Marki – miasto w Polsce, w powiecie wołomińskim, w woj. mazowieckim, w aglomeracji warszawskiej na północny wschód od Warszawy, wzdłuż alei Marszałka Józefa Piłsudskiego – dawna droga wojewódzka nr 629, wcześniej droga krajowa nr 8. Przez Marki przepływają: rzeka Długa (Kanał Markowski) oraz rzeka Czarna, uchodzące do Kanału Żerańskiego. Do 1954 roku siedziba wiejskiej gminy Marki. == Położenie == 27 lipca 2019 roku wyznaczono w Markach „Geodezyjny Środek Mazowsza” – punkt o współrzędnych 52°20′28,575''N i 21°05′59,386''E wypada dokładnie na wzgórzu potocznie zwanym „zwałką”, czyli tam, gdzie swego czasu funkcjonowało wysypisko śmieci (zamknięte w 1992 r.). === Podział administracyjny === Osiedla: Zgodnie z bazą TERYT miasto dzieli się na następujące części o nadanym numerze SIMC: Celinówek Cisówka Czarna Struga Jarków Jaworówek Jeżak (w sierpniu 2024 Rada Miast Marki wystąpiła z wnioskiem o wykreślenie tej nazwy z rejestru) Kolonia Bielówek Kolonia Makówko Struga Pustelnik Zieleniec Poza tym w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych wymieniono następujące rejony w Markach: Adelin Biedocin Centrum Kolonia Zenków Kosiany Lisi Jar Marki Południowe Osiedle Leśna Osiedle Mickiewicza Osiedle SAM-81 Osiedle Sosnowa Osiedle Szkolna Parcele-Pałkowizna Pustelnik Wschodni Pustelnik Zachodni Zachoina Zielona ==== Osiedla mieszkaniowe ==== Horowa Góra – osiedle mieszkaniowe w Pustelniku położone przy ul. Dużej 5. W sąsiedztwie znajduje się m.in. Szkoła Podstawowa nr 4 im. Stefana Grota-Roweckiego oraz rezerwat przyrody Horowe Bagno. Osiedle składa się z 10 budynków, w których znajduje się 409 mieszkań własnościowych, i zajmuje powierzchnię 4,2 ha. Pierwsi mieszkańcy zasiedlili osiedle w dniu 18 lipca 2005 r. Na terenie osiedla znajdują się punkty usługowe. Zielone Przedmieście – osiedle domów 8-rodzinnych w Markach przy ul. 11 Listopada 5 Osiedle Mickiewicza – przy ul. Elektryków i Kartografów – osiedle 29 budynków dwukondygnacyjnych wybudowanych w latach 2005–2009 Osiedle Lisi Jar – przy Al. Piłsudskiego Osiedle Marki V – przy ul. 11 listopada – osiedle 11 budynków dwukondygnacyjnych ze 192 mieszkaniami czynszowymi Towarzystwa Budownictwa Społecznego. Osiedle Lisia Aleja przy ul.Małachowskiego, Osiedle Kosynierów – przy ul. Kosynierów 2,4,6,8,10,12 – bloki mieszkalne 4-piętrowe, oddane do użytku w 1998 r. osiedle mieszkaniowe Międzyzakładowej Pracowniczej Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej „SAM-81” położone w Pustelniku przy al. Piłsudskiego 115 C i D (dwa czteropiętrowe budynki) oraz przy ul. Małachowskiego 1 Osiedle Kwitnące – położone w Pustelniku przy ul. Małachowskiego (SAM-81) Osiedle Polskie – w Strudze przy ul. Granicznej. Briggsówka – osiedle w Starych Markach złożone z familoków wybudowanych w XIX w. dla robotników fabryki Briggsów. Istnieją tylko dwa osiedla tego typu w Polsce (drugie znajduje się w Łodzi) == Historia == === Prehistoria === Badania archeologiczne wskazują, że osadnictwo na obszarze zajmowanym przez dzisiejsze Marki występowało już w czasach prehistorycznych. Prace wykopaliskowe doprowadziły m.in. do odnalezienia przy ul. Hallera narzędzi krzemiennych datowanych na 5 tysiąclecie p.n.e. (kultura komornicka – rozwijająca się w okresie mezolitu najwcześniejsza znana kultura na obszarze Polski). Z późniejszych okresów odkryto m.in.: fragmenty