SLAPP (ang. Strategic lawsuits against public participation, znane również jako pozwy SLAPP lub pozwy zastraszające), lub strategiczne postępowanie sądowe przeciwko udziałowi społecznemu – termin odnoszący się do postępowania sądowego, w którym firma, organizacja lub osoba – krytykowani przez opinię publiczną w sprawie dotyczącej interesu publicznego – wytaczają pozew próbujący doprowadzić do tego, aby krytyk (zwykle dziennikarz, aktywista, związkowiec, opozycjonista polityczny czy ofiara nadużyć) wycofał się ze swojej krytyki w obliczu wysokich kosztów, poświęcanego czasu, stresu i innych obciążeń związanych z procesem sądowym. Celem takiego pozwu jest zastraszanie i uciszenie krytyków, którzy w efekcie mogą zaniechać swoich działań lub zrezygnować ze sprzeciwu z powodu nacisków prawnych i wysokich kosztów obrony prawnej, prowadzących często do autocenzury. SLAPP ma na celu cenzurowanie, zastraszanie i uciszanie krytyków poprzez obarczanie ich kosztami obrony prawnej aż do momentu, gdy porzucą swoją krytykę lub sprzeciw. Najczęściej są to pozwy o zniesławienie, składane przez powodów przeciwko swoim krytykom, aby zmusić ich do zaprzestania krytyki w zamian za ugodę. W typowym pozwie SLAPP powód zazwyczaj nie liczy na realne wygranie sprawy. Jego cele zostają osiągnięte, jeśli pozwany ulegnie presji (zastraszeniu, kosztom sądowym lub zniechęceniu) i w konsekwencji wycofa się z krytyki. W niektórych sytuacjach, zwłaszcza w przypadku dziennikarstwa śledczego, powtarzające się bezzasadne roszczenia mogą podnieść koszty ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej dla pozwanego, utrudniając funkcjonowanie danej organizacji. Pozew SLAPP może również zastraszyć inne osoby, zniechęcając je do udziału w debacie publicznej. Zwykle poprzedzony jest groźbą prawną, a ze względu na efekt mrożący dla wolności słowa często trudno go zidentyfikować i ukarać ponieważ powodowie starają się zamaskować swój zamiar cenzurowania, zastraszania lub uciszania krytyków. Aby chronić wolność słowa, niektóre jurysdykcje wprowadziły przepisy anty-SLAPP. Pozwalają one pozwanemu wnioskować o wykreślenie lub oddalenie pozwu, jeżeli dotyczy on wypowiedzi w sprawie publicznej. Wtedy to powód ponosi ciężar udowodnienia, że w tej sprawie ma duże szanse na wygraną. Jeśli nie potrafi tego wykazać, roszczenie zostaje oddalone, a powód może zostać obciążony karą za wniesienie sprawy. Przepisy te znacząco różnią się między poszczególnymi państwami i systemami prawnymi. Uważa się jednak, że przepisy anty-SLAPP przynoszą pozytywny efekt, a wielu prawników opowiada się za wzmocnieniem ochrony przed pozwami SLAPP. == Charakterystyka == SLAPP to forma strategicznego postępowania sądowego lub postępowania sądowego mającego na celu wywarcie wpływu, które nie ma prawdziwych roszczeń prawnych, ale skupia się na powstrzymaniu wiadomości, które im się nie podobają. W Stanach Zjednoczonych wspólną cechą pozwów SLAPP jest forum shopping – praktyka, w której strona powodowa znajduje sądy bardziej przychylne wnoszonym roszczeniom niż sąd, w którym mieszka pozwany (lub czasami powodowie). Innymi szeroko wymienianymi elementami pozwu SLAPP są rzeczywista skuteczność uciszania krytyków, termin złożenia pozwu, włączenie dodatkowych lub fałszywych pozwanych (takich jak krewni lub gospodarze legalnych pozwanych), włączenie