# Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej (Mundial) Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej, w Polsce nazywane potocznie **mundialem** (od hisp. *mundial* – „światowy”) lub **Pucharem Świata** (ang. *World Cup*) – to najważniejszy międzynarodowy turniej piłkarski, w którym rywalizują męskie reprezentacje narodowe federacji należących do FIFA. Pierwsza edycja odbyła się w 1930 roku w Urugwaju. Od tego czasu turniej odbywa się regularnie co cztery lata, z dwiema przerwami w 1942 i 1946 roku spowodowanymi II wojną światową. Obecnie w fazie finałowej występuje 32 reprezentacje (od 2026 r. będzie ich 48), które walczą o tytuł przez około jeden miesiąc na terenie kraju-gospodarza. Faza ta to tzw. finały mistrzostw świata. Do niej awansują zespoły wyłonione w trwającej trzy lata fazie eliminacyjnej oraz gospodarz (lub gospodarze). Do tej pory rozegranych zostało 22 turniejów, a mistrzostwem świata może zostać tylko jeden zespół. Aż osiem reprezentacji sięgnęło już po ten tytuł. Najbardziej utytułowanym zespołem w historii jest **Brazylia**, która pięciokrotnie zdobyła puchar (1958, 1962, 1970) i jest jedynym zespołem, który brał udział we wszystkich dotychczasowych edycjach. Wicemistrzami pod względem liczby tytułów są **Włochy** oraz **Niemcy** (po 4 triumfy), a na trzecim miejscu **Argentyna** (3 tytuły). Po jednym mistrzostwie mają na koncie **Francja** oraz **Urugwaj** (zwycięzca turnieju inauguracyjnego), a po jednym **Anglia** i **Hiszpania**. Reprezentacja Polski dziewięciokrotnie uczestniczyła w mistrzostwach – pierwszy raz w 1938 roku, a ostatni w 2022. Największe sukcesy biało-czerwoni odnieśli w 1974 roku w Niemczech oraz w 1982 roku w Hiszpanii, zajmując obie razy trzecie miejsce. W 1974 roku królem strzelców został Grzegorz Lato. ## Historia ### Wcześniejsze turnieje międzynarodowe Historia tego sportu na arenie międzynarodowej zaczęła się 30 listopada 1872 roku, gdy reprezentacja Anglii zremisowała 0:0 ze Szkocją w pierwszym meczu międzynarodowym. W 1884 roku rozegrano pierwszy międzynarodowy turniej – **British Home Championship**. W 1900 i 1904 roku piłka nożna miała status pokazowej dyscypliny na letnich igrzyskach olimpijskich, a w 1908 stała się jej oficjalną konkurencją, choć przez długi czas traktowana bardziej jako sport pokazowy niż rywalizacja sportowa najwyższej próby. Po założeniu FIFA w 1904 roku, zorganizowano w 1906 roku międzynarodowy turniej w Szwajcarii, który jednak okazał się fiaskiem. W 1909 roku Sir Thomas Lipton zorganizował w Turynie turniej dla klubów o puchar jego imienia, rozgrywki te czasami nazywane są mistrzostwami świata klubowymi. W 1914 roku FIFA uznała turniej olimpijski za mistrzostwa świata amatorów i podjęła się jego organizacji. Na Igrzyskach w 1920 roku wzięło udział 13 drużyn z Europy oraz Egipt, a w 1924 i 1928 roku turnieje wygrała reprezentacja Urugwaju. Sukcesy urugwajskiej drużyny, wzmocnione ogromnym poparciem piłki nożnej w Ameryce Południowej, były impulsem do stworzenia osobnego, globalnego cyklu mistrzostw. ### Pierwsze mistrzostwa świata Dzięki rosnącej popularności piłki nożnej podczas igrzysk olimpijskich, FIFA i jej przewodniczący Jules Rimet dążyli do zorganizowania własnych rozgrywek mistrzowskich. 