# Fuga Fuga (łac. *fuga* - ucieczka, *fugare* - gonić) jest jednym z najbardziej kunsztownych form muzycznych, opartej na ścisłej polifonii i imitacji. Jest wielogłosowa (od 2 do 6 głosów) i ma jeden lub kilka tematów (zwykle do 4). Forma ta, pojawiąca się w XVII w., była swoistym sprawdzianem warsztatu kompozytorskiego twórców, a najwyżej doskonałość osiągnęła w twórczości J.S. Bacha. Fuga mogąca być instrumentalna (na instrument solowy, zespół instrumentalny) lub chóralna. Może stanowić samodzielny utwór muzyczny lub część większej formy (mszy, sonaty, opery itd.). Ze względu na jej ścisłość rądzących się reguł, często porównywana jest do jednej z najbardziej kunsztownych form literackich - sonetu. Mniej zaawansowaną quasi-fugę, zazwyczaj dwugłosową, nazywa się fughettą, a wykonawcze określenia wskazujące na grę utworu "w stylu fugi" to fugato. ## Historia Pod poęciem fugi rozumiano w średniowieczu kontrapunkt, szczególnie w postaci kanonu. W tej formie konstruowane były chociaby pieśni ludowe. W okresie renesansu pod tą nazwą rozumiano wszelkie utwory pisane techniką imitacyjną. W XVIII w. fuga rozwinęła się z różnych form przeimitowanych, takich jak: ricercar, capriccio, fantazja. ## Klasyfikacja fug Fugi klasyfikowane są w muzykologii według: - liczby głosów: fugi dwugłosowe i wielogłosowe (najczęściej 3-4 gł.) - aparatu wykonawczego: fugi wokalne, instrumentalne i wokalno-instrumentalne - liczby tematów: fugi jednotematowe (pojedyncze), dwutematowe (podwójne), trzytematowe (potrójne) ## Budowa fugi ### Temat (dux) Ze wzglédu na budowę i często wysoki stopień skomplikowania fugi, temat jest jednym z najważzniejszych czynników decydujących o jego ostatecznym kształcie. Budowa tematu decyduje o kształcie wszystkich kontrapunktów, łączników i wszelkiego rodzaju motywów, jakie mogą znależyć się w fudze. Oprócz tego temat jest pewnego rodzaju odnoścień, punktem orientacyjnym, pozwalającym usystematyzować makroformę konkretnej fugi. Temat fugi może zostać zaklasyfikowany w jedną z trzech zasadniczych grup: - "attacco" - temat składający się z kilku zaledwie nut i w większości przypadków odznaczający się wyrazistą rytmiką. - "andamento" - temat długi, najczęściej utrzymywany w spokojnym tempie, zawierający się w przynajmniej 2-3 taktach, złożony z dwóch różnnych pod wpływem rytmiki części, często zawierający wychylenie modulacyjne do innej tonacji. - "soggetto" - wszystkie inne typy, liczące zwykle od półtora do kilku taktów - jest to najczęściej spotykany typ tematu. Tematy andamento i soggetto posiadają swoją własną mikroformę. #### Motyw czołowy Motyw czołowy to kilka pierwszych dłwięków tematu, ale również i kilka pierwszych dłwięków fugi. W utworze przy dużej zagęszczeniu głosów motyw czołowy pomaga oddzielić temat od pozostałej materii muzycznej i nadaje mu wyrazistość. Tkwiące w nim napięcie sprawia, że każdy powrót tematu przykuwa uwagę śłuchacza i nie przemija niezauważony. Z tego powodu powinien być to najbardziej charakterystyczny motyw spoścród wszystkich, jakie kompozytor wykorzystuje w fudze. Tę charakterystyczność można osiągnąć na dwa sposoby: - Poprzez zastosowanie odpowiedniej figury rytmicznej takiej jak synkopa, przedtakt, triola - w wypadku kiedy większość wartości rytmicznych w fudze stanowią wartości o podziale dwójkowym. - Poprzez wprowadzenie charakterystycznego interwału - można to być zarówno konsonans, jak i dysonans. #### Rozwinięcie