# Los Angeles **Los Angeles** (hiszp. *Los Ángeles*, potocznie **L.A.** lub *Miasto Aniołów*) – najludniejsze miasto amerykańskiego stanu Kalifornia oraz drugie pod względem liczby mieszkańców miasto w Stanach Zjednoczonych (po Nowym Jorku). Ośrodek największej aglomeracji miejskiej w kraju, potęga gospodarcza, kulturalna i rozrywkowa, z którego pochodzi globalna, miliardowa branża filmowa. Miasto z imponującą historią sięgającą czasów hiszpańskiej i meksykańskiej kolonizacji, dziś stanowi wzorzec nowoczesnej, wieloetnicznej metropolii XXI wieku. ## Historia Historia Los Angeles sięga daleko wstecz, jeszcze przed przybyciem Europejczyków. Tereny dzisiejszego miasta, basenu *Los Angeles Basin* oraz doliny *San Fernando*, pierwotnie zamieszkiwane były przez indiańskie plemiona **Tongva** (Gabrieleños) oraz **Chumash**. Nazwa *Los Angeles* w języku ich plemienia oznaczała prawdopodobnie „dolinę dymu”, co odzwierciedlało lokalne mgły i warunki atmosferyczne. W 1542 roku obszar południowej Kalifornii został zaliczony do hiszpańskiego imperium kolonialnego przez portugalskiego podróżnika Juana Rodríguez Cabrillę. W 1769 roku na te ziemie dotarli Gaspar de Portolà i Juan Crespí. W 1771 roku franciszkanin Junípero Serra założył pierwszą siedzibę misjonarską w regionie – **Mission San Gabriel Arcangel**. ### Założenie i epoka meksykańska 4 września 1781 roku grupa czterdziestu czterech oryginalnych osadników, zwanego *„Los Pobladores”*, założyła pueblo o nazwie **„El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles del Río de Porciúncula”** (Miasto Matki Bożej Królowej Aniołów rzeki Porciúncula). Ponad połowa z przybyszów stanowili meksykańscy setlerzy o mieszanym pochodzeniu (metysi, mulaci), co wyróżniało ten region na tle innych kolonii. Osada pozostawała niewielkim miasteczkiem, które do 1820 roku osiągnęło populację zaledwie około 650 mieszkańców. W 1821 roku, po wojnie o niepodległość, Meksyk oderwał się od Hiszpanii, a Los Angeles stało się częścią nowej, niezależnej republiki. Gubernator Pío Pico uczynił miasto stolicą regionu *Alta California*. Okres rządów meksykańskich zakończył się w 1847 roku, gdy Amerykanie zajęli miasto w trakcie wojny amerykańsko-meksykańskiej, co zapoczątkowało nowy, amerykański rozdział w historii miasta. ### Era rozkwitu w XIX i XX wieku Po wojnie, na mocy traktatu z Guadalupe Hidalgo, tereny te zostały wykupione przez rząd USA. 4 kwietnia 1850 roku Los Angeles uzyskało status korporacji municypalnej zaledwie pięć miesięcy przed tym, jak Kalifornia została oficjalnie włączona do Stanów Zjednoczonych jako 31. stan. Prawdziwy rozwój miasta nastąpił pod koniec XIX wieku. W 1876 roku skończono budowę linii kolejowej *Southern Pacific*, co połączyło miasto z resztą kraju. W 1892 roku odkryto na terenie miasta pierwsze złoża ropy naftowej – w 1923 roku Kalifornia dostarczała ponad 1/4 światowego wydobycia tego surowca. Rozwiązaniem problemu wody, który zaczęło odczuwać rosnące miasto, stał się w 1913 roku akwedukt Los Angeles, pozwalający na wielokrotne powiększenie terytorium osiedlenia. Niemniej jednak to nie ropa, lecz **kino** zdefiniowało Los Angeles w oczach świata. W 1910 roku miasto objęło zasięgiem Hollywood. Branża ta szybko stała się kluczowym motorem napędowym lokalnej gospodarki – tak bardzo, że podczas Wielkiego Kryzysu lat 30., kiedy reszta kraju borykała się z bankructwami, Los Angeles kontynuowało swój rozwój dzięki dochodom z przemysłu filmowego. W 1932 roku miasto zorganizowało swoje pierwsze Letnie Igrzyska Olimpijskie. ### Los Angeles współczesne Po II wojnie światowej nastąpił bezprecedensowy boom budowlany i demograficzny. Procesy eksurbanizacji rozciągnęły miasto po obu stronach pasm górskich, głęboko do doliny San