Filharmonia Narodowa – polska instytucja kultury, funkcjonująca w gmachu znajdującym się przy ulicy Jasnej 5 w Warszawie, który został wzniesiony w latach 1900–1901 pod kierownictwem Karola Kozłowskiego, a następnie odbudowany po zniszczeniach z okresu II wojny światowej w innej stylistyce architektonicznej w latach 1950–1955 według projektu Eugeniusza Szparkowskiego i Henryka Białobrzeskiego. Dyrektorem naczelnym jest Zofia Zembrzuska, a funkcję dyrektora artystycznego sprawuje dyrygent Krzysztof Urbański. Od 1955 roku w instytucji organizowany jest Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina. W budynku i przy pomocy Filharmonii Narodowej odbywa się festiwal Warszawska Jesień. == Historia == Pierwotny gmach instytucji nazywającej się wówczas Filharmonia Warszawska powstał z inicjatywy grona polskich arystokratów, finansistów i przedstawicieli świata muzycznego (w tym Aleksandra Rajchmana, dziennikarza i wydawcy gazety „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne”) – zawiązali oni spółkę, a pieniądze na budowę budynku pozyskali ze sprzedaży akcji. Wśród członków spółki znaleźli się m.in. Lubomirscy, Zamoyscy i Władysław Tyszkiewicz. Spółka wkrótce przekształciła się w Towarzystwo Akcyjne, na którego czele stanął słynący w Warszawie z sukcesów bankier Leopold Julian Kronenberg. Akcje udało się sprzedać bardzo sprawnie i przystąpiono do budowy. Gmach Filharmonii Warszawskiej został wzniesiony w latach 1900–1901 w kwartale ulic Jasnej, Moniuszki i Nowosiennej (Sienkiewicza) według projektu Karola Kozłowskiego. Wzorowany był na europejskich filharmoniach i operach XIX wieku, przede wszystkim na Operze Paryskiej. Otrzymał bardzo bogaty wystrój eklektyczny, z wpływami neorenesansu i neobaroku europejskiego w nowoczesnej na owe czasy interpretacji. Został wzniesiony na działce o wymiarach około 58 m × 44 m i posiadał trzy elewacje. Główne wejście pierwotnie znajdowało się od strony ul. Jasnej. Fasady posiadały trzy kondygnacje – wyjątek stanowiła środkowa część fasady od strony ulicy Jasnej, mająca dwie kondygnacje i charakteryzująca się loggią z kolumnami. Na fasadach umieszczono rozmaite rzeźby, wykonane przez Stanisława Romana Lewandowskiego i Władysława Mazura. Wśród tych rzeźb znalazły się przedstawienia postaci Wolfganga Amadeusa Mozarta, Ludwiga van Beethovena, Fryderyka Chopina i Stanisława Moniuszki. Główna sala koncertowa miała powierzchnię 730 m² i mogła pomieścić około 2000 osób. Plafon w sali koncertowej wykonał Henryk Siemiradzki. Uroczysta inauguracja obiektu odbyła się 5 listopada 1901 roku. Orkiestrą dyrygował wówczas dyrektor muzyczny i I dyrygent Filharmonii, Emil Młynarski, zaś jako solista wystąpił Ignacy Jan Paderewski (grał własny Koncert fortepianowy z towarzyszeniem orkiestry, oraz szereg utworów Fryderyka Chopina). Śpiewak Wiktor Grąbczewski (bas) wykonał z kolei partię solową w kantacie Władysława Żeleńskiego. W późniejszych latach Filharmonia Warszawska zorganizowała wiele koncertów symfonicznych, recitali i wieczorów kameralnych. W murach instytucji zaczął się odbywać Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina (1927, 1932, 1937), ponadto przeprowadzono w nich też I Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego (1935), I Powszechny Festiwal Sztuki Polskiej (1937) oraz (częściowo) XVII