Izraelski apartheid – termin odnoszący się do systemu instytucjonalnej segregacji i dyskryminacji na terytoriach palestyńskich okupowanych przez Izrael, a w mniejszym stopniu również w samym Izraelu. System ten charakteryzuje się niemal całkowitym fizycznym oddzieleniem ludności palestyńskiej od izraelskich osadników na Zachodnim Brzegu oraz odrębnym systemem prawnym dla obu społeczności, który w wielu aspektach dyskryminuje Palestyńczyków. Izrael stosuje również dyskryminację wobec palestyńskich uchodźców w diasporze oraz wobec własnych obywateli arabskich. Od I wojny izraelsko-arabskiej w 1948 Izrael odmówił prawa powrotu oraz odzyskania utraconej własności arabskim uchodźcom, którzy zostali wypędzeni lub uciekli z terenów, które później weszły w skład państwa. Izrael okupuje Zachodni Brzeg i Strefę Gazy od wojny sześciodniowej w 1967, co stanowi najdłuższą okupację wojskową w nowożytnej historii. Wbrew prawu międzynarodowemu Izrael buduje na tych terenach rozległe osiedla, które oddzielają palestyńskie społeczności i uniemożliwiają powstanie państwa palestyńskiego. Osiedla te w większości otacza izraelski mur na Zachodnim Brzegu, który celowo oddziela ludność izraelską od palestyńskiej – politykę tę określa się mianem Hafrada. Żydowscy osadnicy podlegają izraelskiemu prawu cywilnemu, natomiast ludność palestyńska – prawu wojskowemu. Osadnicy mają również dostęp do odrębnych dróg i eksploatują zasoby naturalne regionu kosztem mieszkańców palestyńskich. Porównania między sytuacją w Izraelu i Palestynie a apartheidem w Republice Południowej Afryki były powszechne już w połowie lat 90. XX wieku. Od czasu uznania apartheidu za zbrodnię w Rzymskim Statucie z 2002 uwaga skoncentrowała się na kwestiach prawa międzynarodowego. W grudniu 2019 Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Rasowej (CERD) rozpoczął rozpatrywanie palestyńskiej skargi, że polityka Izraela na Zachodnim Brzegu stanowi apartheid. Od tego czasu kilka izraelskich, palestyńskich i międzynarodowych organizacji praw człowieka określiło sytuację jako apartheid, w tym Jesz Din, B’Tselem, Human Rights Watch, Amnesty International i Międzynarodowa Komisja Prawników. Pogląd ten poparli również śledczy ONZ, Afrykański Kongres Narodowy (ANC), liczne grupy praw człowieka oraz wielu znanych izraelskich polityków i przedstawicieli kultury. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w swojej opinii doradczej z 2024 uznał, że okupacja terytoriów palestyńskich przez Izrael stanowi systemową dyskryminację i narusza artykuł 3 Międzynarodowej Konwencji w sprawie Eliminacji Wszelkich Form Dyskryminacji Rasowej (ICERD), zakazujący segregacji rasowej i apartheidu. Orzeczenie nie precyzuje, czy odnosi się do segregacji rasowej, apartheidu, czy obu tych zjawisk. Elementy apartheidu izraelskiego obejmują m.in.: prawo powrotu, ustawę z 2003 roku o obywatelstwie i wjeździe do Izraela, ustawę o państwie narodu żydowskiego z 2018 oraz liczne przepisy dotyczące bezpieczeństwa, wolności poruszania się, ziemi i planowania przestrzennego, obywatelstwa, reprezentacji politycznej w Knesecie, edukacji i kultury. Izrael twierdzi, że jego polityka wynika z względów bezpieczeństwa, a zarzut apartheidu jest nieprawdziwy zarówno faktycznie, jak i moralnie, oraz ma na celu delegitymizację państwa. Rząd i zwolennicy Izraela często określają