Fernando. W 1969 roku z kampusu *University of California, Los Angeles* (UCLA) wysłano pierwszą w historii transmisję danych przez sieć ARPANET – narodziny Internetu. Wymieszana i wielokulturowa struktura społeczna miasta niekiedy doprowadzała do napięć. W 1992 roku doszło do największych w XX wieku zamieszek miejskich w USA, sprowokowanych nieuzasadnionym wyrokiem sądu w sprawie pobicia Afroamerykanina Rodney'ego Kinga przez policję. W 1994 roku miasto ucierpiało w wyniku potężnego trzęsienia ziemi (6,7 w skali Richtera), które spowodowało straty rzędu 12 miliardów dolarów i śmierć 72 osób. Na przełomie wieków miasto zmagało się również ze skandalem korupcyjnym w policyjnym oddziale *Rampart*. W 2002 roku mieszkańcy w referendum odrzucili propozycję odłączenia od miasta takich dzielnic jak Hollywood czy dolina San Fernando, uznając je za integralną część Wielkiego Los Angeles. Dziś miasto, mimo problemów (głównie zanieczyszczenia powietrza i korków), pozostaje niedoścignionym wzorem metropolii marzeń i globalnym liderem branży rozrywkowej. W 2028 roku ponownie gościć będzie Letnie Igrzyska Olimpijskie. ## Geografia i klimat Los Angeles zajmuje łączną powierzchnię **1302 km²**, z czego około 1214 km² to ląd, a pozostałe 88 km² to wody (głównie zatoki i porty). Układ urbanistyczny miasta to labirynt płaskich terenów przybrzeżnych, pagórkowatych przedmieść i wysokich pasm górskich. Najwyższym punktem jest **Mount Lukens** (1547 m n.p.m.), należący do pasma San Gabriel na północnym wschodzie. Miasto przecinają rzeki, z których najważniejszą jest **rzeka Los Angeles**. Ze względu na częste powodzie, jej koryto zostało w dużej mierze skorygowane i wzmocnione betonem przez Korpus Inżynieryjny Armii USA, przekształcając ją w kanał przeciwpożarowy. ### Niebezpieczeństwa geologiczne Los Angeles leży na obrzeżach tzw. **Pacyficznego Pierścienia Ognia**. Znajduje się bezpośrednio nad główną odłamową (uskokiem) **San Andreas**, na styku płyt tektonicznych: północnoamerykańskiej i pacyficznej. Uskok ten odpowiada za około 10 tysięcy rocznych trzęsień ziemi w tym regionie. Większość z nich jest niewyczuwalna dla mieszkańców, jednak w historii miasta miały miejsce katastrofy o ogromnej sile, takie jak trzęsienia w **Long Beach (1933)**, **San Fernando (1971)** czy katastrofa **Northridge (1994)**. ### Klimat śródziemnomorski Los Angeles leży w strefie klimatu subtropikalnego śródziemnomorskiego (klasyfikacja Köppena: *Csb* na wybrzeżu, *Csa* w środku lądu). Charakteryzuje się on brakiem prawdziwej zimy oraz niezwykle łagodnymi, słonecznymi warunkami niemal przez cały rok. Średnia roczna temperatura w centrum miasta wynosi 24 °C w ciągu dnia i 14 °C w nocy. W lipcu i sierpniu temperatury często przekraczają 30 °C, podczas gdy styczeń przynosi łagodne zimy z temperaturami odpowiadającymi wiosennym. Opady deszczu są niezwykle rzadkie – zaledwie 384,6 mm rocznie, głównie w okresie od grudnia do kwietnia. Ze względu na specyfikę lokalnych warstewek powietrza, odnotowuje się tu zjawisko tzw. „June Gloom” – charakterystyczne, ranneg zacinające się do południa, z czym wiążą się lokalne mgły, ulatniające się potem pod wpływem słońca. ## Demografia Według spisu powszechnego z 2010 roku, populacja Los Angeles wynosiła **3 792 621 mieszkańców** (gęstość zaludnienia: 2913/km²). W późniejszych szacunkach z różnych agend, metropolia liczy od 13 do nawet ponad 18 milionów mieszkańców w swoim szerszym obszarze. Los Angeles to jedno z najbardziej wieloetnicznych miast na Ziemi. Według danych z 2010 roku, mieszkańcy o hiszpańskim pochodzeniu stanowili **48,5%** populacji, przedstawiciele rasy białej – ok. **29,8%**, a Afroamerykanie – **9,6%**. Miasto zamieszkuje ponad 40% Amerykanów pochodzenia meksykańskiego