Pelplin (niem. Pelplin) – miasto w północnej Polsce, położone na Kociewiu, w województwie pomorskim, w powiecie tczewskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pelplin. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. gdańskiego. Pelplin jest lokalnym węzłem komunikacyjnym, krzyżują się tu: droga wojewódzka nr 229 z drogą wojewódzką 230, w pobliżu miasta znajduje się węzeł drogowy Pelplin autostrady A1 z drogą wojewódzką nr 229. Przez miasto biegnie magistrala kolejowa – Chorzów Batory – Tczew. Jest siedzibą rzymskokatolickiej diecezji pelplińskiej. Według danych z 31 grudnia 2025 miasto liczyło 6777 mieszkańców. == Położenie == Miasto położone jest w południowej części województwa pomorskiego, w powiecie tczewskim, nad rzeką Wierzycą. Geograficznie Gmina i Pelplin położony jest w obrębie dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych – Pojezierza Starogardzkiego (część centralna i zachodnia) oraz Doliny Kwidzyńskiej (część wschodnia), która jest częścią makroregionu Doliny Dolnej Wisły. Etnograficznie należy do regionu zwanego Kociewiem, leżącego na Pomorzu Gdańskim. Położenie geograficzne, a także struktura środowiska przyrodniczego (wynik zlodowacenia bałtyckiego oraz procesów przyrodniczych po ustąpieniu lądolodu) determinują większość warunków naturalnych – jest to gmina o wiodącej funkcji rolniczej. Największym wzniesieniem jest góra Jana Pawła II (dawniej Góra Biskupia), o wysokości 92,3 m n.p.m. Pelplin znajduje się ok. 55 km na południe od Gdańska, 12 km od Starogardu Gdańskiego, 20 km od Tczewa, 32 km od Malborka, 39 km od Kwidzyna, 62 km od Grudziądza, 70 km od Elbląga, 78 km od Gdyni. == Historia == === Średniowiecze === Nie wiadomo, kiedy dokładnie założony został Pelplin, pierwsze wzmianki w kronikach to rok 1274. Wtedy książę pomorski Mszczuj II przekazał cystersom wieś Pelplin. Cystersi zaczęli osiedlać się na terenach Pelplina, zbudowali klasztor i prowadzili tam swoją działalność zakonną. W 1433 Pelplin stał się ofiarą najazdu czeskich sierotek pod wodzą Jana Čapka z Sán, który zniszczył wieś, w kolejnych latach odbudowaną. === Nowożytność === Pelplin był odwiedzany przez wielu znanych władców, m.in.: Zygmunta III Wazę w 1623 roku, króla Szwecji Gustawa Adolfa w 1626 roku (ograbiono wówczas bibliotekę pelplińską, największą na Pomorzu), Władysława IV Wazę w 1623 i 1635 roku, Jana III Sobieskiego w 1668 i 1677 oraz wdowę po królu Michale Korybucie Wiśniowieckim królową Eleonorę. W 1659 roku w czasach potopu Szwedzi zniszczyli miejscowość. Po I rozbiorze w 1772 Pelplin przeszedł pod panowanie Prus, wprowadzono wtedy ograniczenia w działalności klasztoru, w 1821 nastąpiła jego kasata. Mimo tego w 1821 roku Pelplin stał się stolicą diecezji chełmińskiej, a w 1836 utworzono Collegium Marianum, jedyną w zaborze pruskim polską szkołę średnią. W roku 1852 oddano do użytku linię kolejową z Bydgoszczy do Gdańska przebiegającą przez Pelplin. Uroczyste otwarcie żelaznego szlaku z udziałem króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV odbyło się 5 sierpnia 1852 r. Na powitanie monarchy dzień wcześniej udał się do Bydgoszczy biskup Anastazy Sedlag, który towarzyszył królowi aż do Pelplina. Pociąg specjalny z dworem królewskim zatrzymał się przy moście nad Wierzycą (naprzeciwko obecnej ulicy Kościuszki). Tu król Fryderyk wyszedł ze swoją świtą z pociągu i