# Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD) Niemiecka Republika Demokratyczna (niem. *Deutsche Demokratische Republik*, DDR), potocznie zwana Niemcami Wschodnimi – państwo niemieckie istniejące w Europie Środkowej w latach 1949–1990, powstałe 7 października 1949 roku na terenie radzieckiej strefy okupacyjnej. NRD stanowiła kluczowy element bloku wschodniego, a jej upadek i zjednoczenie z Republiką Federalną Niemiec (RFN) 3 października 1990 roku zakończyły podział polityczny Niemiec, trwający od końca II wojny światowej. ## Geografia NRD graniczyła od zachodu z RFN, od południa z Czechosłowacką Republiką Socjalistyczną, od wschodu z Polską Rzeczpospolitą Ludową oraz z zachodnim Berlinem (enklawą wewnątrz terytorium NRD). Całkowita powierzchnia państwa wynosiła 108 333 km². Na mapę administracyjną dawnego NRD złożyły się współczesne niemieckie landy: Berlin (bez zachodniej części), Brandenburgia, Dolna Saksonia (fragmenty), Meklemburgia-Pomorze Przednie, Saksonia, Saksonia-Anhalt oraz Turyngia. ### Podział administracyjny Do 1952 roku istniały kraje związkowe (landy), po czym przeprowadzono reformę administracyjną, wprowadzając jednostkę podziału – **okręgi (Bezirke)**. Było ich czternaście. Ich stolicami były: * Chociebuż * Drezno * Erfurt * Frankfurt nad Odrą * Gera * Halle * Karl-Marx-Stadt * Lipsk * Magdeburg * Neubrandenburg * Poczdam * Rostock * Schwerin * Suhl Berlin Wschodni odzielono jako osobną jednostkę administracyjną. Stolicą państwa był Berlin (jego wschodnia część), podlegająca nominalnie pod czterostronną okupację, ale de facto będąca częścią strefy radzieckiej. ### Ciekawostki geograficzne – rekordy NRD * **Najwyższe wzniesienia:** Fichtelberg (1214 m n.p.m.) w Rudawach, Brocken (1142 m n.p.m.) w Harzu, Auersberg (1019 m n.p.m.), Großer Beerberg (982,9 m n.p.m.) w Lesie Turyńskim. * **Największa wyspa:** Rugia (926,4 km²). * **Największe jeziora:** Müritz (116,8 km²), Schweriner See (63,4 km²). * **Najdłuższe rzeki:** Łaba (566,3 km), Soława (427 km), Odra (161,7 km). * **Najdłuższy kanał:** Odra-Hawela (84,6 km). ## Demografia Podczas swojego istnienia NRD zamieszkiwało około 17 milionów osób. W latach 1949–1990 liczba ludności spadła o około 10%, co wynikało głównie z masowych ucieczek mieszkańców do RFN. Po zjednoczeniu, na byłych terenach NRD w latach 1989–2000 populacja spadła o kolejne 8%. Mimo to, NRD odznaczała się pełnym zatrudnieniem – formalnie bezrobocie nie istniało. **Największe miasta NRD:** 1. Berlin Wschodni 2. Lipsk 3. Drezno 4. Karl-Marx-Stadt (obecnie Chemnitz) 5. Magdeburg ## Ustrój i polityka NRD było państwem o ustroju socjalistycznym, opartym na wzorcach radzieckich. Najwyższym organem władzy państwowej była **Izba Ludowa (Volkskammer)**, która wybierała Radę Państwa (Staatsrat) oraz rząd (premiera). NRD było państwem jednopartyjnym, w którym kierowniczą rolę odgrywała **Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności (SED)**. Partia ta powstała w 1946 roku w wyniku wymuszonego przez Związek Radziecki połączenia Komunistycznej Partii Niemiec (KPD) i Socjalistycznej Partii Niemiec (SPD). Oprócz SED, istniały cztery inne partie polityczne (Narodowo-Demokratyczna Partia Niemiec, Chrystijansko-Demokratyczne Zjednoczenie