w całej Kalifornii. Znajdują się tu również potężne ośrodki społeczności azjatyckich (Koreatown, Chinatown, Little Tokyo, Little Armenia czy Thai Town). Los Angeles jest miastem wyludnionym z ponad 140 krajów świata, a jego mieszkańcy posługują się ponad 224 różnymi językami obcymi. W mieście znajdują się setki, często niezwykle zamożnych, enklaw etnicznych. W okolicach dzisiejszego centrum założono pierwsze w USA miejsce koncentracyjne – obóz dla Amerykanów pochodzenia japońskiego podczas II wojny światowej. W 1992 roku miasto było areną wielkich zamieszek, sprowokowanych pobiciem Rodney'ego Kinga. ## Podział miasta i najważniejsze zabytki Administracyjnie Los Angeles dzieli się na ponad 80 dzielnic. Z punktu widzenia urbanistycznego wyróżnia się m.in.: * **Downtown Los Angeles** (centrum biznesowe i historyczne), * **Hollywood** (legendarne przedmieście – serce przemysłu filmowego), * **Wilshire i Mid-Wilshire** (centrum galerii sztuki i luksusowych hoteli), * **Westside** (zamożne dzielnice przy wybrzeżu, m.in. Santa Monica, Brentwood, Bel Air), * **South Los Angeles** (historyczne dzielnice afroamerykańskie, m.in. Watts), * **San Fernando Valley** (ogromne podmiejskie dno tektoniczne). ### Architektura i punkty widokowe Wśród imponującej listy zabytków i charakterystycznych obiektów znajdują się m.in.: * **Hollywood Sign** – ikoniczna, 45-metrowa tablica na zboczu góry Mount Lee, * **Obserwatorium Griffitha** – kultowe miejsce z piękną panoramą miasta i pomnikiem Hollywood Sign, * **Walt Disney Concert Hall** – najnowocześniejsza konstrukcja słynnego architekta Franka Gehry'ego, * **Hollywood Bowl** – amfiteatr w otoczeniu zieleni, siedziba Los Angeles Philharmonic, * **Capitol Records Building** – pierwszy w USA wieżowiec okrągły, siedziba wytwórni muzycznej, * **La Placita Olvera / Olvera Street** – najstarsza część miasta, z pomnikiem założycieli oryginalnego puebla. Nie można także zapomnieć o **Dodger Stadium** (kultowy stadion baseballowy) czy **Staples Center** (domowy arena drużyn NBA, NHL i WNBA). ## Gospodarka Los Angeles posiada potężną, zdywersyfikowaną gospodarkę, będąc trzecim największym ośrodkiem miejskim na świecie pod względem PKB (po Tokio i Nowym Jorku). Według szacunków na 2023 rok, obszar metropolitalny LA wytwarza produkt miejski brutto wynoszący około **1,3 biliona dolarów**. Gdyby Greater Los Angeles stanowiło państwo, plasowałoby się ono na **15. miejscu największych gospodarek świata** pod względem nominalnego PKB. ### Kluczowe sektory * **Branża rozrywkowa** – Hollywood uchodzi za światową stolicę filmu, telewizji, muzyki i gier wideo. Jedno na sześciu mieszkańców pracuje w branży kreatywnej. Miasto odpowiada za ogromną część eksportu kulturowego USA. * **Handel międzynarodowy i logistyka** – porty w Los Angeles i Long Beach tworzą największy kompleks portowy w Ameryce Północnej, zajmując 5. miejsce na świecie pod względem ruchu kontenerów. To kluczowy węzeł handlowy dla całego Pacyfiku. * **Przemysł lotniczy** – region to historyczne centrum produkcji samolotów wojskowych i cywilnych. * **Nauka i technologia** – w okolicach miasta mieści się silny klaster technologiczny (Silicon Beach), zyskujący na znaczeniu w XXI wieku. Na liście Fortune 500 swoją siedzibę w LA ma m.in. koncern Northrop Grumman, ubezpieczyciel Health Net czy gigant nieruchomości CBRE Group. Z kolei **University of Southern California (USC)** jest największym prywatnym pracodawcą w samej metropolii. ## Nauka i oświata Na terenie miasta działa kilkadziesiąt renomowanych uczelni wyższych. Należą do nich m.in.: * **University of California, Los Angeles (UCLA)** – jedna z najlepszych publicznych uczelni na świecie, * **University of Southern California (USC)** – najstarsza