zarzut jako antysemicki, co krytycy określają jako instrumentalne wykorzystywanie antysemityzmu. == Zachodni Brzeg i Strefa Gazy == === Hafrada – porównanie z apartheidem === ''Hafrada'' (hebr. הפרדה, dosłownie „separacja”) jest oficjalnym terminem używanym przez rząd Izraela do opisania polityki oddzielania ludności palestyńskiej na terytoriach palestyńskich od ludności izraelskiej. Termin ten odnosi się do ogólnej polityki separacji, którą izraelski rząd wprowadził wobec Palestyńczyków na Zachodnim Brzegu i w Strefie Gazy. Naukowcy i komentatorzy porównują pojęcie hafrada do apartheidu, a niektórzy uznają je za w pełni równoważne. Izraelski mur na Zachodnim Brzegu (hebr. ‏גדר ההפרדה‎, „płot rozdzielający”), kontrole ruchu Palestyńczyków związane z zamknięciami Zachodniego Brzegu oraz jednostronne wycofanie się Izraela ze Strefy Gazy są często przywoływane jako przykłady polityki hafrada. Aaron Klieman rozróżnia plany podziału oparte na hafradzie, tłumacząc ją jako „oddzielenie”, od hipardut, tłumaczonej jako „wycofanie się”. Od momentu pierwszego publicznego przedstawienia, koncepcja hafrada stała się istotnym elementem izraelskiej debaty politycznej i kulturowej. W 2009 izraelski historyk Benny Morris stwierdził, że ci, którzy utożsamiają izraelskie działania w celu oddzielenia dwóch społeczności z apartheidem, w rzeczywistości podważają legitymację wszelkich porozumień pokojowych opartych na rozwiązaniu dwupaństwowym. W 2023 były dyrektor Human Rights Watch, Kenneth Roth, ocenił, że polityka Izraela na Zachodnim Brzegu „zawiera wszystkie elementy uciskowej dyskryminacji charakterystycznej dla apartheidu”. Były redaktor ''Foreign Policy'', David Rothkopf, określił Izrael mianem państwa apartheidu. === Pod okupacją wojskową Izraela === Leila Farsakh, docent nauk politycznych na University of Massachusetts Boston, zauważyła, że po 1977 roku wojskowe władze na Zachodnim Brzegu i w Strefie Gazy przejęły oraz ogrodziły część palestyńskich ziem, umożliwiając jednocześnie osiedlanie się tam izraelskich osadników. Osadnicy pozostawali objęci izraelskim systemem prawnym, podczas gdy wobec Palestyńczyków wprowadzono odrębne prawo wojskowe, regulujące kwestie cywilne, gospodarcze i prawne. Farsakh podkreśla, że wielu badaczy postrzega te polityki – łączące integrację terytorialną z separacją społeczną – jako formę apartheidu, choć nigdy oficjalnie nie określano ich w ten sposób. === Pod administracją Autonomii Palestyńskiej === Arabowie mieszkający na Zachodnim Brzegu i w Strefie Gazy – terenach okupowanych przez Izrael w wojnie sześciodniowej w 1967 – znajdują się pod cywilną kontrolą Autonomii Palestyńskiej i nie posiadają obywatelstwa izraelskiego. W niektórych rejonach Zachodniego Brzegu obowiązuje izraelska kontrola bezpieczeństwa. W 2007, przed publikacją raportu Rady Praw Człowieka ONZ, specjalny sprawozdawca John Dugard stwierdził, że „izraelskie prawa i praktyki na Terytoriach Palestyńskich Okupowanych z pewnością przypominają pewne aspekty apartheidu”. Dugard zapytał: „Czy naprawdę można zaprzeczyć, że celem [tych działań] jest ustanowienie i utrzymanie dominacji jednej grupy rasowej (Żydów) nad inną grupą rasową (Palestyńczykami) oraz ich systematyczne uciskanie?” W październiku 2010 Richard A. Falk poinformował Trzeci Komitet Zgromadzenia Ogólnego ONZ, że „charakter okupacji w 