ceramiki z epoki brązu, pozostałości osady z I–II w. n.e. oraz studnię z pnia dębowego datowaną na X wiek. === Wieś królewska === Pod koniec XVI wieku nadano z dóbr królewskich 2 włóki ziemi (ok. 34 hektarów) rodowi Marków (Markowiczów), skąd wzięła początek nazwa miejscowości. Wkrótce Jan i Wojciech Markowicze otrzymali też przywilej królewski na posiadanie młyna na rzeczce Długiej, natomiast mieszkańcy zajmowali się głównie uprawą roli. Toczone w kolejnych wiekach wojny (m.in. potop szwedzki, III wojna północna) doprowadzały wielokrotnie do zniszczeń w Markach i okolicy, jak też do utraty życia wielu ówczesnych mieszkańców. Kalendarium wydarzeń z tego okresu: 1565 – najstarsza wzmianka o rzece Długiej i urządzonych na niej młynach 1601 – najstarsza informacja pisana o wsi Marki w dokumencie podpisanym przez Zygmunta III Wazę 1650 – ludność Marek liczy około 40 mieszkańców 1656 – zniszczenie Marek w czasie trzydniowej bitwy o Warszawę 1765 – najstarszy opis mareckiej karczmy 1794 – udział markowian w insurekcji kościuszkowskiej === Osada przemysłowa === W wieku XIX (początkowo pod zaborem pruskim i w ramach Księstwa Warszawskiego, a po 1815 w zaborze rosyjskim) rozpoczął się proces stopniowego przekształcania się Marek w osadę przemysłową. W latach 1833–1835 poszerzono i wybrukowano wiodący przez Marki trakt, mieszkańcy zaczęli zajmować się rzemiosłem (obuwnictwo, tkactwo). Dzięki występowaniu zasobów gliny znaczenia nabierał także wyrób cegieł. Jednak bardziej intensywny rozwój Marek możliwy był dopiero po roku 1850, gdy przedsiębiorstwa z terenu Kongresówki uzyskały dostęp do rynku rosyjskiego. W roku 1883 tereny należące wcześniej do spółki udziałowej pod nazwą „Folwark i cegielnia wójtostwa Marki” zakupili pochodzący z przemysłowego miasta Bradford angielscy przedsiębiorcy – bracia Edward, Alfred i John Briggs. W roku 1884 firma „Briggs, Posselt i spółka” uruchomiła w Markach jedną z największych i najnowocześniejszych wówczas przędzalni wełny w Europie Środkowo-Wschodniej, produkującą głównie na rynek rosyjski. Bracia Briggs zbudowali także w Markach m.in. osiedle robotnicze oraz budynek szkoły elementarnej – obecnie będący siedzibą Mareckiego Ośrodka Kultury. Uruchomienie w roku 1897 linii kolei konnych łączących Targówek z Pustelnikiem, przekształconej w 1899 w trakcję parową i przedłużonej do Radzymina przyczyniło się do dalszego rozwoju miejscowości. W roku 1904 poświęcono zbudowany w stylu neogotyckim kościół pod wezwaniem św. Izydora Oracza, który przejął funkcje służącego wcześniej mieszkańcom drewnianego kościółka w Grodzisku. Kalendarium wydarzeń z tego okresu: 1821 – Leon Drewnicki założył folwark nazwany później od jego nazwiska Drewnicą 1834 – wybrukowanie przechodzącego przez Marki traktu Warszawa – Radzymin 1852 – budowa pomnika dziękczynienia za ocalenie Marek, Pustelnika i okolicznych wiosek od epidemii cholery 1883 – rozpoczęcie budowy fabryki przędzalniczej przez przemysłowców angielskich spółkę „Briggs & Posselt” 1883 – po raz pierwszy na Mazowszu zastosowano oświetlenie elektryczne 1 maja 1894 – pierwsze strajki w fabryce Briggsów marzec 1897 – pierwszy kurs konnej Kolejki Mareckiej z Targówka do Marek. 22 stycznia 1899 – powstała Spółka Akcyjna Zakłady Ceramiczne „Pustelnik”, która miała swoje zakłady w Pustelniku, Miłośnie i Ząbkach. 