Naczelna Izba Lekarska, NIL – ogólnopolska reprezentacja samorządu zawodowego zrzeszającego lekarzy i lekarzy dentystów (daw. lekarzy stomatologów), odpowiedzialnego za sprawowanie pieczy nad należytym wykonaniem tych zawodów. Izby lekarskie działają z przerwami od 1921 roku, przy czym w latach 1921–1952 stanowiły one samorząd wyłącznie lekarzy, podczas gdy lekarze dentyści należeli w latach 1938–1952 do osobnego samorządu lekarsko-dentystycznego. Samorządność obu tych zawodów została zniesiona przez władze komunistyczne w 1952 r., a następnie przywrócona w 1989 r., przy czym izby lekarskie zostały reaktywowane jako wspólny samorząd lekarzy i lekarzy dentystów, współcześnie umocowany prawnie ustawą z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (Dz. U. z 2021 r. poz. 1342). Głównymi zadaniami izb lekarskich są: ustanawianie obowiązujących lekarzy i lekarzy dentystów zasad etyki i deontologii zawodowej oraz dbanie o ich przestrzeganie; współdziałanie w sprawach doskonalenia zawodowego lekarzy i lekarzy dentystów; sprawowanie pieczy nad sumiennym i zgodnym z aktualną wiedzą medyczną wykonywaniem zawodów lekarza i lekarza dentysty; prowadzenie postępowań w sprawie odpowiedzialności zawodowej lekarzy i lekarzy dentystów poprzez dwa organy – Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej i Sąd Lekarski; przyznawanie prawa wykonywania zawodu lekarza i lekarza dentysty i prowadzenie ich rejestrów; reprezentowanie interesów lekarzy i lekarzy dentystów (także dotyczących warunków pracy i wynagrodzeń); zajmowanie stanowiska w sprawach stanu zdrowotności społeczeństwa, polityki zdrowotnej państwa oraz organizacji ochrony zdrowia w celu budowania bezpiecznego dla pacjentów i przyjaznego dla pracowników systemu ochrony zdrowia. == Historia == Pierwsza polska organizacja samorządowa lekarzy – Collegium Medicorum Gedanensis – powstała na początku XVII w. w Gdańsku. Powołali ją lekarze w celu ograniczenia działalności znachorów i szarlatanów. Ówczesny król polski Władysław IV w 1636 roku odpowiednim aktem prawnym nadał lekarzom szereg uprawnień i przywilejów. Przed rokiem 1918 polski samorząd lekarski działał na terenie zaboru austriackiego i pruskiego. W odrodzonej Polsce izby lekarskie stały się znaczącymi gremiami opiniotwórczymi, a ich status uregulowany został ustawą sejmową z 1921 roku, znowelizowaną następnie w roku 1934. Dla lekarzy dentystów powołano natomiast odrębne izby lekarsko-dentystyczne w roku 1938. Okupacja niemiecka, a po niej sowiecka, zahamowały w kraju działalność wszelkich samorządów. W 1945 roku wznowiono co prawda działalność izb lekarskich i lekarsko-dentystycznych, ale już w 1946 roku wprowadzono w nich przez ówczesny resort zdrowia zarządców komisarycznych, zaś w roku 1952 obie korporacje zawodowe przestały istnieć na wiele lat. Lata osiemdziesiąte przyniosły jednak polityczne zaangażowanie ogromnej części społeczeństwa i związane z tym wielkie nadzieje. Do odradzania się samorządności przyczynili się lekarze i lekarze dentyści z różnych środowisk opozycyjnych, naukowych, politycznych: lekarze i lekarze dentyści ze związku zawodowego „Solidarność”, działacze Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, Polskiego Towarzystwa Stomatologicznego, lekarze-posłowie na Sejm RP. 17 maja 1989 roku uchwalona została ustawa o izbach lekarskich, która powołała wspólny samorząd lekarzy i lekarzy dentystów oraz uczyniła go następcą prawnym obu swoich poprzedników sprzed 1952 r. W Zeszytach Niezależnej Myśli Lekarskiej z tegoż roku napisano: „Sejm zatwierdził