# Republika Czeczeńska (Czeczenia) Republika Czeczeńska (ros. Чеченская Республика, *Czeczenskaja Respublika*), z historyczną nazwą **Iczkeria**, to autonomiczna jednostka administracyjno-terytorialna Federacji Rosyjskiej, położona na Kaukazie Północnym. Graniczy z Dagestanem, Inguszetią, Krajem Stawropolskim oraz Gruzją. Jej stolicą jest Grozny – miasto, które w wyniku obu wojen czeczeńskich uległo niemal całkowitemu zniszczeniu, a obecnie przechodzi intensywną rekonstrukcję. Republika odgrywa kluczową rolę geopolityczną w regionie i stanowi przedmiot ścisłej kontroli Kremla. ## Geografia i podział administracyjny Czeczenia to zaledwie 17 300 km² terytorium o specyficznym ukształtowaniu – południowe części są górzyste (Kaukaz Wielki), północne natomiast stanowią stępkę przedgór. W skład republiki wchodzi 15 rejonów oraz 3 miasta o znaczeniu republikańskim: * **Grozny** – stolica, największe centrum miejskie i administracyjne. * **Gudermes** – ważny węzeł kolejowy i przemysłowy. * **Argun** – miasto w pobliżu Groznego, intensywnie rozwijające się w XXI wieku. Kluczowe rejony administracyjne obejmują m.in. Aczchoj-Martan, Szatoj czy Kurczałoj. Ze względu na specyfikę terenową, wiele z tych rejonów posiada charakter wysoce rozdrobnionych, tradycyjnych społeczności klanowych (*taypów*). ## Historia i toponimia ### Geneza i wczesne dzieje Nazwa *Czeczenia* pochodzi od słowa *"Czeczo"*, oznaczającego w języku czeczeńskim niezależność. Przez wieki ludność ta wykazywała niesamowitą odporność na asymilację. W XV wieku ziemie te, wchodzące w skład Chanatu Kasymowskiego, zderzyły się z wpływami Imperium Osmańskiego oraz Imperium Perskiego. Pierwsze próby inwencji carskiej przypadły na połowę XVIII wieku, kiedy to wojska Piotra I przeszły przez Czeczenię podczas kampanii perskiej. Szybko to jednak przerodziło się w zaciętą wojnę partyzancką. Liderem pierwszego powstania antyrosyjskiego (1785) był duchowny Sufi – Szejk Mansur. Mimo jego porażki, opor nie ustał. ### Czasy carskie i wojna kaukaska W XIX wieku Rosja podjęła zacięty wysiłek podboju całego Kaukazu. W Czecjenii fenomenalnym oporem zepchnięto armię carską, stawiając zacięty opór dowódcom takim jak Gazi Mahomet czy Bejbułat Tajmijew. Decydującym momentem była wojna z imamatem Szamila (1834–1859). Pomimo przewagi technologicznej Rosjan, zajęcie Czeczenii zajęło ponad ćwierć wieku. Głównym powodem ostatecznej klęski powstańców był zdradliwy pakt nałożycielski – Czeczeni zwrócili się przeciwko Szamilowi, wierząc obietnicy carskiej niepodległości po jego obaleniu. W 1859 roku Szamil został pojmany, a w 1864 roku wojna zakończyła się całkowitym podporządkowaniem terytorium. Cieczeniowie zostali brutalnie wysiedleni w głąb Rosji (Kaukaz był zasiedlany przez kozaków i osadników z Armenii), a ich ziemie włączono do obwodu tereckiego. Odbiór historii epoki carskiej zaszczepił u Czeczenów głęboki, wieczny antagonizm wobec Rosji. ### Od Rewolucji do stalinizmu Po rewolucji lutowej 1917 r. na Kaukazie proklamowano Republikę Górską Północnego Kaukazu. Szybko jednak władzę przejęli bolszewicy. W ramach ZSRR utworzono Czeczeński Obwód Autonomiczny (1923), który w 1936 roku przekształcono w Czeczeńsko-Inguską Republikę Autonomiczną (CIR). Trwały tam czystki stalinowskie, wymierzone w lokalną inteligencję i duchownych. Kluczowym, traumatycznym wydarzeniem było 23 lutego 1944 r. Władze sowieckie oskarżyły naród o zdradę (kolaborację z III Rzeszą) i podjęły jego masową, przymusową deportację do Kazachstanu i na Syberię. Operację („Kaucaz") nadzorował Lavrientij Beria. Szacuje się, że zmarło wówczas około 25% całej populacji. Czeczenia została zmapowana z atlasy. Dopiero w 1957 r., po śmierci Stalina i decyzji Nikity Chruszczowa, naród powrócił do ojczyzny (reaktywacja CIR), ale był traktowany przez Moskwę jako „element zagrożenia”. ### Ku niezależności (1991–1994) Rosunie powodem ostatecznym rozpadu ZSRR był dekret o równouprawnieniu republik. 