28 maja 1928 roku kongres FIFA w Amsterdamie zdecydował o rozegraniu pierwszych Mistrzostw Świata w 1930 roku. Organizacją powierzono Urugwaj – z okazji stulecia niepodległości tego państwa, w uznaniu sportowych osiągnięć jego reprezentacji oraz dzięki ofierze pokrycia kosztów podróży i zakwaterowania dla wszystkich drużyn. Dla europejskich ekip podróż na drugi kontynent była ogromnym wyzwaniem, a panujący kryzys gospodarczy zniechęcał do udziału. Dopiero dzięki zabiegom Rimeta, do turnieju zgłosiły się Belgia, Francja, Rumunia oraz Jugosławia. Razem z drużynami z Ameryki Południowej i Północnej, w turnieju wystąpiło 13 państw. Pierwsze dwa mecze mundialu odbyły się równocześnie 13 lipca 1930 r. (wygrana Francji nad Meksykiem 4:1 oraz USA nad Belgią 3:0), a pierwszą historyczną bramkę zdobył Lucien Laurent. Turniej wyłoniono w systemie grupowym z czterema grupami, a następnie meczami półfinałowymi i finałowymi. Pierwszym mistrzem świata została drużyna Urugwaju, która pokonała Argentynę 4:2 w meczu finałowym na stadionie w Montevideo przed 93 tysiącami widzów. ### Przed II wojną światową Już na igrzyskach w 1932 r. w Los Angeles zrezygnowano z turnieju piłkarskiego z powodu niskiej popularności tego sportu w USA oraz braku porozumienia między FIFA a MKOl. Piłka nożna powróciła na igrzyska w 1936 r., ale pozostała w cieniu prestiżowych mistrzostw świata. Mistrzostwa w 1934 i 1938 r. rozegrano już systemem pucharowym. Zmagań nie dotyczyła jednak reprezentacja Urugwaju, podobnie jak większość zespołów z Ameryki Południowej, z powodu długich i kosztownych podróży transoceanicznych. W tych turniejach rywalizowała jedynie Brazylia, a w 1942 i 1946 r. zawody zostały odwołane z powodu II wojny światowej. ### Po II wojnie światowej Pierwsze powojenne mistrzostwa w 1950 r. w Brazylii były przełomowe – po raz pierwszy wzięły w nich udział Anglicy, którzy po wojnie powrócili do FIFA. Turniej wygrał Urugwaj, który pokonał gospodarza w meczu sędziowanym przez 200 tysięcy widzów w Rio de Janeiro – słynnym „Maracanaço”. Był to jedyny przypadek w historii, kiedy zwycięzca decydował o swoim sukcesie w ostatnim meczu fazy pucharowej rozgrywanym systemem każdy z każdym, bez odrębnego meczu finałowego. W kolejnych dekadach struktura turnieju ewoluowała. Do 1978 r. w turniejach występowało 16 drużyn, a format wiązał się z podziałem na grupy, a następnie rundą pucharową, choć w 1950 r. zastosowano wyjątkowy system grupowy finałowy. Po 1974 r. wprowadzono cztery medale za zajęcie miejsc na podium, co z czasem zaniechano w celu podniesienia rangi meczu o 3. miejsce. ### Powiększenie liczby zespołów W 1982 r. liczba drużyn w turnieju finałowym wzrosła do 24, a w 1998 r. do 32. Dzięki temu mundial stał się bardziej reprezentatywny – z udziału zaczęły cieszyć się drużyny z Afryki, Azji i Ameryki Północnej, które zaczęły odnosić coraz większe sukcesy. W 1986 r. do ćwierćfinału awansował Meksyk, w 1990 Kamerun, w 2002 Korea Południowa i USA, w 2010 Ghana, w 2014 Kostaryka, a w 2022 Maroko (które zajęło historyczne 4. miejsce). Mimo tych sukcesów, wciąż to europejskie i południowoamerykańskie zespoły dominują w fazach pucharowych. W 1994, 1998, 2006 i 2018 r. wszystkie ekipy w ćwierćfinałach reprezentowały te dwa kontynenty. Pula drużyn biorących udział w eliminacjach osiągnęła w 2010 r. rekordowe 204 ekipy. ## Trofeum Pierwsze puchary zaprojektował francuski rzeźbiarz Abel Lafleur. Puchar wyobrażał skrzydlatą boginię Nike i wazył 3,8 kg. Został przyznany Brazylii po jej trzecim triumfie w 1970 r. i trwale przeszedł w jej własność. Puchar ten jednak skradziono w 1983 r. i do dziś nie odnaleziono. Obecnie przyznawany jest **Puchar Świata FIFA**, zaprojektowany przez Silvio Gazzanigę. Wykonany z 18-karatowego złota, waży 6,175 kg i ma 36 cm wysokości. Podstawa pucharu zawiera grawerowanie z rocznikami i nazwami wszystkich dotychczasowych zwycięzców – od 1974 r. Zwycięzca otrzymuje puchar na stałe, aby przekazać jego replikę następnemu