Niemiec, Niemiecka Partia Liberalno-Demokratyczna oraz Zjednoczona Partia Niemców), które jednak działały wyłącznie w ramach państwowego bloku stowarzyszeniowego – Narodowego Frontu (Nationale Front) i w praktyce podporządkowywały się decyzjom SED. NKWD i sowieckie władze wojskowe nadzorowały działalność polityczną na terenie NRD, a potocznie określano to stanem jako „najwyższa, nienaruszalna i ostateczna podwalina stosunków międzynarodowych”. ### Święta państwowe * 1 maja – Międzynarodowe Święto Pracy * 8 maja – Rocznica wyzwolenia od faszyzmu * 7 października – Rocznica proklamowania NRD ## Historia ### Proklamacja i pierwsze lata (1945–1949) Po II wojnie światowej Niemcy podzielono na cztery strefy okupacyjne. Wschodnia część znalazła się pod kontrolą Związku Radzieckiego (SMAD). W 1949 roku, w odpowiedzi na integrację zachodnich stref w RFN, ZSRR wypchnął na arenę polityczną NRD. Proklamacja nastąpiła 7 października 1949 roku. Władzę przejął SED, a jej pierwszymi przywódcami byli Wilhelm Pieck (prezydent) i Otto Grotewohl (premier). Początkowo NRD była mocno uzależniona od Moskwy, jednak procesy teologiczne na Wschodzie pozwoliły wkrótce na powstanie bardziej formalnie niezależnego państwa. ### Powstanie Czerwcowe (1953) Kryzys gospodarczy i zaostrzenie norm pracy doprowadziły 17 czerwca 1953 roku do masowego buntu robotniczego w Berlinie i innych miastach (Erfurt, Halle, Lipsk). Robotnicy żądali obalenia rządu, wolnych wyborów i obniżenia norm pracy. Protest został krwawo stłumiony przez sowieckie czołgi i wojska Armii Czerwonej. Szacuje się, że zginęło wówczas od kilkudziesięciu do kilkuset osób. Władze wykorzystały zamieszki do pozbycia się wewnętrznych frakcji (w tym ministra bezpieczeństwa Zaissera), oskarżając je o prowokację. ### Lata relaksacji i narastającego kryzysu (1953–1961) W 1954 roku ZSRR przyznał NRD ograniczoną suwerenność, a w 1955 – pełną. NRD przystąpiła do Układu Warszawskiego (1956). Władze podnosiły płace i poprawiały waroby, by uniknąć kolejnych zamieszek. W 1960 roku Walter Ulbricht objął funkcję przewodniczącego Rady Państwa, stając się faktycznym dyktatorem państwa. ### Budowa Muru Berlińskiego (1961) W latach 1949–1961 z NRD uciekło niemal 2,7 miliona mieszkańców (m.in. wybitni fachowcy i intelektualiści). Aby zatrzymać ten proces, 13 sierpnia 1961 roku rozpoczęto budowę Muru Berlińskiego. Pierwszą ofiarą śmiertelną był Rudolf Urban (19 sierpnia 1961), a najbardziej znanym przypadkiem stała się śmierć Petera Fechtera (17 sierpnia 1962), który przy próbie ucieczki został postrzelony i wyciekł z krwią pod oczami zachodnioniemieckich służb, z których żadna nie interweniowała. Do 1989 roku zginęło 125 osób próbujących sforsować granicę. ### Złote lata i stagnacja (1961–1988) Po ustąpieniu radykałów w 1963 roku wprowadzono nowe koncepcje gospodarcze, które wprowadziły elementy kapitalizmu. NRD stawała się jednym z najbogatszych krajów bloku wschodniego – w 1980 roku poziom dobrobytu przewyższał ZSRR, a NRD była dziesiątym na świecie producentem przemysłowym. Kraj mocno zindustrializowany, ale o wydajnym, jednakże problematycznym rolnictwie. W 1971 roku Erich Honecker zastąpił Ulbrichta. Relacje z RFN poprawiły się dzięki tzw. „Układowi podstawowemu” (1972). W