Masakra w Chatyniu – masowy mord na mieszkańcach białoruskiej wsi Chatyń dokonany przez Niemców i ich ukraińskich kolaborantów 22 marca 1943 roku, podczas II wojny światowej, w ramach działań antypartyzanckich opartych na nazistowskiej doktrynie Bandenbekämpfung. Bezpośrednią przyczyną masakry był atak sowieckich partyzantów na kolumnę samochodową 118. batalionu Schutzmannschaft, do którego doszło na szosie między Łohojskiem a Pleszczenicami. W walce zginęło pięciu Niemców i Ukraińców, a trzech innych zostało rannych. Jeszcze tego samego dnia dwie kompanie 118. batalionu Schutzmannschaft wsparte przez pododdziały SS-Sonderbataillon „Dirlewanger” spacyfikowały Chatyń, w którym ukryła się część partyzantów. Wieś doszczętnie spalono, mordując od 149 do 156 mieszkańców – przede wszystkim starców, kobiety i dzieci. Większość ofiar została spalona żywcem w stodole. W połowie lat 60. XX wieku masakra w Chatyniu stała się symbolem zbrodni popełnionych przez niemieckich okupantów na Białorusi. == Preludium == Pod koniec 1942 roku w Pleszczenicach został zakwaterowany 118. batalion Schutzmannschaft, złożony w większości z ukraińskich kolaborantów. Niedługo później, pod koniec lutego 1943 roku, na Łohojszczyznę przerzucono SS-Sonderbataillon „Dirlewanger”. Była to karna jednostka SS wykorzystywana do walki z partyzantką, złożona przede wszystkim z byłych kłusowników i więźniów kryminalnych. Dirlewangerowcy urządzili swoją bazę w zabudowaniach pałacu Tyszkiewiczów w Łohojsku. W tym czasie w lasach wokół Łohojska, Pleszczenic i Smolewicz operowało pięć sowieckich brygad partyzanckich. Między 6 stycznia a 7 marca 1943 roku 118. batalion Schutzmannschaft przeprowadził akcje pacyfikacyjne w co najmniej pięciu wsiach, dokonując przy tym licznych podpaleń oraz mordując co najmniej kilkadziesiąt osób. Z kolei 3 marca tegoż roku, zaledwie kilka dni po przybyciu SS-Sonderbataillon na Łohojszczyznę, Niemcy rozpoczęli w tym rejonie lokalną operację przeciwpartyzancką o kryptonimie „Dirlewanger”. 12 marca SS-Sonderbataillon zameldował o rozstrzelaniu 21 „bandytów” i 212 „pomocników”. Dwa dni później dirlewangerowcy spalili wsie Przylepy, Lady i Dobrowo. Niedługo później oba bataliony przeprowadziły wspólną akcję w rejonie Mołodeczna, gdzie dirlewangerowcy wysiedlili wieś Kosino. 21 marca 1943 roku partyzanci z Brygady Partyzanckiej „Wujka Wasi” wyruszyli na akcję wymierzoną w niemiecki transport samochodowy. Do realizacji tego zadania wyznaczono 1. i 3. kompanię z oddziału partyzanckiego „Mściciel”, nad którymi dowództwo sprawował por. Morozow (zastępca dowódcy oddziału). Następnego dnia około południa, na szosie między Łohojskiem a Pleszczenicami, nieopodal wsi Kozyry, w partyzancką zasadzkę wpadła kolumna samochodowa 118. batalionu Schutzmannschaft. Według niemieckich raportów wyruszyła ona z bazy w celu ochrony łącznościowców, którzy naprawiali uszkodzoną przez partyzantów sieć telefoniczną, oraz „wyeliminowania ewentualnych blokad drogowych”. Składała się z samochodu pancernego i dwóch samochodów ciężarowych. Już w pierwszej fazie potyczki został zabity kpt. Hans Woellke – oficer Ordnungspolizei, niemiecki dowódca 1. kompanii 118. batalionu, a zarazem mistrz olimpijski z 1936 roku w pchnięciu kulą. Zginęli ponadto celowniczy karabinu maszynowego w samochodzie pancernym, volksdeutsch nazwiskiem