triumfatorowi. W trakcie II wojny światowej trofeum chronione było przez włoskiego wiceprzewodniczącego FIFA Ottorino Barassiego, który ukrył je pod swoim łóżkiem. W 1966 r. puchar został skradziony w Londynie i rzekomo odnaleziony przez psa imieniem Pickles. ## Format rozgrywek ### Eliminacje Eliminacje do mistrzostw świata zaczynają się zazwyczaj trzy lata przed turniejem finałowym i trwają ponad dwa lata. Przeprowadzane są przez sześć konfederacji (CAF, AFC, CONCACAF, CONMEBOL, OFC, UEFA), którym przydzielana jest określona liczba miejsc w turnieju finałowym. Zwycięzcy kwalifikacji międzykontynentalnych również mogą awansować do turnieju finałowego. Gospodarze turnieju (od 1938 r.) oraz obrońcy tytułu (w latach 1938–2002) otrzymywali awans automatyczny. Brazylia w 2002 r. jako pierwsza obrońca tytułu musiała przystąpić do eliminacji. ### Turniej finałowy Obecnie turniej finałowy to 32 drużyny dzielące się na osiem grup po cztery zespoły (od 2026 r. będzie 48 drużyn). Meczem otwarcia często jest spotkanie zespołu gospodarza z inną drużyną z jego grupy. W fazie grupowej system toczy się na zasadzie „każdy z każdym”. Awansują dwie najlepsze drużyny z każdej grupy. W fazie pucharowej rozgrywane są mecze systemem pucharowym – 1/8 finału, ćwierćfinały, półfinały, mecz o trzecie miejsce oraz finał. W fazie grupowej obowiązują zasady klasyfikacji: punkty, różnica bramek, strzelone bramki, a w razie równej ilości punktów – wyniki bezpośrednich starć i losowanie. Za zwycięstwo przyznawane są 3 punkty, za remis 1, za przegraną 0. W fazie pucharowej rozstrzygnięcia podejmuje się po dogrywce lub rzutach karnych. ## Wybór organizatora Organizatorzy są wybierani przez Komitet Wykonawczy FIFA w systemie głosowania z jednym przejściem. Proces przygotowań jest długi i wymaga spełnienia rygorystycznych wymagań. Gospodarze są zazwyczaj wybierani na 6–7 lat przed mistrzostwami. Historycznie wybór organizatora wiązał się z rotacją między Europą a Ameryką Południową, choć ostatecznie decyduje o tym interes gospodarczy i polityczny. W 2002 r. mistrzostwa odbyły się po raz pierwszy w dwóch państwach – Japonii i Korei Południowej, a w 2010 r. w RPA – pierwszym państwie afrykańskim w historii. ## Gospodarze turnieju Od 1930 r. mistrzostwa świata odbyły się w 18 krajach. Sześciu z ośmiu mistrzów świata zdobyło tytuł grając na swoim terenie: Urugwaj (1930), Włochy (1934), Anglia (1966), Niemcy (1974), Argentyna (1978) i Francja (1998). Brazylia i Hiszpania nie udaremniły obrony tytułu jako gospodarze – Brazylia przegrała z Urugwajem w 1950 r., Hiszpania odpadła w drugiej rundzie w 1982 r. Wszystkie dotychczasowe finały mistrzostw świata toczyły się między reprezentantami Europy (12 tytułów) i Ameryki Południowej (10 tytułów). Tylko trzy drużyny spoza tych kontynentów dotarły do półfinałów: USA (1930), Korea Południowa (2002) i Maroko (2022). ## Maskotka Mistrzostw Świata Każdy turniej od 1966 r. posiada swoją unikalną maskotkę. Pierwszą z nich był Willie – lew z Wielkiej Brytanii. Kolejne maskotki to między innymi chłopiec w sombrero (1970), dwaj chłopcy w strojach niemieckich (1974), brazylijska bolita (2014) czy rosyjski niedźwiedź (2018). W 2026 r. maskotkami staną się łosie, jaguar i bielik. ## Medaliści i najlepsze drużyny Po turnieju w 2022 r. mistrzostwo świata zdobyły 8 reprezentacji, przy czym Brazylia, Włochy i Niemcy są jedynymi zespołami, które zaliczyły więcej niż jeden triumf. Do ćwierćfinałów (najlepsza ósemka) awansowały drużyny z Afryki (Kamerun, Ghana, Maroko), Azji (Korea Płd.) oraz Ameryki Północnej (USA, Meksyk, Kostaryka). **Tabela wyników w fazie