podziwiał nowy most. W 1869 zaczęto wydawanie gazety „Pielgrzym”, a w 1878 zostaje uruchomiona cukrownia. === Od 1918 do 1939 === W 1920 Pelplin, po blisko 148 latach zaboru pruskiego, powrócił do Polski. Oddziały frontu pomorskiego wkraczając do miasta dokonały jego przyłączenia do Polski. Do Pelplina przyjechał generał Józef Haller, którego mieszkańcy hucznie przywitali na pelplińskim dworcu kolejowym. W 1931 roku miastu nadano prawa miejskie, a w 1937 herb w postaci mitry biskupiej. === II wojna światowa === Wybuch II wojny światowej otworzył najbardziej tragiczny rozdział w historii Pelplina. Seminarium Duchowne stało się m.in. więzieniem, gdzie przeprowadzano połączone z torturami przesłuchiwania więźniów. W pozostałych zabudowaniach seminaryjnych Niemcy utworzyli szkołę policyjną, z czasem zakwalifikowaną jako filia obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Samą bazylikę zaś sprofanowali. – Odbyła się tu promocja oficerska, tyłem do ołtarza, z hitlerowskimi flagami na organach. 20 października 1939 r. po procesji, jaka przeszła przez miasto, zamordowano pelplińskich profesorów, kanoników i pracowników kurii, którzy znajdowali się na miejscu. Śmierć poniosło także kilku świeckich mieszkańców Pelplina. Podczas bombardowania miasta jedna z bomb wpadła do środka katedry, za prezbiterium, ale nie wybuchła. === Czasy współczesne === W 1990 r. wybrano pierwszą samorządną radę miasta i gminy. W 1992 roku miasto zostało stolicą nowej diecezji pelplińskiej, a pierwszym biskupem został ksiądz prof. dr hab. Jan Bernard Szlaga. W 1993 r. powstało wydawnictwo Bernardinium, w 1994 Radio Głos, a w 1989 nastąpiła reaktywacja "Pielgrzyma". Najważniejszym wydarzeniem w tym okresie był pobyt Jana Pawła II dnia 6 czerwca 1999 roku. To jedyna w historii pielgrzymka papieża na Ziemię Kociewską. Podczas wizyty w Pelplinie Ojciec Święty celebrował mszę świętą na pagórku w pobliżu miasta, w której wzięło udział ponad 300 tys. wiernych. Papież zatrzymał się na posiłku w rezydencji biskupa pelplińskiego Jana Bernarda Szlagi oraz modlił się w bazylice katedralnej. W 2010 roku otwarto obwodnicę miasta, wykonaną w ramach usprawnienia dojazdu do autostrady A1. === Nazwa miasta === W tekstach średniowiecznych pojawiają się nazwy: Poplin (1274), Polplyn (1298), Poplin (1301), Polpelin (1306), a później Paplin lub Peplin (1583). Nazwę tę wywodzono dawniej od rzeczownika „pło”, czyli wyspy na jeziorze. Dziś przeważa opinia, że jest ona patronimiczna i pochodzi od nazwiska Pepła. === Kalendarium dziejów miasta === 1258 – sprowadzenie cystersów z Doberanu do Pogódek 1274 – książę pomorski Mszczuj II darował cystersom wieś Pelplin 1276 – konwent cysterski na czele z opatem Wernerem przenosi się z Pogódek do Pelplina 1281 – cysterska wieś Lignowy została przekazana Krzyżakom 1343 – 8 lipca Pelplin spod władztwa polskiego trafił pod panowanie państwa zakonu krzyżackiego (Pokój kaliski). 