Festiwal Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej. Napaść Niemców na Polskę i związana z tym II wojna światowa przerwała działalność Filharmonii. Gmach został spalony w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku. W trakcie walk powstania warszawskiego w 1944 roku uległ zbombardowaniu i dalszemu znacznemu zniszczeniu. Zarządzeniem Ministra Kultury i Sztuki z 25 października 1949 roku utworzono przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą „Filharmonia Narodowa w Warszawie”. Rok później zapadła decyzja o odbudowie gmachu, lecz – zgodnie z zapowiedzią na łamach „Życia Warszawy” – w formie różniącej się od tej, jaką miał przedwojenny budynek. Odbudowany budynek został otwarty 21 lutego 1955 roku, w dniu rozpoczęcia V Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina. Tego samego dnia, z okazji inauguracji sezonu w nowej własnej siedzibie, instytucji Filharmonia Warszawska nadano nazwę Filharmonia Narodowa. Nowo otwarty budynek, odbudowany według projektu Eugeniusza Szparkowskiego i Henryka Białobrzeskiego, utracił swój pierwotny bogato zdobiony wystrój elewacji na rzecz stylistyki architektury socrealizmu. Częściowo odtworzono jedynie salę koncertową pierwotnego budynku, wykorzystując zachowane ściany, ale bez rekonstrukcji wystroju. Dla poprawy komunikacji wewnętrznej główne wejście do budynku przeniesiono na stronę ul. Sienkiewicza. Sala koncertowa Filharmonii Narodowej w Warszawie ma 1072 miejsca. Sala kameralna dysponuje 378 miejscami. W listopadzie 2001 roku w ramach uroczystości wieńczącej obchody 100. rocznicy powstania Filharmonii Narodowej odsłonięto przywrócone na fasadę gmachu Filharmonii ocalałe ze zniszczeń II wojny światowej rzeźby przedstawiające Fryderyka Chopina i Stanisława Moniuszkę, będące jedynymi zachowanymi fragmentami dekoracji przedwojennego budynku. Noszące widoczne uszkodzenia rzeźby są wykonane z piaskowca i przez prawie 50 lat przechowywane były w lapidarium warszawskiego Muzeum Ziemi. Niegdyś zdobiły elewację boczną od strony ulicy Jasnej, obecnie znajdują się nad wejściem głównym do Filharmonii. W 2021 Filharmonia Narodowa została odznaczona przez ministra kultury i dziedzictwa narodowego Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. W 2022 roku mazowiecki wojewódzki konserwator zabytków Jakub Lewicki wpisał budynek Filharmonii Narodowej do rejestru zabytków. == Dyrektorzy artystyczni == Po II wojnie światowej dyrektorami artystycznymi Filharmonii Narodowej byli Olgierd Straszyński (1945-1946), Andrzej Panufnik (1946-1947), Jan Maklakiewicz (1947-1948), Witold Rudziński (1948-1949), Władysław Raczkowski (1949-1950), Witold Rowicki (1950-1955), Bohdan Wodiczko (1955-1958), Witold Rowicki (1958-1977), Kazimierz Kord (1977-2001), Antoni Wit (2002-2013), Jacek Kaspszyk (2013-2019), Andrzej Boreyko (2020-2024), Krzysztof Urbański (od 2024) == Orkiestra Filharmonii Narodowej == Pierwszy koncert w wykonaniu Filharmoników Warszawskich odbył się 5 listopada 1901 roku w nowo wybudowanym gmachu. Orkiestra koncertowała z wieloma najsłynniejszymi artystami tamtej doby. Dyrygowali nią m.in. Edvard Grieg, Siergiej Prokofjew, Siergiej Rachmaninow, Maurice Ravel, Camille Saint-Saëns, Richard Strauss i Igor Strawinski. === Soliści === Na estradzie Filharmonii Narodowej w Warszawie wystąpili także soliści tej miary, co Martha Argerich, Kathleen