# Kopalnia Soli „Wieliczka” ## Overview Kopalnia Soli „Wieliczka” (pol. *Kopalnia Soli „Wieliczka”*) to historyczna kopalnia soli kamiennej położona w miejscowości Wieliczka, około 10 km na południowy wschód od Krakowa. Obiekt jest jedną z najstarszych czynnych kopalni soli na świecie – jej działalność rozpoczęła się w XIII wieku, a eksploatacja złoża trwała aż do 30 czerwca 1996 roku. Od tego czasu kopalnia pełni funkcję głównie turystyczną, muzealną i rehabilitacyjną. ## Geologia i złoże Złoże solne w Wieliczce powstało w miocenie, około 14 mln lat temu, w wyniku parowania morza Paratetydy. Złoża dzielą się na dwie główne części: bryłowe (zubrowe) w południowej części oraz pokładowe (warstwowe) w północnej i środkowej. Całkowite wymiary złoża to około 10 km długości, 600–1500 m szerokości oraz miąższość od kilku do 400 m. Charakterystyczne są trzy rodzaje wydobywanej soli: zielona (zanieczyszczona iłami), spiżowa (z piaskiem) oraz szybikowa – najczystsza i najbardziej przejrzysta. ## Historia eksploatacji * **Prehistoria i średniowiecze** – Pierwsze ślady pozyskiwania soli pochodzą z epoki neolitu (ok. 3500 p.n.e.). Wydobywanie soli z naturalnych wypływów solankowych trwało kilka tysięcy lat, aż do wyczerpania źródeł. Na przełomie XII i XIII wieku rozpoczęto drążenie pierwszych studni, które przekształciły się w szyby kopalniane. * **Rozwój w okresie żup krakowskich** – Od XIII wieku do 1772 roku kopalnia działała w ramach żup krakowskich razem z kopalnią w Bochni. W tym okresie wydobywano rocznie nawet 500 000 tunów soli, co czyniło Wieliczkę najwydajniejszą kopalnią soli na świecie w latach 70. XIX wieku. * **Modernizacja i mechanizacja** – W drugiej połowie XIX wieku wprowadzono maszyny parowe, a później elektryczne. W latach 70. XIX wieku zatrudniano około 500 koni do transportu wewnątrz kopalni. * **Zakończenie eksploatacji** – 30 czerwca 1996 roku zakończono całkowite wydobycie soli kamiennej. ## Opieka nad górnikami Już w 1289 roku książę Henryk IV Probus nakazał zbudować łaźnię, a w 1363 roku król Kazimierz III Wielki ufundował szpital prowadzony przez zakon św. Ducha. W 1697 roku po raz pierwszy w Polsce posadę cyrulika kopalnianego objęła kobieta – Magdalena Bendzisławska. ## Charakterystyka techniczna Kopalnia składa się z 9 poziomów; najniższy poziom znajduje się na głębokości 327 m pod powierzchnią. Łączna długość chodników przekracza 300 km, a kubatura wyrobisk wynosi około 7,5 mln m³. W komorze Jezioro Wessel (135 m głębokości) utrzymuje się stała temperatura 14–16 °C, wysoka wilgotność oraz jonizacja powietrza bogatego w potas, magnez i wapń, co tworzy unikalny mikroklimat wykorzystywany w lecznictwie oddechowym. ## Muzeum Żup Krakowskich W 1951 roku w kopalni utworzono Muzeum Żup Krakowskich, którego założycielem i długoletnim dyrektorem był prof. Alfons Długosz. Muzeum obejmuje 14 komor ekspozycyjnych prezentujących narzędzia górnicze, dokumenty, sztukę solną oraz historię miasta Wieliczki. ## Trasa Turystyczna Podziemna trasa turystyczna, udostępniona od przełomu XVIII i XIX wieku, prowadzi przez około 3 km chodników, 20 komór oraz ok. 800 schodów. Średni czas zwiedzania to 2–3 godziny. Rocznie kopalnia odwiedzała około miliona turystów, a rekordowy rok 2019 przyniósł 1,9 mln odwiedzających. Po spadku spowodowanym pandemią COVID‑19, w 2023 roku odnotowano 1,52 mln turystów, z czego 57 % stanowili goście zagraniczni. We wrześniu 2023 roku przekroczono