Europejska Agencja Kosmiczna (ang. European Space Agency, ESA; fr. Agence spatiale européenne, ASE) – międzynarodowa organizacja krajów europejskich, której celem jest eksploracja i wykorzystanie przestrzeni kosmicznej. Siedziba organizacji znajduje się w Paryżu. Agencja została powołana na mocy konwencji z 30 maja 1975. Mimo że sama konwencja weszła w życie dopiero 30 października 1980, organizacja zaczęła działać już w 1975 roku. Powstała z połączenia jej poprzedniczek – Europejskiej Organizacji Badań Kosmicznych (ESRO) i Europejskiej Organizacji Rozwoju Rakiet Nośnych (ELDO). ESA zatrudnia ok. 1900 osób, a jej budżet na rok 2022 wyniósł 7,15 mld euro. Główny ośrodek ESTEC (European Space Research and Technology Centre) znajduje się w Noordwijk aan Zee w Holandii, Instytut Badawczy ESRIN (European Space Research Institute) mieści się we Frascati (Włochy), zaś siedzibą Centrum Operacji Kosmicznych ESOC (European Space Operations Centre) jest niemieckie miasto Darmstadt. W Niemczech (Kolonia) znajduje się też ośrodek szkolenia astronautów EAC (European Astronauts Centre), siedziba Europejskiego Korpusu Astronautów. Kosmodrom należący do ESA znajduje się w Kourou w Gujanie Francuskiej, gdzie znajduje się Gujański Ośrodek Kosmiczny. Położenie blisko równika sprzyja zadaniu wysyłania na orbitę sztucznych satelitów. Z dniem 1 marca 2021 roku nowym dyrektorem generalnym ESA został Josef Aschbacher. Zastąpił on na tym stanowisku Johanna-Dietricha Woernera, który sprawował tę funkcję od marca 2005 roku. Dyrektorowi generalnemu asystuje 11 dyrektorów, odpowiedzialnych za poszczególne oddziały ESA i za zarządzanie agencją (zobacz pełną listę). == Kraje członkowskie == Od lutego 2015 roku w skład ESA wchodzą 22 państwa członkowskie. Poniższa tabela zawiera przegląd wszystkich państw członkowskich oraz ich wkład finansowy w ESA w 2023 roku. === Członkowie stowarzyszeni === Obecnie jedynym członkiem stowarzyszonym ESA jest Kanada. Wcześniej do grona zrzeszonych należały Austria, Norwegia i Finlandia, które później dołączyły do ESA jako pełnoprawni członkowie. ==== Kanada ==== Od 1 stycznia 1979 Kanada posiada specjalny status kraju współpracującego z ESA. Jej przedstawiciele biorą udział przy podejmowaniu decyzji, kanadyjskie firmy mogą otrzymywać kontrakty na realizację programów kosmicznych. === Rozszerzenie === Przyjęcie nowego członka wymaga jednomyślnej zgody Rady Agencji (art. 22 Konwencji) złożonej z delegatów państw członkowskich (art. 10). Obecnie państwa wyrażające chęć przystąpienia do Europejskiej Agencji Kosmicznej muszą przejść następujące etapy: podpisanie Umowy o Współpracy (ang. Cooperation Agreement) między państwem kandydackim a ESA; podpisanie porozumienia o Europejskim Państwie Współpracującym (ang. European Cooperating State – ECS); uczestnictwo (także finansowe) w pięcioletnim Planie dla Europejskich Państw Współpracujących (ang. Plan for European Cooperating State, PECS), który ma przygotować je do członkostwa w ESA – przedsiębiorstwa z tych państw w określonym zakresie mogą brać udział w programach kosmicznych ESA (do wysokości wnoszonej przez dane państwo kwoty składki na PECS); z upływem okresu obowiązywania PECS – rozpoczęcie negocjacji o przystąpieniu do ESA bądź stowarzyszeniu, albo przedłużenie okresu obowiązywania PECS. Dnia 27 kwietnia 2007 porozumienie PECS zostało podpisane przez przedstawicieli Polski i ESA. Umowa została ratyfikowana 28 kwietnia 2008 i opublikowana w Dzienniku Ustaw dnia 26 sierpnia. Nadzór nad wdrażaniem porozumienia PECS sprawuje Ministerstwo Gospodarki. Negocjacje akcesyjne rozpoczęły się 28 listopada 2011 roku i zakończyły się w kwietniu 2012 roku. 12 czerwca 2012 r. rząd podjął decyzję o przystąpieniu do ESA. Formalnie członkostwo Polska uzyskała 19 listopada 2012, wraz ze złożeniem kompletu dokumentów akcesyjnych u depozytariusza traktatu powołującego ESA, którym zgodnie z art. 20 Konwencji jest rząd Francji. Spory między członkami lub między członkiem a Agencją rozpatrywane są w postępowaniu arbitrażowym (art. 17 Konwencji). == Przedsięwzięcia == === Rakiety nośne === Jednym z głównych celów Europejskiej Agencji Kosmicznej jest stworzenie floty rakiet nośnych wszystkich typów. Obecnie ESA posiada trzy rodzaje rakiet: Ariane 5 – pod przewodnictwem ESA rozwinięta przez CNES (Francuską Agencję Kosmiczną) głównie we współpracy z EADS i SNECMA, w użyciu od 1997 r. Sojuz STB – rosyjska rakieta