztuki starożytnej, bizantyjskiej oraz z Bliskiego Wschodu. ## Gospodarka Ateny stanowią kluczowy węzeł gospodarczy dla całej Grecji. Miasto jest siedzibą licznych banków, towarzystw ubezpieczeniowych oraz firm żeglugowych. Rozwinięty przemysł miejski dostarcza około 70% ogólnokrajowej produkcji. W aglomeracji Aten szczególny rozwój odnotowuje obsługa turystyki, infrastruktura portowa, handel hurtowy oraz przemysł stoczniowy i petrochemiczny (liczne terminale i gazopłaty). Działają tu również duże fabryki AGD (m.in. oddział Bosch-Siemens-Pitsios), zakłady przetwórstwa spożywczego, przemysły odzieżowy, skórzano-obuwniczy, chemiczny, farmaceutyczny i meblarski. Ateny to ważny węzeł logistyczny obsługiwany przez międzynarodowy port lotniczy oraz nowoczesną sieć autostrad i połączeń kolejowych. W 2017 roku Ateny były 47. najczęściej odwiedzanym miastem na świecie i 17. w Europie, przyciągając 4,9 miliona turystów rocznie. ## Transport **Komunikacja miejska:** Miasto posiada system metra składający się z trzech linii o łącznej długości 73 km (wciąż rozbudowywanych), z których jedna linia dociera bezpośrednio na lotnisko. Działa gęsta sieć autobusów i trolejbusów oraz linie nowoczesnego, szybkiego tramwaju. Aglomerację przecina kolej podmiejska „Proastiakos”. Miasto przecinają autostrady oraz trójramienne obwodnice. **Transport międzymiastowy i lotniczy:** Komunikacja opiera się głównie na dworcach uspołecznionej firmy KTEL oraz intensywnym ruchu promowym z portów w Pireusie i Rafinie. Międzynarodowy Port Lotniczy Ateny – Eleftherios Venizelos, położony około 20 km na wschód od centrum, obsługuje kilkanaście milionów pasażerów rocznie. **Kolej:** Zmodernizowane połączenia umożliwiają komfortowy dojazd pociągami InterCity do Salonik. Podmiejski system „Proastiakos” biegnie wzdłuż wybrzeży Morza Egejskiego, docierając na Peloponez oraz prosto na lotnisko. ## Sport W Atenach swoje główne siedziby mają czołowe kluby sportowe, m.in. piłkarskie **Panathinaikos AO**, **AEK Ateny** oraz **Panionios GSS**, a także kluby siatkarskie i koszykarskie Panathinaikos (VC i BC). ## Mit o pochodzeniu nazwy miasta Według greckiego mitu, Bogowie olimpijscy rozdzielali wpływy na Ziemi. Posejdon (król mórz) i Atena (bogini mądrości) pokłócili się o prawo do patronatu nad najważniejszym miastem Hellady. Mieszkańcy postanowili przyznać miasto temu, kto ofiaruje im najbardziej użyteczny dar. Posejdon uderzył trójzębem w skałę, z której wytrysnęło słone źródłówkę – dar odrzucono. Atena zaś uderzając włócznią wewnątrz skały, sprawiła, że wyrosło w tym miejscu pierwsze drzewko oliwne. Ludzie wybór uczynili na korzyść bogini, co wywołało wściekłość Posejdona. Przez tysiąclecia miasto cierpiało na przewlekłe braki wody, karane surowymi prawami Solona. Dopiero wielkie inwestycje cesarza Hadriana oraz budowa w 1926–1929 gigantycznego maratońskiego zbiornika wodnego ostatecznie ukończyły walkę z klątwą Posejdona. ## Podział administracyjny **W obrębie Aten:** Miasto właściwe dzieli się na siedem jednostek administracyjnych (dzielnic bez własnych nazw, tylko z numerami). Historyczny podział na dzielnice (np. Plaka czy Kipseli) pozostaje w użyciu jako określenie poszczególnych „gmin centrum” oraz okręgów wyborczych. **Agomeracja:** Wszystkie gminy tworzące Wielkie Ateny wraz z Pireusem stanowią jeden nieprzerwany, wielkomiejski organizm zabudowy, jednak administracyjnie należą do różnych gmin i jednostek regionalnych. Koordynatorem ich działań oraz zarządzającym wspólną infrastrukturą jest **region Attyka**. ## Ciekawostki i wnioski * Około 38% dzieci szkolnych uczących się w Atenach nie posiada greckich korzeni rodzinnych – miasto jest jednym z najbardziej wielokulturowych ośrodków w Europie. * Od 2010 roku, zgodnie z nowym prawem imigracyjnym, dzieci cudzoziemców urodzone w Grecji i uczęszczające do greckich szkół mogą ubiegać się o obywatelstwo. * W budownictwie Ateny odkrywa się nieustannie nowe, nieznane wcześniej antyczne ruiny, co stanowi unikalne, choć trudne wyzwanie dla współczesnych inwestorów. Ateny są nie tylko fizycznym miastem, ale od wieków symbolem demokracji, sztuki i dialogu kultur – od starożytnych fundamentów pod Akropolem, przez epokę nowożytnego państwa narodowego, aż po pulsującą, dynamiczną metropolią dzisiejszych dni.