uczelnia prywatna w Kalifornii, * **California Institute of the Arts (CalArts)** – założona przez Walta Disneya, * **Loyola University, Pepperdine University** oraz wiele innych. Szkolnictwo podstawowe i średnie zarządzane jest przez **Los Angeles Unified School District (LAUSD)** – drugi co do wielkości taki dystrykt w USA. Miasto wyróżnia się również imponującą siecią bibliotek publicznych (ponad 70 filii w samym mieście). ## Kultura i sztuka Los Angeles określa się często mianem „Kreatywnej Stolicy Świata”. Zgodnie z raportami USC Stevens Institute for Innovation, w mieście żyje i pracuje więcej artystów, twórców filmowych i muzyków niż w jakimkolwiek innym miejscu w historii. ### Muzea W samym hrabstwie Los Angeles funkcjonuje **841 muzeów i galerii sztuki**. Są to m.in. gigantyczne **Los Angeles County Museum of Art (LACMA)**, zamożny **The Getty Center** czy **Museum of Contemporary Art (MOCA)**. Każdego miesiąca w centrum miasta odbywa się **Downtown Art Walk** – spacer z udziałem setek mieszkańców promujący lokalnych twórców. ### Sztuki sceniczne Rocznie powstaje w LA ponad 1100 premier teatralnych. **Walt Disney Concert Hall**, z fantastyczną, złotą i falistą architekturą, to dom dla prestiżowej **Orkiestry Filharmonicznej w Los Angeles**. ### Media Najważniejszym dziennikiem jest historyczny **Los Angeles Times**. W mieście zarejestrowane są również gazety wydawane w dziesiątkach języków obcych (m.in. *La Opinión* dla społeczności latynoskiej czy *The Korea Times*), co świadczy o wielokulturowości prasy lokalnej. LA posiada także najwyższą w USA gęstość stacji radiowych i kanałów telewizyjnych. ## Sport Los Angeles jest miastem, które dwukrotnie gościło **Letnie Igrzyska Olimpijskie** (w 1932 i 1984 roku) oraz ma zapewniony ich organizację w 2028 roku. Na obu wcześniejszych imprezach (szczególnie na tej z 1984 r.) Amerykanie osiągnęli gigantyczny sukces finansowy, co było pierwszym w historii rentownym przedsięwzięciem tego typu. Sportowcy z Los Angeles odnoszą sukcesy w wielu dyscyplinach. Miasto jest macierzyste dla potężnych klubów z najważniejszych lig amerykańskich: * **MLB (baseball):** Los Angeles Dodgers, * **NBA (koszykówka):** Los Angeles Lakers, Los Angeles Clippers, * **NHL (hokej):** Los Angeles Kings, * **MLS (futbol):** LA Galaxy, Los Angeles FC, * **WNBA (koszykówka kobiet):** Los Angeles Sparks. Obiektem kluczowym jest **Staples Center**, gdzie odbywają się nie tylko mecze, ale m.in. coroczna ceremonia wręczenia nagród Grammy. Na obu biegunach miasta znajdują się dwa kultowe stadiony: **Dodger Stadium** (dla baseballu) oraz **Los Angeles Memorial Coliseum** (dla futbolu amerykańskiego i lekkoatletyki). W mieście mieszkał m.in. wielokrotny mistrz tenisa Pete Sampras. ## Religia Ze względu na potężną, blisko 5-milionową populację metropolitalną, Los Angeles jest jednym z najważniejszych i najbardziej zróżnicowanych ośrodków religijnych w USA. * **Chrześcijaństwo:** Największą diecezją katolicką w kraju jest **Archidiecezja Los Angeles**. Konstrukcja katedry w centrum miasta (świętej Matki Bożej Anielskiej) była symbolicznym aktem dla społeczności latynoskiej. Los Angeles to również silne źródło protestantyzmu (tu narodził się ruch tzw. Azusa Street, zapoczątkujący pentekostalizm oraz Kościół Wspólnot Metropolitalnych). W okolicach Westwood mieści się potężna **Świątynia Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich** (mormonów). * **Judaizm:** Okolice Los Angeles/Westside i dolina San Fernando zamieszkuje około 490 tysięcy Żydów (drugi największy skupisko w USA po Nowym Jorku). Działa tu w pełni centrum kabalistyczne oraz Breed Street Shul – niegdyś największa synagoga na zachodnie od Chicaga. * **Inne wyznania:** W mieście aktywnie