powodów bez realnego roszczenia (takich jak korporacje powiązane z legalnymi powodami), formułowanie roszczeń, które są bardzo trudne do obalenia lub opierają się na braku pisemnej dokumentacji, niejasne lub celowo zniekształcone sformułowania, które pozwalają powodom na fałszywe oskarżenia bez obawy o krzywoprzysięstwo, odmowa rozważenia jakiejkolwiek ugody (lub żadnej innej niż gotówka), charakteryzowanie wszystkich ofert ugody jako nieszczerych, obszerne i niepotrzebne żądania dotyczące ujawnienia, próby identyfikacji anonimowych lub pseudonimowych krytyków, odwołania od drobnych kwestii prawnych i żądania szerokich orzeczeń, gdy odwołanie jest akceptowane w takich drobnych kwestiach prawnych. W niektórych przypadkach jest oczywiste, że powodowie próbują wyczerpać zasoby finansowe pozwanych, czyniąc proces tak kosztownym, jak to tylko możliwe, a w takich przypadkach motywem powoda może nie być zwycięstwo prawne, ale jedynie marnowanie czasu i pieniędzy pozwanego. W przypadku SLAPP celem ataków są osoby o mniejszej sile ekonomicznej niż powodowie, a zdarzają się przypadki, w których organizacja medialna, która odważyła się opublikować raport, nie jest pozwana, ale rozmówca, który jest mniej finansowany. W rezultacie stała się problemem jako akt podważający wolność słowa, zwłaszcza w Europie i Stanach Zjednoczonych, a niektóre kraje i rządy lokalne przyjęły przepisy zakazujące tego. Na przykład "Ustawa anty-SLAPP" uchwalona w stanie Kalifornia w Stanach Zjednoczonych nie nakłada ciężaru dowodu na pozwanego, że jest to pozew SLAPP, ale powód ponosi ciężar dowodu, że nie jest to pozew SLAPP. W ten sposób pozwany odpowiada, że pozew powoda jest policzkiem, a jeśli zostanie przyjęty przez sąd, oskarżenie zostanie oddalone, a powód będzie zobowiązany do poniesienia kosztów sądowych. Gdy pozwy SLAPP obejmują prawo autorskie, można je uznać za rodzaj cenzury poprzez prawa autorskie. Komisja Europejska uważa, że strategiczne spory sądowe zmierzające do stłumienia debaty publicznej jako: "bezpodstawne lub przesadzone pozwy sądowe i inne prawne formy zastraszania inicjowane przez organy państwowe, korporacje biznesowe i osoby sprawujące władzę przeciwko słabszym stronom – dziennikarzom, organizacjom społeczeństwa obywatelskiego, obrońcom praw człowieka i innym – które wyrażają krytykę lub przekazują niewygodne wiadomości władzom w kwestii publicznej". == Historia == Akronim został ukuty w Stanach Zjednoczonych latach 80. XX wieku przez profesorów University of Denver: Penelope Canan i Georgea W. Pringa. Termin ten był pierwotnie definiowany jako „proces sądowy dotyczący wypowiedzi mających na celu wpłynięcie na działania lub wynik działań rządu, który skutkował złożeniem skargi cywilnej lub wzajemnego roszczenia przeciwko osobom lub organizacjom pozarządowym w kwestii merytorycznej o pewnym znaczeniu publicznym lub społecznym”. Twórcy koncepcji później porzucili ideę, że interakcja z rządem musi dotyczyć sprawy publicznej, aby być chroniona na mocy prawa do składania petycji do rządu, gwarantowanego przez Pierwszą Poprawkę do Konstytucji Stanów Zjednoczonych. Od tego momentu definicja ta została zawężona przez niektóre stany USA, natomiast w Kalifornii przyjęto szersze rozumienie, obejmujące pozwy dotyczące wypowiedzi w odniesieniu do jakiejkolwiek sprawy