1 września 1991 r. Komitet Wykonawczy przeprowadził zamach stanu przeciwko radzieckiej administracji, a 6 września wybuch zaciętego sporu o władzę. Dżochar Dudajew objął władzę, ogłaszając suwerenność (1 listopada 1991). Rosja próbowała interweniować wojskowo (akcja na lotnisku w Groznym), jednak zawiodła. Czeczenia ogłosiła niepodległość (uznali ją m.in. Gruzja i talibowie), Inguszetia oderwała się od niej, a Moskwa zaczęła podkopywać reżim poprzez wspieranie opozycji (Rosłan Łabazanow). Eskalacja napięcia i akty terrorystyczne na terenach przygranicznych doprowadziły do wydania przez Borysa Jelcyna decyzji o interwencji wojskowej (9 grudnia 1994). ### I wojna czeczeńska (1994–1996) 11 grudnia 1994 r. wojska federalne wkroczyły do Czeczenii. Szybko zajęły Grozny, ale nie poradziły sobie z jego obroną. Rosyjskie wojska dokonały masakry ludności cywilnej (szacuje się straty w Groznym na 25-35 tys. ofiar) poprzez systematyczne bombardowania. W odpowiedzi Szamil Basajew dokonał w 1995 r. masakry w Budionowsku, przejmując szpitale i zakładników. Konflikt zblizał się do punktu krytycznego. 21 kwietnia 1996 r. Dudajew został zamordowany (zastrzelony przez rakietę kierowaną rosyjskim lotnictwem na podstawie podłożonego lokalizatorem), a po nim władzę przejął Zelimchan Jandarbijew. 30 sierpnia 1996 r. podpisano rozejm w Chasawjurcie, gwarantujący wycofanie wojsk rosyjskich i odroczenie kwestii statusu politycznego. ### Chaos i II wojna (1996–1999) Czeczeni po I wojnie znaleźli się w ruinie. Bezład, skutecznie wykorzystywany przez gangi kryminalne, doprowadził do sytuacji, w której republiką rządziła terrorystyczna oligarchia z Asłanem Maschadowem na czele. Władze utraciły monopol na przemoc. Doszło do masowych porwań (m.in. polskich i brytyjskich obywateli) oraz stacjonowania kadry bojowników świętej wojny. Władze Czeczenii, próbując uspokoić sytuację, wprowadziły pod naciskiem wahabitów szariat (luty 1999). Napięcie narastało. Ekspansja bojowników do Dagestanu w sierpniu 1999 r. (wioski Karamachi i Czabanmachi) oraz seria zamachów bombowych na budynki mieszkalne w Moskwie (wrzesień 1999) stały się pretekstem dla Władimira Putina do rozpoczęcia II wojny czeczeńskiej. Ofensywa rosyjska, przebrzydła w opinii międzynarodowej okrucieństwem, doprowadziła do zajęcia republiki w 2000 r. Nastąpiła ewakuacja głównego nurtu opozycji (Maschadow), a walki przybrały charakter partyzancki. ### Obecność i stabilizacja (XXI wiek) W marcu 2003 r. odbyło się kontrolowane przez Moskwę referendum konstytucyjne, zatwierdzające wejść Czeczenii w skład Federacji Rosyjskiej. Prezydentem został Achmat Kadyrow – były wielki mufti i dowódca polowy, który przeszedł na stronę federalną. Jego polityka polegała na radykalnym pogodzeniu z Moskwą oraz zneutralizowaniu opozycji. W 2004 r. doszło do tragicznego zamachu na stadionie w Groznym, w którym zginął Achmat Kadyrow. Jego ojciec, Ału Ałchanow, objął urząd, ale prawdziwą władzę sprawował młodszy syn Achmata – Ramzan Kadyrow. Pod jego rządami (formalnie od 2007 r.) Czeczenia przeszła proces tzw. „czeczenizacji”. Ograniczono wpływy wojska federalnego, amnistowano tysiące byłych bojowników (wplatając ich do lokalnej policji – kadrowoju), a jednocześnie zlikwidowano wszelką niezależną opozycję polityczną. Czeczenia stała się republiką autorytarną, ale wewnętrznie stabilną, a Grozny został w pełni odbudowany. ## Gospodarka Gospodarka Czeczenii uległa zniszczeniu w ponad 80% w wyniku wojen. Kluczową gałęzią jest przemysł naftowy, pozostający pod ścisłą kontrolą koncernów federalnych. Pozostałe sektory (usługi, budownictwo) rozwijają się dynamicznie dzięki ogromnym inwestycjom z budżetu federalnego (Czeczenia jest jednym z największych odbiorców dotacji z Moskwy). Rolnictwo i chów zwierząt funkcjonują głównie na poziomie subsystencji. Należy jednak zaznaczyć, że mimo wzrostu PKB, bezrobocie pozostaje jednym z najwyższych w kraju. ## Religia Niemal 96% populacji wyznaje islam sunnicki. Związane z tym są tradycje szariatu oraz klanowe zasady honorowe, które w wielu przypadkach silnie wpływają na codzienne życie społeczne. Podczas II wojny obserwowalna była radykalizacja części lokalnej społeczności (wahhabici). Obecnie władze dążą do świeckiego państwa, jednak religia odgrywa kluczową rolę w tożsamości Czeczenów. ## Prawa człowieka i kontrowersje Zarówno podczas wojen, jak i po ich zakończeniu, raporty międzynarodowych organizacji praw człowieka (m.in. Amnesty International, Human Rights Watch) wskazywały na masowe zbrodnie wojenne, tortury, uprowadzenia i zniknięcia osób. Współczesna polityka Ramzana Kadyrowa, charakteryzująca się bezwzględną lojalnością wobec Kremla i autorytaryzmem, budzi ogromne kontrowersje na arenie międzynarodowej w kontekście łamania praw mniejszości i cenzury.