działają społeczności buddyjskie, hinduistyczne, islamskie (z uwagi na potężne skupisko irańskie w okolicach Beverly Hills) oraz panteistyczne. Znajduje się tu również siedziba główna **Scjentologii** (Celebrity Center w Hollywood). Społeczność latynoska, która stanowić będzie w perspektywie dekad większość w mieście, ma ogromny wpływ na transformację i ożywienie lokalnego, katolickiego duchowieństwa. ## Władze i administracja Los Angeles ma ustrój burmistrz-rada miejska. Obecnie urząd burmistrza (właściwie *mayor*) pełni **Eric Garcetti**. Miasto podzielone jest na 15 dystryktów wyborczych, z których każdy ma swojego radnego – łącznie z burmistrzem, rada liczy 16 członków. Prawnika miasta reprezentującego miasto w sądach (City Attorney) jest Carmen Trutanich, a kontrolera finansów (City Controller) – Wendy Greuel. Na zapewnienie porządku publicznego odpowiada potężny **Los Angeles Police Department (LAPD)** (ok. 10 tysięcy funkcjonariuszy). Władze miejskie dysponują również wyspecjalizowanymi policjami zajmującymi się m.in. bezpieczeństwem portowym (Los Angeles Port Police), lotniskowym (LAWA Police) oraz ochroną terenów miejskich (Public Safety). ### Ochrona środowiska (Smog) Los Angeles zmagające się z jednym z największych na świecie problemów zanieczyszczenia powietrza. Ze względu na gęstą zabudowę, ogromną liczbę samochodów (brak efektywnego transportu szynowego na dużą skalę) oraz uwarunkowania geograficzne (inwersja temperatury w dolinach otoczonych pasmami górskimi), nad miastem unosi się trwały, toksyczny smog fotochemiczny. Sezon smogowy trwa tu od maja do października. Choć powietrze poprawiło się drastycznie od lat 70. (dzięki m.in. *Clean Air Act*), organizacje ekologiczne wciąż wskazują Los Angeles jako miasto o jednym z najwyższych wskaźników zanieczyszczeń. Rządy miasta dążą do walki z tym problemem m.in. przez rozwój aut elektrycznych (częstym widokiem są Tesle) czy nowoczesny transport zbiorowy. ### Rady Sąsiedzkie Od 1999 roku w mieście funkcjonuje ponad 90 oficjalnie uznanych rad sąsiedzkich (*Neighborhood Councils*). Są to niezależne, lokalne organizacje, których celem jest udział społeczności w rządach miasta i dostosowanie polityki miejskiej do lokalnych potrzeb. Rady te (finansowane z budżetu miasta po 45 tys. USD rocznie) mogą składać wnioski do rady miejskiej i uczestniczyć w lokalnych konsultacjach publicznych. ### Przestępczość i ganghood Los Angeles od lat 90. wykazuje stały spadek wskaźników przestępczoity mrozorodowej (w 2009 roku odnotowano zaledwie 314 morderstw). Niemniej jednak miasto jest notorycznie znane ze swojego problemu z grupami przestępczymi. Los Angeles często określa się mianem „Gangowej Stolicy USA”. Według szacunków LAPD, w mieście operuje ok. 450 gangów (m.in. Crips, Bloods, MS-13) zrzeszających łącznie około 45 tysięcy członków. ## Współpraca międzynarodowa Los Angeles posiada rozległą sieć partnerstw miast na całym świecie (łącznie ponad 25 miast partnerskich), co podkreśla jego globalny charakter. Główne miasta przyjaciele to m.in.: * Erywan (Armenia), * Giza (Egipt), * Berlin (Niemcy), * Auckland (Nowa Zelandia), * Ateny (Grecja), * Pusan (Korea Południowa). Dodatkowo miasto współpracuje w ramach tzw. partnerstw z takimi metropoliami jak Londyn czy Manchester w Wielkiej Brytanii, a także polskimi metropoliami **Łodzią** oraz **Katowicami**. --- *Los Angeles, miasto stworzone z nadziei przez hiszpańskich osadników ponad dwa wieki temu, stało się dziś globalną megapolis, w której zderzają się marzenia o wielkiej karierze z brutalną rzeczywistością wielkomiejskiego życia. To niewyobrażalnie rozciągnięte, zróżnicowane i tętniące życiem imperium ludzi i ich wyobraźni, napędzające globalną gospodarkę popkultury i technologii.*