publicznej. Pierwotna koncepcja przedstawiona przez Canan i Pringa podkreślała znaczenie prawa do składania petycji, chronionego w Stanach Zjednoczonych na mocy specjalnej ochrony zawartej w piątej klauzuli Pierwszej Poprawki Konstytucji USA. Definicja ta wciąż ma następujące brzmienie: pozwy SLAPP to pozwy cywilne wnoszone przeciwko osobom komunikującym się z urzędnikami państwowymi w ramach całego aparatu konstytucyjnego. Prawo do składania petycji, przyznane przez Edgara Spokojnego – króla Anglii w X wieku – ma kluczowe znaczenie dla rozwoju instytucji demokratycznych, wyprzedzając pod tym względem Magna Cartę. Uważa się, że demokracja nie może funkcjonować poprawnie, gdy występują bariery pomiędzy rządzonymi a rządzącymi. Sędzia Sądu Najwyższego Nowego Jorku, J. Nicholas Colabella, stwierdził w odniesieniu do pozwów SLAPP: Nie licząc pistoletu przystawionego do głowy, trudno sobie wyobrazić większe zagrożenie dla wypowiedzi chronionej Pierwszą Poprawką W Stanach Zjednoczonych wiele jurysdykcji uznało takie pozwy za niezgodne z prawem, jednak warunki, jakie pozwany musi spełnić, aby uzyskać oddalenie pozwu, różnią się w zależności od stanu. W niektórych stanach, takich jak Kalifornia, pozwani mogą mieć możliwość pozwania powodów SLAPP w pewnych okolicznościach – zjawisko to określa się potocznie jako „SLAPPback”. == Prawodawstwo == === Polska === W Polsce zjawisko SLAPP (Strategic Lawsuits Against Public Participation) jest coraz bardziej dostrzegane, szczególnie w kontekście spraw sądowych dotyczących zniesławienia. W 2021 roku przed sądami rejonowymi toczyło się 217 spraw na podstawie art. 212 § 2 kodeksu karnego, a w 2022 roku liczba ta wzrosła do 236. W praktyce sądy w Polsce rzadko stosują przepisy umożliwiające wczesne oddalenie pozwów typu SLAPP. Helsińska Fundacja Praw Człowieka wskazuje, że sądy nie stosują art. 191^1 kodeksu postępowania cywilnego do pozwów mających cechy SLAPP. W odpowiedzi na rosnącą liczbę takich spraw, w maju 2024 roku Unia Europejska przyjęła dyrektywę mającą na celu ochronę osób angażujących się w debatę publiczną przed bezpodstawnymi pozwami. Polska ma teraz dwa lata na wdrożenie tych regulacji na poziomie krajowym. Państwa członkowskie, w tym Polska, mają czas do maja 2026 roku na jej implementację do krajowych systemów prawnych. W listopadzie 2024 roku przedstawiciele organizacji pozarządowych, mediów i środowiska akademickiego wystosowali apel do polskich władz, podkreślając potrzebę gruntownej rewizji polskiego prawa i przyjęcia ambitnych rozwiązań anty-SLAPP, które wykraczają poza minimalne wytyczne dyrektywy. W maju 2025 r. w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów opublikowano rządowy projekt ustawy o ochronie osób uczestniczących w debacie publicznej przed bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi (UC94), przygotowany w celu implementacji dyrektywy (UE) 2024/1069 („anti-SLAPP”); przewidziano w nim m.in. mechanizm zabezpieczenia kosztów procesu (kaucję), możliwość przystępowania organizacji pozarządowych po stronie pozwanego, przyspieszone oddalanie pozwów oczywiście bezzasadnych oraz sankcje za nadużycie prawa procesowego. Istotną rolę odegrały zapowiedzi zmian legislacyjnych formułowane przez ówczesnego ministra sprawiedliwości Adama Bodnara. W kwietniu 2024 zapowiedział on „twarde uregulowanie” zjawis