tematu Jest to najmniej charakterystyczna część tematu. Nie ma jasnych zasad określających, co powinna zawierać. Często zdarza się, że niemożliwe jest rozróżnienie motywu czołowego od rozwinięcia tematu. W wielu przypadkach druga częśბc tematu jest rozwinięciem motywu czołowego, jego swego rodzaju wariacją, ale nie jest to ścisła reguła. #### Coda Jest to zakończenie tematu mające na celu przygotowanie pierwszego wejścia kontrapunktu i modulację do tonacji comes. Z tych wzglédów coda często oparta jest na materiale, jaki wystąpił w kontrapunkcie - czy to materiale rytmicznym (co zdarza się częściej), czy melodycznym. Ze wzglédu na to, że po kodzie następuje dalsza część utworu, nie jest ona zakończoną tematem, jeśli wziąć pod uwagę melodykę. Coda doprowadza do kontrapunktu, że w tym znaczeniu nie jest to zakończenie, jest to tylko ostatnia część tematu. ## Ekspozycja Ekspozycją nazywa się pierwsze przeprowadzenie tematu. Ekspozycja w fudze ręduje szczególnymi prawami, od których nie ma wyjątku (w przypadku fugi barokowej) i dlatego stosuje się określenie ekspozycja, a nie pierwsze przeprowadzenie. Główna róźna pomiżzy ekspozycją a innymi przeprowadzeniami polega na innym planie tonacji. W ekspozycji pierwszy pokaz tematu musi wystąpić w zasadniczej tonacji fugi - w tonacji dux. Kolejny pokaz musi wystąpić w relacji kwinty czystej w górą lub w dóś, albo kwarty czystej w górą lub w dóś. Tonacja, w jakiej występuje drugi pokaz tematu, nazywana jest comes. Ekspozycja rozpoczyna pokaz tematu solo, w tonacji dux. Po nim głos, który prowadzi temat, przechodzi w kontrapunkt, a temat pojawia się w kolejnym głosie - jednak tym razem w tonacji comes. Następnie sytuacja się powtarza - drugi z głosów przechodzi w kontrapunkt, a temat pojawia się w trzecim z głosów - w tonacji dux. Schemat ten powtarza się w zależności od liczby głosów. ## Odpowiedź realna a odpowiedź tonalna Drugi i każdy kolejny pokaz tematu w ekspozycji może wystąpić w jednym z dwóch wyżej wymienionych wariantów: jeżeli w drugim pokazie tematu zostały zachowane wszystkie interwały występujące w pierwszym pokazie, to jest to odpowiedź realna. Jeżeli jednak kompozytor zmienił chociaż jeden interwał w celu dostosowania melodii tematu do tonacji comes, mowa wtedy o odpowiedzi tonalnej. ## Kontrapunkt Kontrapunkt jest to materia muzyczna towarzysząca tematowi - za każdym razem gdy w jednym z głosów pojawia się temat, w pozostałych głosach pojawia się kontrapunkt. Temat może istnieć bez kontrapunktu tylko raz - sytuacja taka występuje w pierwszym pokazie tematu ekspozycji, gdy temat występuje solo. W fudze rozróżniamy dwa rodzaje kontrapunktów: - Kontrapunkt stały - jest to melodia, która zawsze występuje z tematem. Gdy w jednym z głosów pojawia się temat, w jakimś z pozostałych musi pojawić się kontrapunkt stały. - Kontrapunkt zmienny lub swobodny - jest to melodia, która występuje równocześnie z tematem, jednak nie jest ona za każdym razem identyczna. Mogą bowiem występić jej wariacje, przekształcenia, kompozytor może też wprowadzić nowy materiał muzyczny. W ramach jednej fugi może wystąpić dowolna liczba kontrapunktów swobodnych, a kontrapunktów stałych maksymalnie tyle, ile w fudze tematów. ## Łączniki - wewnętrzny i zewnętrzny Oprócz ekspozycji i innych przeprowadzeń tematu w skład fugi wchodzą takę łączniki - wewnętrzne i zewnętrzne. Róźna pomiżzy nimi polega na położeniu łącznika w fudze. Gdy ma on miejsce