wykorzystywana przez ESA od 2007 r. Vega – wyprodukowana przez ESA, pierwszy start 13 lutego 2012 r. Europejskie rakiety Ariane 1, 2, 3 i 4 zostały już wycofane z eksploatacji. === Nawigacja satelitarna === EGNOS – satelitarny system różnicowy wspierający Global Positioning System i GLONASS Galileo – system nawigacji satelitarnej === Wybrane misje kosmiczne === ==== Zakończone ==== EXOSAT – pierwsze europejskie kosmiczne obserwatorium rentgenowskie, wyniesione w maju 1983 Hipparcos – satelita do pomiarów astrometrycznych, start w sierpniu 1989 Envisat – satelita środowiskowy obserwujący Ziemię z heliosynchronicznej orbity polarnej, badania kontynuują satelity Sentinel, wystrzelony w marcu 2002 Smart 1 – sztuczny satelita Księżyca, próby nowego systemu napędu kosmicznego, start we wrześniu 2003 Rosetta – wystrzelona w 2004 roku sonda kosmiczna, której lądownik Philae 12 listopada 2014 wylądował na komecie 67P/Czuriumow-Gierasimienko Venus Express – wenusjańska sonda kosmiczna, start w listopadzie 2005 pięć bezzałogowych statków transportowych ATV o osiągach podobnych do Progressa, ich przeznaczeniem była ISS, starty od 2008 GOCE – klimatologiczny i geofizyczny satelita zbierający dane o polu grawitacyjnym Ziemi i cyrkulacji wody w oceanach w stanie spoczynku, wyniesiony w marcu 2009 Kosmiczne Obserwatorium Herschela – teleskop kosmiczny pracujący w zakresie dalekiej podczerwieni i fal submilimetrowych, wystrzelony w maju 2009 Planck – teleskop kosmiczny wykonujący pomiary anizotropii kosmicznego mikrofalowego promieniowania tła, wystrzelony w maju 2009 IXV (Intermediate eXperimental Vehicle) – eksperymentalny pojazd kosmiczny, bezzałogowy demonstrator statku powrotnego, lot suborbitalny wykonany w lutym 2015 LISA Pathfinder – sonda kosmiczna, której celem jest przetestowanie rozwiązań technicznych potrzebnych do planowanej misji eLISA, wystrzelona w grudniu 2015 ==== Aktualnie trwające ==== XMM-Newton (X-ray Multi-Mirror Newton) – teleskop kosmiczny obserwujący wszechświat w ultrafiolecie i promieniowaniu rentgenowskim, wyniesiony w grudniu 1999 INTEGRAL (International Gamma Ray Astrophysics Laboratory) – teleskop na orbicie eliptycznej obserwujący źródła promieniowania gamma, wystrzelony w październiku 2002 Mars Express – marsjańska sonda kosmiczna, wystrzelona w czerwcu 2003, w grudniu wypuściła lądownik i weszła na docelową orbitę laboratorium kosmiczne Columbus, które jest częścią ISS, wyniesione na orbitę w lutym 2008 Gaia – sonda astrometryczna wystrzelona w grudniu 2013, następczyni Hipparcosa ExoMars – wprowadzenie na orbitę Marsa sondy Trace Gas Orbiter, lądowanie lądownika z łazikiem w roku 2021, misja badawcza Marsa realizowana wspólnie z Rosyjską Agencją Kosmiczną BepiColombo – wspólna misja z JAXA do badań Merkurego === Misje realizowane wraz z NASA === Kosmiczny Teleskop Hubble’a – wyniesiony na orbitę w 1990 Ulysses – sonda kosmiczna do badania aktywności słonecznej, wyniesiona w kosmos w 1990, misja zakończona 30 czerwca 2009 Cassini-Huygens – ESA odpowiadała za lądownik Huygens, który wylądował na księżycu Saturna, Tytanie w styczniu 2005 === Przyszłe misje === Swarm – 3 satelity do badań pola magnetycznego Ziemi Program Aurora CHEOPS – teleskop kosmiczny do wykrywania planet pozasłonecznych Euclid (misja kosmiczna) Jupiter Icy Moon Explorer (JUICE) – sonda do badań Jowisza i jego największych księżyców ESA finansuje również misję satelity KEO, który ma przekazać informacje przyszłym mieszkańcom Ziemi, gdy powróci na błękitną planetę za 50 tysięcy lat. === Edukacja kosmiczna === Europejska Agencja Kosmiczna stawia sobie również za cel wspieranie edukacji młodzieży i studentów w dziedzinach takich jak matematyka, fizyka, inżynieria i nauki przyrodnicze. Realizuje to przez programy edukacyjne wspierające nauczycieli jak np. Europejskie Biuro Edukacji Kosmicznej ESERO czy też konkursy dla młodzieży i staże dla studentów. == Zobacz też == Lista agencji kosmicznych == Przypisy == == Linki zewnętrzne == Strona internetowa Europejskiej Agencji Kosmicznej Polskie Biuro ds. Przestrzeni Kosmicznej. kosmos.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-01-28)]. (strona archiwalna) Artykuły na portalu kosmonauta.net na temat Europejskiej Agencji Kosmicznej i jej misji Polska na drodze do ESA [online], TVP, 3 października 2008 [zarchiwizowane z adresu 2009-06-01] . Lista umów w kategorii „Kosmos” w Internetowym Systemie Aktów Prawnych