latach 70. i 80. NRD stała się jednak jedną z najbardziej dogmatycznych państw komunistycznych, cenzurując prasę i inwigilując obywateli za pomocą Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (Stasi). ### Upadek i zjednoczenie (1988–1990) W 1989 roku, pod wpływem przemian w bloku wschodnim, w NRD wybuchła fala protestów. Zmobilizowane przez kościoły grupy (np. Demokratyczny Przełom) domagały się wolności. Jesienią doszło do masowych demonstracji w Berlinie i Lipsku. 9 listopada 1989 roku spadł Mur Berliński. Po zmianach kadrowych w kierownictwie państwa, we wrześniu 1990 roku odbyły się pierwsze wolne wybory, w których zwyciężyła Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna (CDU) popierająca szybkie zjednoczenie. 3 października 1990 roku NRD oficjalnie przestała istnieć, wchodząc w skład zjednoczonych Niemiec. ## Gospodarka Gospodarka NRD była planowa i wysoce zindustrializowana. Głównymi ośrodkami przemysłowymi były: Berlin (przemysł maszynowy i chemiczny), Drezno (przemysł ceramiczny), Lipsk (poligrafia, włókiennictwo, przemysł chemiczny i elektrotechniczny), Magdeburg i Karl-Marx-Stadt. * **Suwerenność gospodarcza:** NRD była największym na świecie producentem węgla brunatnego. * **Motoryzacja:** Symbolem zmiany polityki gospodarczej w latach 50. stał się samochód **Trabant** (późniejszy Trabant 601). * **Optyka:** NRD była światowym liderem w produkcji sprzętu optycznego i fotograficznego (m.in. słynne aparaty fotograficzne **Praktica**). * **Niedbalstwo ekologiczne:** Przemysł zanieczyszczał środowisko, a wysokie normy planu piątokrotnego zniszczyły rolnictwo, zmuszając państwo do importu żywności i rozpoczęcia produkcji dóbr konsumpcyjnych. * **Handel zagraniczny:** Z powodu braku waluty wymiennej, w NRD funkcjonowała sieć sklepów **Intershop**, gdzie za zachodnie waluty (DM, dolary) można było kupić towary niedostępne na legalnym rynku. Wymagało to jednak posiadania cudzoziemskiej waluty. W latach 80. zadłużenie zagraniczne NRD wzrosło do 12,8 mld dolarów (głównie wobec krajów zachodnich), co zmusiło władze do wzięcia pożyczek i wdrożenia drastycznych cięć budżetowych. Pomimo tych problemów, w 1987 roku Produkt Narodowy Brutto NRD wyniósł 11 860 dolarów, co czyniło ją najbogatszym państwem komunistycznym. ## Stasi – Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego Kontrolę nad społeczeństwem sprawowała w NRD tajna policja polityczna – **Stasi (Ministerium für Staatssicherheit)**. Urząd ten założył w 1950 roku sowiecki generał Wiaczesław Kriuczkin (ps. Kriukow). Przez lata kierowali nim m.in. Wilhelm Zaisser, Ernst Wollweber oraz Erich Mielke (1957–1989). Stasi posiadała największą gęstość inwigilacji na mieszkańca spośród wszystkich państw bloku wschodniego. W 1989 roku organ ten liczył około 91 tysięcy funkcjonariuszy oraz około 173 tysięcy tajnych współpracowników (tzw. oficerów prowizorycznych). Prowadzono masową inwigilację obywateli, podsłuchy i infiltrację wszystkich środowisk. Po upadku NRD udokumentowano, że Stasi dysponowała aktami dotyczącymi ponad 1 miliona obywateli NRD (tzw. akta Gaucka/Records of the Stasi). ## Kultura Kultura w NRD była intensywnie wspierana przez państwo, ale jednocześnie mocno zideologizowana. Konstytucja