Schneider, oraz trzech ukraińskich policjantów. Trzech innych Ukraińców, w tym dowódca 1. plutonu 1. kompanii por. Wasilij Mieleszko, zostało rannych. Według sowieckich raportów partyzanci nie ponieśli żadnych strat. Po zakończeniu potyczki policjanci, nie czując się na siłach podejmować pościgu, przystąpili do odwrotu. Po drodze, w okolicach wsi Luba (Huba), aresztowali robotników leśnych, którzy pracowali przy wyrębie lasu, a którzy zapewnili ich wcześniej, że nie widzieli w okolicy sowieckich partyzantów. Niedługo później 23 robotników zostało zastrzelonych „podczas próby ucieczki”. Pozostałych zabrano na posterunek żandarmerii w Pleszczenicach, skąd jednak zostali zwolnieni, gdy nie znaleziono dowodów na ich współpracę z partyzantami. == Przebieg == Na wieść o partyzanckim ataku szef sztabu 118. batalionu Schutzmannschaft por. Hryhorij Wasiura poderwał w trybie alarmowym 1. i 3. kompanię. Wraz z nimi na akcję udał się niemiecki dowódca batalionu mjr Erich Körner oraz jego ukraiński zastępca mjr Kostiantyn Smowśkyj, aczkolwiek to Wasiura faktycznie sprawował tego dnia dowództwo. Oba pododdziały udały się w kierunku miejsca zasadzki. Podczas przeczesywania terenu policjanci napotkali partyzantów i wdali się z nimi w walkę. Körner i Smowśkyj wezwali wówczas na pomoc SS-Sonderbataillon „Dirlewanger”. Wkrótce z Łohojska wyruszyły należące doń kompania niemiecka i pluton ukraiński (dowodzili nimi odpowiednio SS-Sturmbannführer Karl-Joachim Praefke i por. Mielniczenko). Według powojennych zeznań Wasilija Mieleszki w pościgu i pacyfikacji wzięło udział łącznie około 150–160 policjantów ze 118. batalionu i około 100 esesmanów z jednostki Oskara Dirlewangera. Prawdopodobnie około 16:30 Niemcy i Ukraińcy otoczyli Chatyń, w którym ukryła się część partyzantów (odkryto ich dzięki śladom pozostawionym na śniegu). Wieś opanowano po prawie godzinnej walce. Według niemieckich raportów zabito 30 lub 34 partyzantów, w tym jedną kobietę. Partyzanci zameldowali natomiast o utracie trzech zabitych i czterech rannych. O kilku zabitych partyzantach, w tym jednej kobiecie (jakoby Żydówce), wspominał także ocalały z masakry Józef Kaminski. Po zakończeniu walki Niemcy i Ukraińcy przeczesali wieś. Mieszkańców pośpiesznie wyciągnięto z domów i piwnic, nie pozwalając nawet na założenie butów i odzieży. Ponad 100 osób – większości kobiety, dzieci i starców – zgromadzono na niewielkim placu, po czym zagnano do stodoły, która przed kolektywizacją była własnością wspomnianego Józefa Kaminskiego. Następnie oprawcy zaryglowali drzwi do stodoły i podłożyli ogień. Z relacji świadków wynika, że to Wasiura rozkazał zagnać ofiary do stodoły, podczas gdy jego adiutant podpalił dach przy użyciu pochodni. Jeden z ocalałych relacjonował, że w pewnym momencie przerażone ofiary zdołały wyłamać wrota do stodoły, lecz Niemcy i Ukraińcy wybili uciekających ogniem z karabinów i broni maszynowej. W relacjach świadków powtarza się także informacja o dziecku w nieustalonym wieku, które zdołało się wyczołgać z płonącego budynku, lecz zostało dobite strzałem pistoletu (mordercą miał być Smowśkyj lub inny policjant). Ponadto wcześniej część ofiar rozstrzelano poza stodołą. Zabudowania wsi spalono. Z relacji Knapa i innych świadków wynika, że nawet jak na standardy „Bandenbekämpfung” masakra w Chatyniu miała szczególnie brutalny charakter. W