pucharowej (od 1930 r.):** | Rok | Zwycięzca | Wynik finału | Finalista | Trzecie miejsce | Czwarte miejsce | |------|-----------|-------------|-----------|-----------------|-----------------| | 1930 | Urugwaj | 4:2 | Argentyna | – | – | | 1934 | Włochy | 2:1 (p.o.) | Czechosłowacja | Niemcy | Austriacy | | 1938 | Włochy | 4:2 | Węgry | Brazylia | Szwecja | | 1950 | Urugwaj | 2:1 | Brazylia | Szwecja | Hiszpania | | 1954 | RFN | 3:2 | Węgry | Austriacy | Urugwaj | | 1958 | Brazylia | 5:2 | Szwecja | Francja | RFN | | 1962 | Brazylia | 3:1 | Czechosłowacja | Chile | Jugosławia | | 1966 | Anglia | 4:2 (p.o.) | RFN | Portugalia | ZSRR | | 1970 | Brazylia | 4:1 | Włochy | RFN | Urugwaj | | 1974 | RFN | 2:1 | Holandia | Polska | Brazylijczycy | | 1978 | Argentyna | 3:1 (p.o.) | Holandia | Brazylia | Włochy | | 1982 | Włochy | 3:1 | RFN | Polska | Francuzi | | 1986 | Argentyna | 3:2 | RFN | Francja | Belgowie | | 1990 | RFN | 1:0 | Argentyna | Włochy | Anglia | | 1994 | Brazylijczycy | 0:0 (3:2 k.) | Włochy | Szwedzi | Bułgaria | | 1998 | Francja | 3:0 | Brazylia | Chorwacja | Holandia | | 2002 | Brazylia | 2:0 | Niemcy | Turcja | Korea Płd. | | 2006 | Włochy | 1:1 (5:3 k.) | Francja | Niemcy | Portugalia | | 2010 | Hiszpania | 1:0 (p.o.) | Holandia | Niemcy | Urugwaj | | 2014 | Niemcy | 1:0 (p.o.) | Argentyna | Holandia | Brazylia | | 2018 | Francja | 4:2 | Chorwacja | Belgia | Anglia | | 2022 | Argentyna | 3:3 (4:2 k.) | Francja | Chorwacja | Maroko | ## Nagrody indywidualne Na koniec każdego turnieju przyznawane są szereg nagród poza główną klasyfikacją: - **Złota Piłka** – najlepszy zawodnik turnieu (media, od 1982 r.) - **Srebrna i Brązowa Piłka** – wiceliderzy i trzeci zawodnik w klasyfikacji - **Złoty, Srebrny i Brązowy But** – królowie strzelców w poszczególnych rozgrywkach - **Złota Rękawica** – najlepszy bramkarz (od 1994 r.) - **Nagroda dla Najlepszego Młodego Zawodnika** (od 2006 r.) - **Nagroda FIFA Fair Play** za sportowe zachowanie - **Najbardziej Interesujący Zespół** (głosowanie, do 2006 r.) - **Zespół Gwiazd** – najlepszy skład turnieju (od 1998 r.) ## Rekordy i ciekawostki ### Najwięksi triumfatorzy - **Pelé** – jedyny zawodnik z tytułem mistrza świata trzykrotnie (1958, 1962, 1970) - **Cafu** – jedyny piłkarz w trzech meczach finałowych (1994, 1998, 2002) - **Miroslav Klose** – najlepszy strzelec w historii (16 bramek) - **Lionel Messi** – najwięcej minut, spotkań, asyst i wyróżnień w turnieju ### Rekordy zespołowe - **Brazylia** – najwięcej rozegranych meczów i zdobytych bramek w historii - **Włochy i Niemcy** – po cztery tytuły mistrzowskie ### Ciekawostki - W 1962 roku Kolumbijczyk Marcos Coll zdobył bramkę z rzutu rożnego – jedyny taki przypadek w historii mundiali. - W 1990 r. Włoch Walter Zenga nie stracił bramki przez 517 minut, co jest rekordem najdłuższej serii bez strat. - Najmłodszym uczestnikiem jest Norman Whiteside (17 lat), najstarszym – Essam El-Hadary (45 lat). - Największe zwycięstwo (10:1) zanotowano w 1982 r. (Węgry – Salwador). - Najwięcej bramek w jednym meczu (12) padło w 1954 r. (Austria – Szwajcaria 7:5). ## Zobacz też - [Mistrzostwa świata w piłce nożnej kobiet](https://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_Women%27s_World_Cup) - [Tabela wszech czasów mistrzostw świata w piłce nożnej](https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_FIFA_World_Cup_records_and_statistics) - [Puchar Świata FIFA](https://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_World_Cup_Trophy) --- *Artykuł opiera się na danych historycznych oraz statystykach FIFA i jest aktualny na dzień generacji.*