granicę 50 milionowego turysta od zakończenia II wojny światowej. ## Najważniejsze komory i kaplice * **Komora Mikołaja Kopernika** – rzeźba solna astronoma, wykonana w 1973 roku. * **Kaplica św. Antoniego** – najstarsza zachowana podziemna kaplica (1698 r.), barokowa. * **Kaplica św. Kingi** – największa podziemna kaplica (54 × 18 × 12 m), zawiera relikwie świętej, żyrandole z solnych kryształów oraz solny pomnik Jana Pawła II. * **Komora Janowice** – grupa figur ilustrująca legendę o królowej Kingi i pochodzeniu złoża solnego. * **Komora Kazimierza III Wielkiego** – popiersie króla oraz kierat konny typu saskiego. * **Komora Wessla** – Podziemny Ośrodek Rehabilitacyjno‑Leczniczy otwarty w 1997 roku. * **Komora Józefa Piłsudskiego** – pomnik Marszałka Polski autorstwa Stanisława Anioła. * **Komora Stanisława Staszica** – najwyższa komora (50 m), miejsce planowanej hitlerowskiej montażowni samolotów. * **Komora Warszawa** – sala rozrywkowa o wymiarach 54 × 17 × 9 m, z żyrandolami i pomnikiem górników. * **Groty Kryształowe** – rezerwat przyrody z dużymi kryształami halitu, udostępniany specjalistom. ## Kultura i dziedzictwo Kopalnia inspirowała twórców literackich (Adam Schroetter, Bolesław Prus) oraz była planowcem scen w filmie *Seksmisja*. Jej podziemne przestrzenie gościły koncerty takich artystów jak Blackmore’s Night czy Nigel Kennedy. W 2007 roku plebiscyt "Rzeczpospolitej" uznał Wieliczkę za jeden z siedmiu cudów Polski. ## Dane statystyczne - **Rok wpisu do rejestru zabytków**: 1976 - **Rok wpisu na Listę UNESCO**: 1978 - **Rok umieszczenia na Liście Zagrożonego Dziedzictwa**: 1989 ( skreślona 1998) - **Rok uznania za pomnik historii Polski**: 1994 - **Rok zakończenia eksploatacji**: 1996 - **Rekord liczby turystów (2019)**: 1,9 mln - **Liczba turystów w 2023 roku**: 1,52 mln (57 % zagraniczni) - **50‑milionowy turysta**: wrzesień 2023 ## Znane osoby związane z kopalnią - **Alfons Długosz** – założyciel i dyrektor Muzeum Żup Krakowskich. - **Władysław Hapek** – rzeźbiarz solny, autor popiersi Mikołaja Kopernika, Kazimierza III Wielkiego i Jana Pawła II. - **Stanisław Anioł** – autor pomników Jana Pawła II i Józefa Piłsudskiego. - **Magdalena Bendzisławska** – pierwsza kobieta‑cyrulik kopalniany (1697). ## Ciekawostki - Temperatura w kopalni jest stale utrzymywana na poziomie 14–16 °C niezależnie od pory roku. - Powietrze zawiera podwyższone stężenie potasu, magnezu i wapnia, co wpływa korzystnie na układ oddechowy. - W kopalni znajduje się ponad 3000 wyrobisk, w tym jeziora solne, komory i szyby. - Pierwsza kobieta‑cyrulik w historii górnictwa pracowała w Wieliczce już w 1697 roku. - Sól szybikowa wydobywana w kopalni jest przezroczysta i może być wykorzystywana do produkcji lustrzanych płytek. ## Przypisy * Antoni Jodłowski, *Żupa solna w Wieliczce*, Muzeum Żup Krakowskich, Wieliczka 2000. * Antoni Jodłowski (red.), *Zabytkowa Kopalnia Soli Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka*, Muzeum Żup Krakowskich, Wieliczka 2006. * Jakub Mazurek, „Górnictwo i Geoinżynieria”, s. 409, 2007, AGH. ## Linki zewnętrzne * [Oficjalna strona Kopalni Soli „Wieliczka”](https://www.wieliczka.pl) * [Oficjalna strona Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka](https://www.muzeumzugow.pl) * [Wirtualna wycieczka po Kopalni](https://www.wieliczka.pl/wirtualna-wycieczka) --- *Tekst opracowany na podstawie artykułu z Wikipedii oraz dodatkowych źródeł historycznych.*