1433 – klasztor pelpliński padł ofiarą najazdu czeskich sierotek pod wodzą Jana Čapka z Sán 1466 – w wyniku pokoju toruńskiego miejscowość wróciła w granice państwa polskiego spod panowania krzyżackiego 1623 – pobyt króla polskiego Zygmunta III Wazy wraz z królewiczem Władysławem 1626 – król szwedzki Gustaw Adolf podziwiał obraz Hermana Hana w kościele opactwa 1635 – król Polski Władysław IV Waza odwiedza Pelplin z okazji podpisywania rozejmu w Sztumskiej Wsi 1659 – Szwedzi podczas „potopu” dokonują kradzieży w dobrach cysterskich i niszczą je 1668 – pobyt Hetmana Wielkiego Koronnego i Jana III Sobieskiego w klasztorze pelplińskim 1675 – klasztor odwiedza królowa Eleonora, wdowa po polskim królu Michale Wiśniowieckim 1677 – Jan III Sobieski z rodziną gościł w opactwie cysterskim 1772 – po I rozbiorze Polski Pelplin wraz z większością Pomorza Gdańskiego trafia do zaboru pruskiego 1776 – prawo ogranicza przyjmowanie nowicjuszy do klasztoru tylko za zgodą władz pruskich 1807 – w klasztorze, w drodze do Gdańska, stacjonowała dywizja gen. Ménarda. 1810 – zakaz przyjmowania kandydatów do klasztoru cystersów w Pelplinie 1821 – papież Pius VII zmienia terytorium diecezji chełmińskiej, jej stolicą zostaje Pelplin, a kościół pocysterski katedrą 1823 – przeniesiono oficjalnie stolicę biskupów chełmińskich do Pelplina 1823 – po 548 latach istnienia następuje zniesienie (kasata) opactwa cysterskiego w Pelplinie 1824 – biskup chełmiński obejmuje kościół pocysterski 1829 – przeniesiono z Chełmna do Pelplina seminarium duchowne 1836 – założono szkołę katedralną – słynne Collegium Marianum 1852 – oddano do użytku linię kolejową. Wizyta króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV 1859 – zmarł ostatni z cystersów pelplińskich Wilhelm Miecznikowski 1869 – rozpoczęto wydawanie „Pielgrzyma”, reaktywowanego po wojnie w 1989 r. 1878 – uruchomiona została cukrownia pelplińska 1920 – powrót Pelplina do Polski. Wizyta generała Józefa Hallera w Pelplinie 1931 – nadanie praw miejskich, a w 1937 r. herbu w postaci mitry biskupiej 1939 – początek okupacji niemieckiej 1939 – Krwawa jesień pelplińska 1945 – wkroczenie do Pelplina żołnierzy 2 Armii Uderzeniowej Armii Czerwonej zakończyło 8 marca okupację niemiecką. 1992 – Pelplin został stolicą diecezji pelplińskiej, a pierwszym biskupem zostaje ksiądz prof. dr hab. Jan Bernard Szlaga 1993 – powstanie Wydawnictwa Bernardinum 1994 – powstaje Radio Głos 1998 – gruntowna modernizacja ulic miasta (w tym ul. Mickiewicza, ul. Sambora) z okazji wizyty Ojca Świętego – Jana Pawła II 1999 – z pielgrzymką apostolską przybył Jan Paweł II 2010 – otwarcie obwodnicy miasta 2011–2014 – Prezydent RP Bronisław Komorowski dwukrotnie odwiedza Pelplin. W czasie swojej drugiej wizyty w 2014 r. dokonał uroczystego aktu wpisania zespołu pocystersko-katedralnego w Pelplinie na listę Pomników Historii. 2018 – Prezydent RP Andrzej Duda oraz premier Mateusz Morawiecki odwiedzają Pelplin. === Zestawienie chronologiczne przynależności Pelplina === Przez lata swojej historii Pelplin był kolejno częścią: ???–1227: Królestwa Polskiego 1227–1294: Księstwa Pomorskiego 1294–1308: Królestwa Polskiego 1308–1454: Zakonu krzyżackiego 1454–1466: ziem spornych podczas wojny trzynastoletniej 1466–1569: Królestwa Polskiego 1569–1793: Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1793–1871: Królestwa Prus 1871–1918: Cesarstwa Niemieckiego 1918–1920: Republiki Weimarskiej 1920–1939: II Rzeczypospolitej 1939–1945: Niemiec nazistowskich (Gdańsk-Prusy Zachodnie) 1945–obecnie: Rzeczypospolitej Polskiej (1952–1989 Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej) == Środowisko == === Klimat === Średnia roczna temperatura w mieście wynosi 7,0 °C. W tym obszarze średnioroczne opady to 547 mm. Najsuchszym miesiącem jest luty (23 mm opadów). Najwięks