Żelazna Kopuła (hebr. ‏כִּפַּת בַּרְזֶל‎, kippat barzel, ang. Iron Dome) – izraelski system obrony powietrznej opracowany przez izraelskie przedsiębiorstwo zbrojeniowe Rafael Advanced Defense Systems we współpracy z ELTA Systems i mPrestem. Żelazna Kopuła przeznaczona jest do przechwytywania i niszczenia pocisków rakietowych, artyleryjskich i pocisków moździerzowych, a także dronów. System został skonstruowany do działania niezależnie od warunków pogodowych i pory dnia, z możliwością zwalczania kilku celów jednocześnie na obszarze 150 km². W 2016 roku przedsiębiorstwo Rafael rozwinęło system tak, aby móc go używać również na okrętach Korpusu Morskiego Izraela. Nosi on nazwę C-Dome. System znajduje się w służbie sił zbrojnych Izraela od 2011 roku. Żelazna Kopuła jest również na wyposażeniu armii Azerbejdżanu, Cypru, Rumunii, Stanów Zjednoczonych. Są również państwa, które nabyły i użytkują wybrane elementy systemu Żelaznej Kopuły: Wlk. Brytania (system dowodzenia), Kanada, Indie, Finlandia, Czechy, Węgry, Słowacja (radar). == Historia == W 2001 roku Hamas wystrzelił pierwsze rakiety w kierunku Izraela z okupowanej Strefy Gazy. W kwietniu dwie pierwsze rakiety spadły na Sederot. Użycie rakiet było odpowiedzią Brygady Ezedina al-Kasama na izraelskie restrykcje w częściach Strefy Gazy zamieszkiwanych przez Palestyńczyków. Restrykcje wprowadzono podczas drugiej intifady, aby zapobiec zamachom bombowym i atakom na Izraelczyków. W 2001 roku na Izrael spadły 4 rakiety, rok później 35 rakiet, a dwa lata później 153 rakiety. W 2004 roku wystrzelono już 283 rakiety. W 2004 roku szefem Mafatu został gen. bryg. Dani Gold, który uznał, że rakiety będą stanowić istotne zagrożenie dla bezpieczeństwa Izraela w przyszłości. Początkowo jego pomysł, aby stworzyć system obrony przeciwrakietowej, spotkał się ze sprzeciwem środowisk wojskowych i politycznych. W tym samym roku zwrócił się do izraelskich firm zbrojeniowych z prośbą o przygotowanie projektów nowych systemów, które byłyby zdolne wyeliminować zagrożenie rakietowe. Żaden jednak nie oferował możliwości działania w każdych warunkach pogodowych. W 2005 roku Rafael przedłożyło projekt Żelaznej Kopuły. Był to nowatorski system składający się z trzech elementów: pocisku przechwytującego, radaru oraz systemu dowodzenia z możliwością przewidywania i obliczania trajektorii lotu rakiet. W tym samym roku Gold, pomijając wymóg zgody ze strony Szefa Sztabu Generalnego Armii Obrony Izraela i Ministerstwa Obrony, opracowania planów koncepcyjnych i rozpisania przetargów, poprosił Rafaela o rozpoczęcie prac nad systemem. W 2009 roku decyzja ta została skrytykowana w raporcie Kontrolera Państwa Izrael. Z budżetu Mafatu Gold wydzielił 20 mln nowych szekli i poprosił zarząd Rafaela o wyznaczenie wąskiego grona specjalistów i inżynierów do prowadzenia badań. Rafael, jako przedsiębiorstwo z największym doświadczeniem w kraju w dziedzinie rakiet, odpowiedzialny był przede wszystkim za rozwój pocisku przechwytującego. Prace nad radarem powierzono ELTA Systems, która produkowała różne radary na potrzeby armii. Z kolei odpowiedzialnym za system dowodzenia i kierowania został mPrest. Projekt Żelaznej Kopuły rozwijał się powoli, głównie przez braki funduszy. Sytuację zmieniła druga wojna libańska z 2006 roku, podczas której Hezbollah wystrzelił w