# Hiszpańska wojna domowa (1936–1939) Hiszpańska wojna domowa – konflikt zbrojny trwający od lipca 1936 do kwietnia 1939 roku pomiędzy rządem Republiki Hiszpańskiej a nacjonalistami pod dowództwem generała Francisco Franco. Wojna zakończyła się zwycięstwem nacjonalistów i ustanowieniem autorytarnego reżimu Franco. ## Tło historyczne W latach poprzedzających wojnę Hiszpania przechodziła przez okres silnych konfliktów społecznych. Po krótkotrwałej Pierwszej Republice (1873–1874) wróciła monarchia, ale w 1931 roku miała miejsce druga próba utworzenia republiki. Rząd Republiki Hiszpańskiej próbował przeprowadzić reformy, w tym sekularyzację państwa, wprowadzić prawo wyborcze dla kobiet i nadać autonomię Katalonii i Baskonii. Te zmiany spotkały się z silnym sprzeciwem stron konserwatywnych, w tym Kościoła katolickiego i właścicieli ziemskich. ## Przebieg wojny ### Wybuch wojny (lipiec 1936) 18 lipca 1936 roku generał Francisco Franco, generał Emilio Mola i generał José Sanjurjo rozpoczęli bunt wojskowy przeciwko rządowi Republiki. Bunt rozpoczął się w Maroku Hiszpańskim i szybko rozprzestrzenił się na kontynent. Rząd republikański odrzucił wstępnie pomocy ze strony organizacji robotniczych, ale po kilku dniach zmienił zdanie i wydał broń związkom zawodowym i grupom antyfaszystowskim. ### Pierwszy etap (lipiec 1936 – marca 1937) Początkowo nacjonaliści zdobyli dużą część południowej i północnej Hiszpanii, ale nie udało im się przejąć Madrytu, Barcelony ani Walencji. Bitwa o Madryt, toczyła się od października 1936 do marca 1937 roku, ale pozostała bez rozstrzygnięcia. W tym czasie nacjonaliści otrzymali pomoc od III Rzeszy i Włoch Mussoliniego, w tym samoloty transportowe, które umożliwiły przeniesienie wojsk z Maroka na kontynent. ### Drugi etap (kwiecień 1937 – październik 1938) Nacjonaliści przenoszą działania na północ Hiszpanii, zdobywając ważne regiony przemysłowe takie jak Kordoba, Sevilla i Granada. W kwietniu 1937 roku bombardowano Guernicę przez lotnictwo niemieckie, co stało się symbolem okrucieństwa wojny. W tym czasie w obozach republikańskich dochodzi do rozbicia między komunistami a innymi lewicowymi ugrupowaniami. ### Trzeci etap (listopad 1938 – kwiecień 1939) Nacjonalista Armia Manewrowa przeprowadza ofensywę w Aragonii, przekracając rzekę Ebro i przekracając republikańską Hiszpanię na dwie części. Ofensywa kończy się zdobyciem Barcelony 26 stycznia 1939 roku. 28 marca 1939 roku nacjonalisci wkraczają do Madrytu, co oznacza formalny koniec wojny. ## Strony konfliktu ### Republikanie Republikanie obejmowały różne ugrupowania polityczne, w tym socjalistów, komunistów, anarchiści, liberalów i separatystów (Katalończyków, Basków). Ich podstawą wsparcia były robotnicy, mieszkańcy miast, klasa średnia i bezrolni chłopi. Republikańscy siły zorganizowały Brygady Międzynarodowe, w których walczyli ochotnicy z całego świata. ### Nacjonaliści Nacjonaliści reprezentowali stronę konserwatywną, w tym monarchistów, katolików, właścicieli ziemskich i kapitalistów. Ich podstawą wsparcia były bogatsze warstwy społeczne, chłopi-właściciele ziemi i Kościół katolicki. Nacjonaliści mieli wsparcie III Rzeszy i Włoch, co okazało się kluczowe dla ich zwycięstwa. ## Wsparcie zagraniczne ### Republikańskie siły Republikanie otrzymywali pomoc od ZSRR, Meksyku i mniejszych państw łacińskowosłowiańskich. ZSRR dostarczył broń, amunicję i doradców wojskowych, choć pomoc ta była częściowo odpłatna. Republikańscy siły liczyły także Brygady Międzynarodowe, w których walczyli ochotnicy z ponad 50 krajów. ### Nacjonalistyczne siły Nacjonaliści otrzymywali znaczne wsparcie od III Rzeszy i Włoch. Niemcy dostarczyli lotnictwo (w tym Legion Condor), czołgi i inne broń. Włochy wysłały 70 000 żołnierzy oraz broń i sprzęt. Portugalia udzielała logistycznej pomocy, a Irlandka Brygada walczyła po stronie nacjonalistów. ## Liczba ofiar Wojna pochłonęła życie około 500 000 osób, w tym około 200 000 poległych żołnierzy i 300 000 cywilów. Po wojnie nacjonalisci przeprowadzili masowe egzekucje zatrzymanych działaczy lewicowych i innych przeciwników reżimu, co zwiększyło liczbę ofiar o kolejne 150 000 osób do 1943 roku. ## Następstwa ### Reżim Franco Po wojnie Franco ustanowił autorytarny reżim, który trwał do jego śmierci w 1975 roku. Hiszpania pozostała neutralna w trakcie II wojny światowej, ale reżim utrzymywał bliskie stosunki z krajami Osi. ### Pamięć o wojnie Wojna domowa pozostaje czynnym elementem współczesnej hiszpańskiej pamięci społecznej. W ostatnich latach odkryto wiele masowych grobów i rozpoczęto proces zwalczania pamięci historycznej, mający na celu upamiętnienie ofiar terroru nacjonalistów. ### Kultura Wojna stała się inspiracją dla licznych dzieł literackich i artystycznych, w tym powieści George'a Orwella "W hołdzie Katalonii", Ernsta Hemingwaya "Komu bije dzwon" i filmów takich jak "Ziemia i wolność". ## Znaczenie historyczne Hiszpańska wojna domowa uważana jest za preludium II wojny światowej, jako że to w niej nacisły państwa totalitarne (III Rzesza i Włoch) i demokratyczne (ZSRR) po raz pierwszy zmierzyły się bezpośrednio. Wojna pokazała również ograniczenia zasad nieingerencji i polityki zapewnienia pokoju w Europie. Konflikt ten pozostaje jednym z najbardziej bolesnych rozdziałów w historii współczesnej Europy, symbolizując nie tylko walkę o władzę, ale także konflikt między różnymi wizjami społeczeństwa i państwa.