Battle, Teresa Berganza, Rafał Blechacz, Nelson Freire, Nigel Kennedy, Evgeny Kissin, Midori Gotō, Arturo Benedetti Michelangeli, Shlomo Mintz, Anne-Sophie Mutter, Garrick Ohlsson, Dawid Ojstrach, Murray Perahia, Jean-Pierre Rampal, Swiatosław Richter, Mstisław Rostropowicz, Henryk Szeryng, Emmanuel Pahud, Ingolf Wunder i Krystian Zimerman. == Chór Filharmonii Narodowej == Zespół rozpoczął profesjonalną działalność artystyczną w 1953 roku pod kierunkiem Zbigniewa Soi. Kolejnymi kierownikami byli: Roman Kuklewicz (1955-71), Józef Bok (1971-74), Antoni Szaliński (1974-78), Henryk Wojnarowski (1978-2016). W styczniu 2017 roku kierownictwo objął Bartosz Michałowski. Chór Filharmonii Narodowej koncertował w Austrii, Belgii, Danii, Finlandii, Grecji, Hiszpanii, Islandii, Izraelu, Niemczech, Rosji, Szwajcarii, Turcji, na Litwie, Łotwie, we Francji i Włoszech, w Wielkiej Brytanii. Zapraszany jest na wspólne koncerty przez orkiestry Berliner Philharmoniker, Muncher Philharmoniker, Rundfunk-Sinfonieorchester Berlin, RIAS Symphonie-Orchester Berlin, Bamberger Symphoniker, orkiestry symfoniczne w Tel Awiwie i Jerozolimie, Orchestra dell’Accademia Nazionale di Santa Cecilia, Orchestre Symphonique de la Monnaie, Orchestra Sinfonica Siciliana, Orchestra del Teatro alla Scala. === Repertuar === Repertuar Chóru Filharmonii Narodowej obejmuje ponad 400 dzieł oratoryjnych i utworów a cappella różnych epok – od średniowiecza do współczesności. Szczególne miejsce zajmuje w nim muzyka polska, a zwłaszcza twórczość Krzysztofa Pendereckiego. === Nagrody === 2020 – Fryderyk za nagranie opery Hagith (wraz z Polską Orkiestrą Radiową pod dyrekcją Michała Klauzy). 2018 – Fryderyk za album z Litanią do Maryi Panny, Stabat Materi III Symfonią „Pieśń o nocy” (wraz z Orkiestrą Filharmonii Narodowej pod batutą Jacka Kaspszyka). 2017 – Grammy w kategorii Best Choral Performance za płytę z cyklu Penderecki conducts Penderecki (Dies illa, Psalmy Dawida i Hymny do św. Daniiła i Wojciecha). 2011 – Fryderyk za pochodzące z 1989 roku nagranie Requiem. Missa pro defunctis Romana Maciejewskiego. 2010 – „Złoty Orfeusz” francuskiej Academie du Disque Lyrique w kategorii „Najlepsza inicjatywa fonograficzna”, za jaką uznano promocję twórczości Stanisława Moniuszki. 2009 – Fryderyk w kategorii Album Roku – Muzyka Chóralna i Oratoryjna za płytę roku z mszami Stanisława Moniuszki (DUX). 2005 – Record Academy Award (przyznawana przez japoński magazyn „Record Geijutsu”). == Wykonawcy gościnni == Przed I wojną światową i w okresie międzywojennym XX w. Filharmonia Warszawska stała się głównym ośrodkiem życia muzycznego w zaborze rosyjskim, a potem w Polsce oraz jedną z najbardziej liczących się instytucji muzycznych w Europie. Wystąpili tutaj niemal wszyscy słynni dyrygenci i soliści tamtych czasów, m.in.: Claudio Arrau, Edvard Grieg, Arthur Honegger, Vladimir Horowitz, Bronisław Huberman, Wilhelm Kempff, Otto Klemperer, Siergiej Prokofjew, Siergiej Rachmaninow, Maurice Ravel, Artur Rodziński, Artur Rubinstein, Pablo Sarasate, Richard Strauss. === Orkiestry === W sali Filharmonii Narodowej w Warszawie gościnnie występowały najsłynniejsze orkiestry z całego świata, m.in.: Academy of St. Martin in the Fields (dyrygent: Neville Marriner) Academy of Ancient Music (Christopher Hogwood) BBC Symphony Orchestra (Pierre Boulez) Berliner Phil