w ramach ekspozycji lub kolejnych przeprowadzeń, jest to łącznik wewnętrzny. Zwyczajnie jest on krótszy od łącznika zewnętrznego (zawiera się w 1-2 taktach). Gdy łącznik występuje pomiędzy przeprowadzeniami, jest to łącznik zewnętrzny. Jego długość jest róźną, od ok. 2 do nawet 20-30 taktów. Materiał muzyczny wykorzystywany w łącznikach jest całkowicie zależny od kompozytora - nie ma ścisłych zasad, na czym powinien być on oparty. Może to być fragment jednego z kontrapunktów, fragment tematu, ale kompozytor może tu też wprowadzić całkowicie nowy materiał muzyczny. ## Coda Cały utwór wieńczy coda, która jest podsumowaniem wszystkiego, co wydarzyło się w jego trakcie - taką węc w zawiera fragmenty kontrapunktów, tematu, lub też cały temat. Częstym zjawiskiem w codzie fugi barokowej jest wykorzystanie nuty pedałowej na przestrzeni ostatnich kilku taktów. ## Przykładowe kompozycje w formie fugi (wybór) Johann Sebastian Bach - Das Wohltemperierte Klavier - BWV 846-893 - zbiór 24 preludiów i fug w dwóch tomach Johann Sebastian Bach - Kunst der Fuge - BWV 1080 Johann Sebastian Bach - Toccata i fuga d-moll - BWV 565 - jedna z najsłynniejszych fug Robert Schumann - 6 fug na temat BACH na organy lub fortepian z pedałem, op. 60 Max Reger - Fantazja i fuga na temat BACH, op. 46 Dmitrij Szostakowicz - 24 preludia i fugi op. 87 Ludwig van Beethoven - Wielka Fuga B-dur op. 133 ## Przypisy ## Bibliografia Manfred Bukofzer: Muzyka w epoce baroku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970. (pol.). Joseph Kerman: Muzyka w epoce baroku. University of California Press, 2015. DOI: 10.1525/luminos.1. ISBN 978-0-520-96259-0. (ang.). ## Linki zewnętrzne Artykuł dotyczący fugi. cedur.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-06)]. Mutopia PDFs preludii i fugi J.S. Bacha do pobrania ## Metadata population: null founding_date: 17th century region_name: Baroque period birth_date: null career_highlights: ["1685 - Urodzenie Johann Sebastian Bach", "1720 - Tworzenie "Das Wohltemperierte Klavier"", "1750 - Śmierć Johann Sebastian Bach"] unique_style: Polifonia barokowa z zastosowaniem kontrapunktu interesting_facts: ["Fuga jest jednym z najbardziej skomplikowanych form muzycznych", "J.S. Bach pisze 48 fud z 24 preludiami i fuga", "Fuga barokowa jest często porównywana do sonetu"] quotes: [{"text": "Fuga to muzyka, w której wszystko jest w porządku. Wszystko ma swoją rolę i jest w odpowiednim miejscu. To jest muzyka matematyczna.", "author": "Johann Sebastian Bach"}] primary_color: #8B0000 logo_url: "https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Johann_Sebastian_Bach.jpg/220px-Johann_Sebastian_Bach.jpg" additional_images: ["https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Johann_Sebastian_Bach.jpg/220px-Johann_Sebastian_Bach.jpg", "https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Baroque_organ.jpg/220px-Baroque_organ.jpg", "https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Fugue_in_G_minor_%28BWV_578%29.jpg/220px-Fugue_in_G_minor_%28BWV_578%29.jpg", "https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Baroque_music_logo.png/220px-Baroque_music_logo.png", "https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Baroque_period_map.png/220px-Baroque_period_map.png"] sentiment: {"positive": 50, "neutral": 50, "negative": 0} trust_profile: {"reliability": 80, "transparency": 70, "expertise": 90, "influence": 85, "stability": 75}