# Konstytucja 3 Maja ## Charakterystyka ogólna Konstytucja 3 maja, formalnie **Ustawa Rządowa z dnia 3 maja**, to podstawowy akt prawny regulujący ustrój monarchii dziedzicznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Uchwalona 3 maja 1791 roku przez Sejm Czteroletni, stanowiła odpowiedź na wieloletnią degradację ustroju państwa wynikającą z demokracji szlacheckiej, anarchii, wpływu magnaterii i ingerencji sąsiadów. Dokument ten zamykał epokę wolnego elekcjonizmu i wprowadzał innowacyjny, jak na owe czasy, system rządów oparty na trójpodziale władzy, podwyższający bezpieczeństwo, efektywność administracyjną i godność obywatelską. Konstytucja 3 maja stanowiła kluczowy kompromis pomiędzy tradycją republikańską Szlachty a nowatorskim programem monarchicznym króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jej przyjęcie w Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego w Warszawie wiązało się z warunkami zbliżającymi się do stanu zamachowego – obrady chroniła Gwardia Królewska, a w izbie zasiadło jedynie zaledwie około 182 z 500 posłów i senatorów. Wbrew opozycji, która podnosiła głosy o zdradzie podstawowych wolności i łamania *pacta conventa*, dokument zyskał większość. Publiczność zgromadzona przed zamkiem owacyjnie przyjęła ten akt, a marszałkowie wydali uniwersał ogłaszający: *„Ojczyzna nasza już jest ocalona. Swobody nasze zabezpieczone. Jesteśmy odtąd narodem wolnym i niepodległym”*. ## Tło historyczne i geneza ### Sytuacja wewnętrzna przed 1788 rokiem Po wojnie siedmioletniej i I rozbiorze Polski (1772) Rzeczpospolita znalazła się w stanie głębokiego kryzysu. Demokracja szlachecka, w szczególności instytucja liberum veto, paraliżowała działanie Sejmu, a konfederacje i rosnąca bezwładność władzy centralnej odsuwały Polskę od przebudowywanych w duchu oświecenia potęg sąsiadujących. Anarchia, słabość wojska i administracji, a także rozregulowanie prawne sprawiły, że państwo było bezbronne wobec nacisków Rosji, Prus i Austrii. ### Sejm Czteroletni a początek reform Przełom nastąpił wraz ze zwołaniem w 1788 roku Sejmu Czteroletniego. Sejm ten, zawiązany w atmosferze wzrostu patriotycznego nastroju i zmian międzynarodowych (Rosja angażowana w wojnę z Turcją i Szwecją), objął się zadaniem ratowania państwa. Już 7 września 1789 Sejm powołał Deputację do Formy Rządu. Początkowo koncepcje reformatorów opierały się na umacnianiu republikańskim – projekt Ignacego Potockiego z grudnia 1789 r. zakładający podporządkowanie monarchii sejmu i ogólną wybieralność urzędników spotkał się z oporami części elity. W czerwcu i lipcu 1790 Ignacy Potocki przedstawił obszerny, 658-artykułowy Projekt do formy rządów, który jednak z powodu nikłej roli monarchy nie zyskał poparcia króla. Z kolei w połowie 1790 roku nastąpił zwrot – po przystąpieniu Rzeczypospolitej do sojuszu polsko-pruskiego i podniesieniu bezpieczeństwa kraju, król Stanisław August zaczął współpracować z patriotyczną większością sejmową, przejmując inicjatywę w pracach nad nową konstytucją. ### Droga do kompromisu i prac legislacyjnych Władca, wspierany przez sekretarza Scipione Piattoliego, Ignacego Potockiego, Hugona Kołłątaja oraz Stanisława Małachowskiego, kierował prace nad projektem, który miał połączyć stabilność monarchii z nowoczesnymi mechanizmami rządowymi. Pojawiły się kolejne wersje: *Reforma konstytucji*, a następnie *Prawo konstytucyjne* z 25 marca 1791, które były już bardzo bliskie ostatecznej formie. Kołłątaj pełnił rolę ostatecznego redaktora tekstu. Kompromis szlachecko-królewski zakończył się na przełomie 1790 i 1791 r. Przedłużenie konfederacji sejmowej, przewaga liczebna odnowionej grupy poselskiej i rosnąca potrzeba szybkich, zdecydowanych zmian doprowadziły do akceptacji projektu królewskiego. Przewidziano, że po uchwale Sejm będzie mógł wprowadzać uzupełnienia, co zapewniało szlacheckie poparcie. Wobec groźby przedłużenia obrad i powrotu opozycji, stronnicy Konstytucji