2010 potwierdza wcześniejsze zarzuty kolonializmu i apartheidu w jeszcze większym stopniu, niż miało to miejsce trzy lata wcześniej”. Falk nazwał to „procesem kumulacyjnym” i dodał: „im dłużej to trwa, tym poważniejsze jest ograniczanie podstawowych praw Palestyńczyków”. Minister obrony Izraela i były premier Ehud Barak powiedział w 2010: „Dopóki na tym terytorium na zachód od rzeki Jordan istnieje tylko jeden podmiot polityczny zwany Izraelem, będzie on albo nieżydowski, albo niedemokratyczny. Jeśli ten blok milionów Palestyńczyków nie będzie mógł głosować, będzie to państwo apartheidu”. W listopadzie 2014 były Prokurator Generalny Izraela Michael Ben-Yair wezwał Unię Europejską do poparcia utworzenia państwa palestyńskiego, argumentując, że Izrael narzucił reżim apartheidu na Zachodnim Brzegu. W 2015 Meir Dagan, były szef Mosadu, stwierdził, że kontynuacja polityki premiera Benjamina Netanjahu doprowadzi do powstania Izraela, który będzie albo państwem dwunarodowym, albo państwem apartheidu. === Mur na Zachodnim Brzegu === W 2003, rok po Operacji Ochronna Tarcza, rząd Izraela ogłosił projekt budowy „płotów i innych przeszkód fizycznych” mających uniemożliwić Palestyńczykom przedostanie się do Izraela. Niektórzy obserwatorzy, w tym Mohammad Sarwar, John Pilger i Mustafa al-Barghusi, określili powstały mur na Zachodnim Brzegu jako „mur apartheidu”. Zwolennicy muru uważają, że przyczynił się on do zmniejszenia liczby aktów terroryzmu o 90% w latach 2002–2005. Niektórzy izraelscy komentatorzy porównują politykę separacji do reżimu apartheidu w Republice Południowej Afryki. Izraelski politolog Meron Benvenisti stwierdził, że jednostronne wycofanie się Izraela ze Strefy Gazy stworzyło model bantustanów, przy czym budowa muru na Zachodnim Brzegu miała objąć wszystkie bloki osadnicze, tworząc trzy bantustany: Jenin-Nablus, Betlejem-Hebron oraz Ramallah. W 2004 Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w opinii doradczej uznał, że mur bezpieczeństwa jest niezgodny z prawem międzynarodowym w tych częściach, w których wykracza poza linię demarkacyjną z 1967 (tzw. Zieloną Linię) i przebiega przez terytorium Zachodniego Brzegu. Rząd Izraela odrzucił to orzeczenie, utrzymując, że budowa bariery ma charakter obronny i służy ochronie ludności przed atakami terrorystycznymi. W następnych latach izraelski Sąd Najwyższy nakazał jednak zmianę przebiegu niektórych odcinków bariery w miejscach, gdzie jej trasa powodowała nadmierne utrudnienia dla ludności palestyńskiej, uznając, że szkody te przekraczają uzasadnione potrzeby bezpieczeństwa. Jednocześnie sąd podtrzymał stanowisko, że budowa muru stanowi środek obronny, a jego ogólny przebieg opiera się na przesłankach bezpieczeństwa. === Ziemia === Henry Siegman, były dyrektor generalny Amerykańskiego Kongresu Żydowskiego, ocenił, że rozbudowana sieć izraelskich osiedli na Zachodnim Brzegu stworzyła „nieodwracalny projekt kolonialny”, którego celem jest uniemożliwienie powstania realnego państwa palestyńskiego. Zdaniem Siegmana, realizując tę politykę, Izrael „przekroczył próg od ‘jedynej demokracji na Bliskim Wschodzie’ do jedynego reżimu apartheidu w świecie zachodnim”. Argumentował on, że odmawianie Palestyńczykom zarówno prawa do samostanowienia, jak i obywatelstwa izraelskiego, prowadzi do „podwójnego pozbawienia praw”, które – jeśli wyni