raportach sporządzonych przez 118. batalion Schutzmannschaft i SS-Sonderbataillon „Dirlewanger” pacyfikację Chatynia przedstawiono w sposób zafałszowany, opisując spalenie „probandyckiej” wsi i śmierć jej mieszkańców jako rzekomo uboczny efekt zaciekłej bitwy z partyzantami. Zazwyczaj przyjmuje się, że ofiarą masakry padło 149 mieszkańców Chatynia, w tym 76 dzieci. Według niektórych źródeł liczba zamordowanych mogła jednak sięgnąć 156 osób. Dwa dni po masakrze mieszkańcy sąsiednich wiosek pogrzebali szczątki ofiar w trzech zbiorowych mogiłach. Spośród mieszkańców, którzy znajdowali się we wsi w czasie masakry, ocalało sześcioro: Józef Kaminski (l. 56), Anton Baranowski (l. 11), Wiktor Żełobkowicz (l. 8), Aleksander Żełobkowicz (l. 13), Władymir Jaskiewicz (l. 13), Sofia Jaskiewicz (l. 13). Ten pierwszy – wiejski kowal przyznający się do polskiej narodowości – stracił podczas pacyfikacji żonę i czwórkę dzieci. Po zniszczeniu Chatynia jednostka Oskara Dirlewangera kontynuowała pacyfikację Łohojszczyzny. Między 23 a 29 marca dirlewangerowcy spalili kolejnych dwanaście wsi, mordując ponad 350 osób. == Pamięć == Przez ponad dwie dekady masakra w Chatyniu pozostawała zapomniana. Początkowo ofiary upamiętniono jedynie trzema krzyżami. Później zastąpiono je niewielkim obeliskiem z gwiazdą. Z kolei w lipcu 1964 roku na uroczysku chatyńskim odsłonięto pomnik „Rozpaczająca matka” (Cкорбящая мать). Sytuacja zmieniła się w połowie lat 60., gdy nowo powołany pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Białorusi Piotr Maszerau podjął zabiegi, by zbudować tożsamość sowieckiej Białorusi wokół heroicznej opowieści o walkach partyzanckich w czasie II wojny światowej. 17 stycznia 1966 roku prezydium Komitetu Centralnego KPB podjęło decyzję o utworzeniu w Chatyniu filii Białoruskiego Państwowego Muzeum Historii Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Zapadła jednocześnie decyzja o zbudowaniu tam okazałego kompleksu memorialnego. Ogłoszono konkurs na projekt założenia przestrzenno-pomnikowego, który zwyciężył zespół architektów w składzie: Jurij Grabow, Walentin Zankowicz, Leonid Lewin. Na zaproszenie autorów swój wkład do projektu wniósł później także rzeźbiarz Siergiej Sielichanow. Uroczyste odsłonięcie kompleksu memorialnego nastąpiło 5 lipca 1969 roku. Upamiętnia on nie tylko ofiary pacyfikacji Chatynia, lecz także ofiary innych zbrodni popełnionych przez Niemców na Białorusi. Masakra w Chatyniu urosła do rangi symbolu niemieckich zbrodni popełnionych na okupowanej Białorusi. Fakt, iż złożony z ukraińskich kolaborantów 118. batalion Schutzmannschaft odegrał kluczową rolę podczas pacyfikacji, był jednak przez długi czas ukrywany. Pierwsza publikacja na ten temat ukazała się w ZSRR dopiero w 1990 roku. Co więcej, zarówno w niej, jak i w niektórych późniejszych publikacjach, odpowiedzialność za zbrodnię w Chatyniu błędnie przypisano banderowskiej frakcji OUN. Zdaniem niektórych historyków i publicystów masakrze w Chatyniu – nie będącej bynajmniej największą zbrodnią popełnioną przez Niemców na Białorusi, czy nawet na Łohojszczyźnie – celowo nadano w sowieckiej polityce pamięci rangę symboliczną, aby poprzez zbieżności fonetyczne nazw Katyń i Chatyń przyćmić pamięć o zbrodni NKWD w Katyniu. Ostatni z ocalałych, Wiktor Żełobkowicz, zmarł 24 maja 2020 roku w Mińsku. == Odpowiedz