z 1968 roku propagowała kulturę socjalistyczną i ścisłe powiązanie twórców z życiem narodu. Sztuka miała służyć „wielostronnemu fizycznemu i umysłowemu rozwojowi obywateli”. Rozwój infrastruktury kulturalnej był imponujący: * W 1957 roku: 86 teatrów, 284 muzea. * W 1988 roku: 213 teatrów, 741 muzeów, 117 ogrodów zoologicznych. **Teatr i Kabaret:** Bardzo dynamiczna scena teatralna, szczególnie w Berlinie. Powszechnie ceniono także formy satyryczne. Friedrichstadt-Palast w Berlinie to ostatni wspaniały gmach wzniesiony w NRD. * **Muzyka rockowa:** NRD słynęła z niezależnej sceny rockowej. Zespół **City** i jego przeboje cieszyły się ogromną popularnością. **Cenzura i media:** W 1989 roku wydawano 543 tytuły prasowe. Oficjalną agencją prasową był ADN. Telewizja państwowa (Deutscher Fernsehfunk) była głównym źródłem informacji, jednak wielu mieszkańców (poza tzw. Doliną Cieni i Doliną Niewiedzących) odbierało nielegalnie programy z RFN (tzw. ARD, ZDF), co prowadziło do tzw. wojny o anteny i regularnych prześladowań przez Stasi. ## Religia Większość mieszkańców NRD wyznawała **Kościół Ewangelicko-Augsburski** (protestantyzm). Mniejszość stanowili katolicy (ok. 7% w latach 80.). Stosunki państwo-kościół były złożone: * Już w 1950 roku wprowadzono **Jugendweihe** – świecką inicjację młodzieży jako alternatywę dla chrześcijańskiej konfirmacji. * Dopiero w 1968 roku konstytucja zagwarantowała swobodę wiary. * Kościoły ewangelickie w NRD połączyły się w **Federację Ewangelickich Kościołów w NRD** (BEK), by odseparować się od zachodnioniemieckiej organizacji EKD. * W latach 70. i 80. wiele wspólnot kościelnych stało się centrami niezależnego myślenia i oporu przeciwko reżimowi, co doprowadziło do tzw. buntu kościelnego i fali emigracji duchowieństwa oraz wiernych. ## Rozdział i zjednoczenie Niemiec (1990) Po upadku Muru Berlińskiego, NRD szybko przechodziła transformację polityczną. W marcu 1990 roku odbyły się pierwsze wolne wybory parlamentarne, które wygrała CDU. Rozpoczęto negocjacje międzynarodowe (tzw. format 2+4), aby zapewnić akceptację zjednoczenia dla ZSRR, USA, Wielkiej Brytanii i Francji. Wprowadzono **unię walutową** (1 lipca 1990 r.) – za 1 markę wschodnią otrzymano 1 markę zachodnią. 23 sierpnia 1990 roku podpisano traktat o zjednoczeniu, a 3 października 1990 roku NRD oficjalnie wykreślono z mapy Europy, włączając jej terytorium do RFN jako pięć nowych landów. W 2012 roku badania opinii publicznej wykazały, że ponad 52% obywateli byłej NRD przyznało, że nie wierzy w Boga, co w przypadku RFN dotyczyło zaledwie 10% badanych. NRD pozostawiła po sobie trwały ślad w historii, ekonomii i kulturze zjednoczonych dzisiaj Niemiec. ## Zobacz też * Niemcy Wschodnie * Ostalgie * Wolna Młodzież Niemiecka * Mur Berliński * Stasi ## Przypisy 1. Encyklopedia historii świata dla całej rodziny, Przegląd Reader’s Digest Warszawa 2002. 2. J. Robert Wegs, Robert Ladrech: Europa po 1945 roku. Zarys historii. Warszawa: Książka i Wiedza, 2008. ## Bibliografia * Mémo Larousse: Encyklopedia, 4 – Kraje świata, BGW Warszawa 1992. * Teresa Janina Czekaj (red.): W podzielonych Niemczech. „Gazety Wojenne”, 1998. * Witold Pronobis: Świat i Polska w dwudziestym wieku. Warszawa: Editions Spotkania, 1990.