3 maja 1899 – wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę kościoła w Markach 10 kwietnia 1911 – w szpitalu w Pustelniku umiera Mikołaj Konstanty Ciurlionis 1916-1918 – Marki pod okupacją niemiecką === Marki w bitwie 1920 === Marki, obok Radzymina, Ossowa i innych miejscowości podwarszawskich, odegrały istotną rolę w Bitwie Warszawskiej w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Wprawdzie w samych Markach nie toczyły się walki, lecz mieściły się tu ośrodki decyzyjne. Rozkazem generałów Tadeusza Rozwadowskiego i Kazimierza Sosnkowskiego z 3 sierpnia 1920 r. wycofano z frontu i przeniesiono w rejon Marek 11 dywizję piechoty. 10 sierpnia 1920 r. do Marek przybył ze swoim sztabem płk Eugeniusz Szpręglewski. Na siedzibę sztabu przeznaczono zabudowania fabryki Briggsów. Czołówka amunicyjna znajdowała się w Pustelniku II, niedaleko stacji kolejki. W Markach stacjonował także odwód 11 dywizji piechoty. Znajdowały się tu również tabory wojskowe z zaopatrzeniem. W Pustelniku – najprawdopodobniej w Zgromadzeniu Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi oraz w Strudze – w Zakładzie Opiekuńczym dla chłopców mieściły się szpitale polowe. Czołówka sanitarna mieściła się w Szkole Podstawowej nr 1 w Markach. Naczelne dowództwo nakazało 11 sierpnia 1920 r. przygotowanie rezerwy łączności w Modlinie, Zegrzu, Markach, Rembertowie i Górze Kalwarii. Przewody rozciągnięto na słupach wzdłuż szosy Warszawa – Marki – Radzymin – Wyszków. Centrala łączności dla całej dywizji mieściła się w pałacyku braci Briggsów. Istotną rolę w bitwie o przedmoście Warszawy odegrała kolej marecka, służąc przede wszystkim jako jeden z podstawowych środków transportu dowożących żołnierzy oraz zaopatrzenie i prowiant dla walczących na pierwszej linii frontu. Kolejką marecką odwożono też rannych do głównego punktu medycznego na dworzec Warszawa Wileńska. Na mareckim cmentarzu parafialnym znajduje się zbiorowa mogiła około 40 polskich żołnierzy poległych w bitwie o przedmoście Warszawy. === Marki w II Rzeczypospolitej === 1922 – utworzenie Robotniczego Klubu Sportowego „Marcovia” 1923 – utworzenie Ochotniczej Straży Pożarnej w Markach 1 lipca 1924 r. z gminy wiejskiej Bródno powiatu warszawskiego zostały wyłączone: wieś Drewnica, folwark Drewnica, leśnictwo Drewnica, osada Marki, kolonia Osinki, kolonia Pustelnik, kolonia Rościszewo, kolonia Henryków, kolonia Czerwony – Dwór, kolonia Pustelnik D., kolonia Piotrówka, wieś Pustelnik – Struga, kolonia Czarna – Struga, kolonia Brazylka, wieś Siwki, kolonia Podlesie, Kolonia Szybówek, kolonia Zielonka – Letnisko, kolonia Zielonka – Bankowa, folwark Nutka Zielona i wszystkie inne niezaludnione osady, położone w granicach gminy Bródno na wschód od granic gruntów folwarków: Lewinów, Lewicpol i Lewandów oraz gruntów wsi Grodzisk i Brzeziny. Z wymienionych wyżej miejscowości została utworzona gmina wiejska Marki z siedzibą urzędu gminnego w Markach. wrzesień 1926 – pierwsze zajęcia w nowej szkole imienia „Pomnika Zwycięstwa 1920 r.” w Pustelniku 1928 – do tzw. „Czerwonego Dworu” w Pustelniku przybywają siostry Franciszkanki Rodziny Maryi 1929 – utworzenie Mareckiego Gminnego Ośrodka Zdrowia 25 maja 1930 – wizyta prezydenta RP Ignacego Mościckiego w Markach 1931 – ukończenie budowy kościoła pod wezwaniem św. Andrzeja Boboli i Michała Archanioła 22 lutego 1931 – tzw. marsz głodnych zorganizowany prz