kierunku Izraela 4300 rakiet. Po zakończeniu działań zbrojnych minister obrony Amir Perec uznał, że projekt Żelaznej Kopuły powinien stać się priorytetem przemysłu zbrojeniowego. W tym samym roku premier Ehud Olmert został poinformowany o pracach nad projektem systemu, jednak pod wpływem dowództwa Armii Obrony Izraela odmówił przydzielenia finansów z budżetu na projekt. W czerwcu 2007 nowy minister obrony Ehud Barak poprosił Golda, aby ten jeszcze raz zaopiniował laserowy system Skyguard, który był rozwinięciem systemu Nautilius i rozwijał jednocześnie projekt Skyguard i Żelazną Kopułę. Problemem okazywał się ciągły brak funduszy. Izraelscy politycy zwrócili się w tej kwestii do Stanów Zjednoczonych z prośbą o nawiązanie współpracy technicznej. W 2008 roku Ministerstwo Obrony poinformowało o tym, że Stany Zjednoczone postanowiły włączyć się do współpracy i finansowania systemu, a Żelazna Kopuła będzie dalej rozwijana . W 2009 roku Stany Zjednoczone przyznały 200 mln dolarów na rozwój systemu, a rząd izraelski zainwestował w niego do tej pory 800 mln nowych szekli . Do 2015 roku Stany Zjednoczone przeznaczyły ponad 1 mld dolarów na rozwój systemu, produkcję i zakup podzespołów oraz utrzymanie systemu. W lipcu 2009 roku miał miejsce pierwszy test systemu. Ogłoszono, że zakończył się sukcesem; Żelazna Kopuła była w stanie przechwycić kilka celów . W styczniu 2010 roku Ministerstwo Obrony i Rafael poinformowali o przeprowadzeniu kolejnych, pełnych testów systemu z pozytywnym skutkiem. Podano do informacji, że pierwszy batalion, który będzie obsługiwał system, zaczął zaznajamiać się z Żelazną Kopułą . W lutym 2011 roku odbyły się kolejne próby poligonowe, które miały stanowić ostatni etap kwalifikacji systemu jako zdatnego do użytku bojowego. Ministerstwo Obrony podało do informacji, że pierwsza z dwóch zamówionych baterii dla Sił Powietrznych Izraela będzie dostarczona jeszcze w tym samym roku . W marcu 2011 roku Żelazna Kopuła weszła na uzbrojenie armii izraelskiej. 28 marca pierwsza bateria została rozlokowana pod Beer Szewą, a druga, tydzień później, pod Aszkelonem. 7 kwietnia pod Aszkelonem doszło do przechwycenia pierwszej rakiety wystrzelonej ze Strefy Gazy. Od sierpnia 2011 roku Rafael rozpoczął współpracę z Raytheon Missile and Defense, aby wprowadzić system na rynek amerykański. W marcu 2014 roku Stany Zjednoczone i Izrael podpisały porozumienie o umożliwieniu produkcji komponentów systemu na terenie Stanów Zjednoczonych. We wrześniu 2014 roku Raytheon otrzymał kontrakt od Rafaela na dostarczanie pocisków do Żelaznej Kopuły. W 2019 roku US Army ogłosiła chęć nabycia dwóch zestawów Żelaznej Kopuły. W sierpniu 2020 roku powołano do życia spółkę joint venture Raytheon Rafael Area Protection Systems w celu budowy fabryki Żelaznej Kopuły w Stanach Zjednoczonych. W marcu 2021 roku Rafael zaktualizował oprogramowanie systemu dowodzenia Żelaznej Kopuły, aby była ona w stanie przechwytywać różne cele (drony, pociski moździerzowe, rakiety) w tym samym czasie. W 2022 roku Izba Reprezentantów zatwierdziła dodatkowe finansowanie systemu w wysokości 1 mld dolarów . == Charakterystyka == Żelazna Kopuła jest przeciwrakietowym systemem krótkiego zasięgu, który może operować w dzień i w nocy, niezależnie od warunków pogodowych. W skład systemu wchodzi wielozadaniowy radar