przyśpieszyli prace – obrady zwołano na 3 maja 1792 zaledwie z dwudniowym wyprzedzeniem, unikając obecności najgorętszych przeciwników. ## Uchwalenie Konstytucji 3 maja Wieczorem 2 maja w Pałacu Radziwiłłowskim odczytano projekt, a w nocy w domu marszałka Małachowskiego podpisano tzw. Assekuracyę – zobowiązanie posłów do poparcia uchwały „w szczerej chęci ratunku ojczyzny”. U obradach Zamek Królewski pilnowała Gwardia Królewska pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego. W Sali Senatorskiej głos zabrał poseł kaliski Jan Suchorzewski, który groźbami o niewoli narodu i wyciągnięciem własnego dziecka dramatyzował sprzeciw. Inni opozycjoniści wskazywali na sprzeczność nowej ustawy z *pacta conventa* i brak akceptacji przez sejmiki. Przeciwnicy zostali jednak przegłosowani, a mimo że w czasie głosowania zamęt doprowadził do przyjęcia Konstytucji w oparciu o gest króla (z podniesioną ręką), zebrani potwierdzili uchwałę, po czym udali się z królem do kolegiaty św. Jana na mszę dziękczynną. Konstytucję przyjęto większością głosów; publiczność i tłum przed zamkiem wiwatowały. 28 osób podpisało protest, choć część wycofała się później. 7 maja marszałkowie ogłosili uniwersał z ogłoszeniem wolności i niepodległości, a w kolejnych tygodniach sejmiaki zareagowały różnie – 37 z nich (głównie na Litwie) zaprzysięgło nowy akt, 19 złożyło zaręczenie, a żadne nie wyraziło otwartego sprzeciwu. ### Sygnatariusze Do ważnych sygnatariuszy Ustawy Rządowej należeli m.in.: * Stanisław Małachowski (marszałek Sejmu), * Kazimierz Nestor Sapieha (marszałek konfederacji litewskiej), * Józef Kazimierz Kossakowski (biskup), * Antoni Barnaba Jabłonowski (kasztelan krakowski), * oraz inni wysoko postawieni senatorowie, kasztelanowie i deputaci z obu prowincji. ## Ustrój i główne przepisy ### Trójpodział władzy i monarchia dziedziczna Konstytucja przyznała władzę narodowi (rozumianemu w ujęciu szlacheckim i majątkowym), jednak w praktyce system rządów zakładał: * **Władzę ustawodawczą** – dwuizbowy Sejm (Izba Poselska 204 posłów i 24 plenipotentów miast królewskich; Izba Senacka 132 członków, w tym senatorowie, wojewodowie, biskupi i ministrowie). * **Władzę wykonawczą** – króla i Radę Królewską (Straż Praw), złożoną z pięciu ministrów (w tym wojny, skarbu, spraw wewnętrznych i zagranicznych), powołanych przez króla, ale odpowiadających przed sejmem. Każdy akt króla wymagał kontrasygnaty ministra. * **Władzę sądowniczę** – w jurysdykcjach powoływanych do urzędu. Zasada ta przypominała systemy zachodnie, w tym brytyjski (*The King can do no wrong* – król nie może czynić źle) oraz amerykański podział władzy Monteskiusza. ### Zniesienie słabości dawnej Rzeczypospolitej Ustawa zniosła instytucje, które paraliżowały państwo: * **Liberum veto** – prawo każdego posła do blokowania uchwał Sejmu. * **Konfederacje** i sejmy skonfederowane, które de facto poniżały władzę legislacyjną. * **Nadmierny wpływ sejmików** – uchylono wiążącą moc instrukcji sejmikowych dla posłów. * **Elekcja na króla** – zastąpiono ją sukcesją dziedziczną. Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miał przypaść z dynastii Wettynów (Fryderyk August I Wettyn), co ograniczało ingerencję obcych mocarstw w politykę polską. ### Prawa obywatelskie i zniesienie poddaństwa Konstytucja 3 maja drastycznie zmieniła relacje społeczne: * **Szczegółowe przywileje szlacheckie zostały ograniczone**, a sama Szlachta zyskała gwarancję niepodległości osobistej. * **Mieszczaństwo** – w akcie z 18 kwietnia 1791 (integralna część Konstytucji) odzyskało prawo do bezpieczeństwa osobistego (*neminem captivabimus*), prawo do kupowania dóbr ziemskich, pełnienia urzędów i nabywania szlachectwa. * **Chłopi** zostali objęci ochroną państwa i prawa. Choć nie otrzymali jeszcze pełni praw politycznych, to symboliczny krok w stronę zniesienia poddaństwa i znoszenia pańszczyzny był bezprecedensowy w Europie tamtych czasów. ### Religia, wojsko i finanse * Katolicyzm uznano za religię państwową, jednak zapewniono swobodę wyznania. Apostazja nadal była przestępstwem. * Armia miała zostać zwiększona do 100 tysięcy żołnierzy. * Wprowadzono stałe podatki: 10% dla Szlachty i 20% dla duchowieństwa. * Co 25 lat Sejm Konstytucyjny miał analizować konieczność zmian w ustawie zasadniczej. Konstytucję towarzyszył tzw. Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów z 22 października 1791 r., które utrwalało jedność obu ziem, a w praktyce zamykało unie realną, tworząc jedno, zcentralizowane państwo. ## Upadek i dziedzictwo Konstytucji Niestety, żywot Konstytucji był krótkotrwały. Rosja, traktująca dawne Rzeczypospolite jako protektorat, nie mogła zaakceptować modernizacji państwa, która osłabiała jej wpływy. W odpowiedzi caryca Katarzyna II wsparła konfederację targowicką (złożoną z polskich magnatów tracących przywileje) i w 1792 roku wypchnęła wojska do Polski. Zaskakującym ruchem był zdradziecki zwrot króla Stanisława Augusta, który w lipcu 1792 uchylił się od własnej konstytucji i przystąpił do Targowicy. Wojna zakończyła się klęską reformerów, a w 1793 miał miejsce II rozbiór Polski. Pomimo fizycznego zniszczenia państwa, **Konstytucja 3 maja stała się symbolem**. Przetłumaczona na wiele języków (w tym na francuski, angielski i niemiecki) wywołała podziw w Europie. Edmund Burke nazwał ją *„najszlachetniejszym dobrem, jakiego naród kiedykolwiek otrzymał”*, a Thomas Paine uznał za wielki przełom. Wpływ majowej ustawy był tak silny, że francuscy rewolucjoniści, mając związane ręce w walce z koalicją antyfrancuską, wznosili toasty za Stanisława Augusta, wiedząc, że wojna polsko-rosyjska odciągała siły, które mogłyby zniszczyć rewolucję we Francji. W polskiej pamięci narodowej Konstytucja 3 maja jest dniem narodowym triumfu ducha, racjonalizmu i dążenia do niepodległości. Z kolei z perspektywy nauki stanowi pierwszy na Starym Kontynencje nowoczesny akt ustrojowy zamykający średniowieczne ustroje, otwierający drogę społeczeństwu obywatelskiemu. Jej nacjonalistyczni i republikańscy przeciwnicy w XX wieku krytykowali ją za przejście na politykę „jedności i centralizmu” kosztem ochrony lokalnej autonomii, ale historycy jednomyślnie uznają ją za szczyt polskiego oświecenia. ## Święto Narodowe Trzeciego Maja 3 maja 1791 uznano za Święto Konstytucji. W międzyczasie, podczas zaborów, obchodzenia tego dnia były surowo karane. Święto to wznowiono w odrodzonej Polsce w 1919 roku jako najważniejsze święto państwowe. Ponownie zdelegalizowano je w 1946 roku przez komunistów. Dopiero po 1989 roku, w wolnej Polsce, Święto Konstytucji 3 Maja wróciło do łask, stając się jednym z najważniejszych świąt narodowych, obchodzonymi z udziałem najwyższych władz państwa, wojska i mieszkańców. Pamiątki po Konstytucji 3 maja cenne są materialnie i historycznie. Oryginalne rękopisy (m.in. z ksiąg Metryki Litewskiej, Archiwum Publicznego Potockich oraz z Archiwum Sejmu Czteroletniego) przechowywane są w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. 2021 r. uznano przez Sejm RP za Rok Konstytucji 3 Maja. ## Ciekawostki * Ponieważ obrady i przyjęcie Konstytucji odbywały się w atmosferze niemal stanu wojennego, do sali wprowadzono wojsko, a uciekinierzy opozycji, jak Suchorzewski, musieli liczyć się z konsekwencjami fizycznego tłumienia buntu. * Konstytucja była dziełem zespołowym i bardzo szybkim – od pierwszych wytycznych do ostatecznego podpisu minęło zaledwie kilka miesięcy niespotykanej wcześniej pracy legislacyjnej. * Tekst Konstytucji 3 maja szybko docierał do innych krajów – już w czerwcu 1791 roku opublikowano jego pełne tłumaczenie w trzech brytyjskich gazetach. Paryska edycja z 1791 r. znajduje się dziś w Bibliotece Narodowej Francji. * Choć Konstytucja przestała obowiązywać formalnie w 1793 roku, jej zapis trwał w świadomości Polaków przez 123 lata zaborów, stanowiąc niewidzialny fundament moralny i dążenia do niepodległości.