poszukiwawczo-naprowadzający, centrum dowodzenia i kontroli oraz wyrzutnia pocisków przechwytujących . Koszt produkcji jednej baterii wynosi 50 mln dolarów . Natomiast koszt jednego przechwycenia to suma od 100 000 do 150 000 dolarów . Jedna bateria Żelaznej Kopuły jest w stanie objąć ochroną obszar o powierzchni 150 km², co odpowiada okręgowi o promieniu 7 km. === Radar === Radar systemu stanowi wielozadaniowy radar (ang. Multi Mission Radar, MMR) ELM-2084 produkcji izraelskiego przedsiębiorstwa ELTA Systems. Radar ten należy do rodziny mobilnych radarów pracujących w pasmach S oraz C i może być wykorzystany do wielu zadań: zwiadu powietrznego, wsparcia ognia kontrartyleryjskiego i kierowania ogniem. Konstrukcja radaru pozwala na użycie go w różnych konfiguracjach i kształtach z zastosowaniem dodatkowych czujników. ELM-2084 wykrywa, namierza i klasyfikuje w czasie rzeczywistym cele lecące na wysokim i niskim pułapie (np. drony, amunicję krążącą, pociski rakietowe i moździerzowe), a także oblicza i aktualizuje ich trajektorie. Działa niezależnie od warunków pogodowych, a także pory dnia i nocy. Radar może zostać zintegrowany z istniejącym już systemem radarowym lub może działać niezależnie. W trybie dozorowania radar może śledzić 1100 celów w odległości do 474 km, a w trybie kierowania ogniem może śledzić 200 celów na minutę w odległości 100 km. === Pociski === W skład jednej baterii systemu wchodzą trzy lub cztery wyrzutnie. Każda z nich wyposażona jest w 20 kontenerów startowych z jednym pociskiem w każdym . Pociskiem używanym w Żelaznej Kopule jest produkowany przez Raytheon Missile and Defense Tamir (hebr. טמי"ר). Jest on w stanie przechwycić cel w odległości od 4 km do 70 km. W 2012 roku poinformowano, że Rafael rozpocznie prace nad zwiększeniem zasięgu systemu do 250 km. Uzbrojony jest w głowicę z zapalnikiem zbliżeniowym, a naprowadzany przy pomocy czujników elektrooptycznych. Jeden pocisk waży 90 kg i ma 3 metry długości . Pocisk może osiągnąć prędkość 2,2 Macha i przechwycić cel lecący na wysokości ok. 3 km . W związku z faktem, iż w 2019 roku US Army zgłosiła chęć nabycia systemu, to przedsiębiorstwo Raytheon Missile and Defense opracowało we współpracy z Rafaelem amerykański odpowiednik Tamira na rynek krajowy o nazwie SkyHunter. Pocisk ten ma mieć takie same osiągi i zdolności jak Tamir. == C-Dome == W 2014 roku Rafael ogłosił, że rozwinie swój system tak, aby można było z niego korzystać na okrętach wojennych (np. korwetach) czy platformach wiertniczych . W 2017 roku ogłoszono, że system C-Dome przeszedł pomyślnie testy na morzu i jest gotowy na wdrożenie na potrzeby Izraelskiego Korpusu Morskiego. Docelowo korwety rakietowe typu Sa’ar 6 zostały zaprojektowane, aby móc na nich zainstalować systemy C-Dome. Morski system przeciwrakietowy C-Dome składa się z modułowej, pionowej wyrzutni pocisków Tamir, systemu kontroli i dowodzenia C2 (ang. command and control). Natomiast za radar niezbędny dla systemu do wykrywania i śledzenia celów może służyć radar okrętowy. W 2021 roku podczas operacji „Strażnik Murów” system C-Dome na korwecie rakietowej typu Sa’ar 5 ochraniał izraelską platformę wiertniczą „Tamar” przed ostrzałami rakietowymi Hamasu . == Krytyka i skuteczność == System krytykowany był na początku swojego rozwoju jako kosztowny i czasochłonny. Ponadto w