ustawę o Izbach Lekarskich. […] Nie udało się do niej wprowadzić wielu zamierzonych przez nas poprawek, lecz w zasadniczych zarysach należy uznać ją za zadowalającą. Co najważniejsze – zapewnia Izbom dużą autonomię i niezależność od czynników politycznych i administracyjnych […].” W roku 2009 ustawę z 1989 roku zastąpiono nową, w znacznej mierze przygotowaną przez samorząd lekarski. == Organizacja samorządu zawodowego lekarzy i lekarzy dentystów w Polsce == Jednostkami lekarskiego samorządu zawodowego są Naczelna Izba Lekarska oraz okręgowe izby lekarskie. Każdy lekarz i lekarz dentysta, który ma prawo wykonywania zawodu w Polsce, jest członkiem okręgowej izby z mocy ustawy. Obecnie funkcjonują 23 izby okręgowe oraz Wojskowa Izba Lekarska w Warszawie, która ma status prawny izby okręgowej, ale działa na terenie całego kraju. Najwięcej lekarzy i lekarzy dentystów wykonujących zawód zarejestrowanych jest w Okręgowej Izbie Lekarskiej w Warszawie – ponad 28 tysięcy, a najmniej w Okręgowej Izbie Lekarskiej w Gorzowie Wielkopolskim – ponad tysiąc. Naczelna Izba Lekarska oraz izby okręgowe mają osobowość prawną i są niezależnymi jednostkami samorządu lekarskiego, które podlegają jedynie przepisom prawa. Naczelna Izba Lekarska reprezentuje samorząd lekarzy i lekarzy dentystów na szczeblu państwowym, a rady okręgowe na szczeblu władz regionalnych. Najwyższym organem Naczelnej Izby Lekarskiej jest Krajowy Zjazd Lekarzy, natomiast okręgowych izb lekarskich – okręgowe izby lekarzy. W okresie między krajowymi zjazdami lekarzy działalnością Naczelnej Izby Lekarskiej kieruje Naczelna Rada Lekarska, a w okręgowych izbach lekarskich – okręgowe rady lekarskie. Delegaci na okręgowe zjazdy lekarzy wybierani są w rejonach wyborczych, do których należą wszyscy polscy lekarze i lekarze dentyści. Zjazdy okręgowe wybierają prezesa i członków okręgowej rady lekarskiej, okręgowych rzeczników odpowiedzialności zawodowej, członków sądów lekarskich oraz delegatów na Krajowy Zjazd Lekarzy. Podczas Krajowego Zjazdu Lekarzy wybierany jest Prezes Naczelnej Rady Lekarskiej, członkowie Naczelnej Rady Lekarskiej, Naczelny Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej i jego zastępcy, członkowie Naczelnego Sądu Lekarskiego, Naczelnej Komisji Rewizyjnej i Krajowej Komisji Wyborczej. We wspólnym samorządzie lekarze i lekarze dentyści mają równe prawa. Lekarze dentyści mają swoją reprezentację na wszystkich szczeblach organizacyjnych izb okręgowych, a ich liczba w organach samorządowych izb okręgowych jest proporcjonalna do liczby lekarzy, również w Naczelnej Radzie Lekarskiej. Lekarz dentysta może być wybrany na stanowisko prezesa rady lekarskiej. Co najmniej jeden z wiceprezesów rady lekarskiej i co najmniej jeden z wiceprzewodniczących w innych organach musi być lekarzem dentystą. Za sprawy związane szczególnie z wykonywaniem zawodu lekarza dentysty oraz z funkcjonowaniem systemu opieki stomatologicznej odpowiadają komisje stomatologiczne okręgowych rad lekarskich oraz Naczelnej Rady Lekarskiej, która także zajmuje się współpracą międzynarodową w dziedzinie stomatologii. Kadencja organów izb wynosi 4 lata. Obecna kadencja jest ósmą od momentu reaktywacji izb lekarskich w Polsce w 1989 roku. == Odpowiedzialność zawodowa lekarzy i lekarzy dentystów == Członkowie izb lekarskich, zgodnie z ustawą o izbach lekarskich, podlegają odpowiedzialności zawodowej za naruszenie zasad etyki lekarskiej lub przepisów związanych z wykonywaniem zawodów lekarza i lekarza dentysty. Postępowanie w sprawie odpowiedzialności zawodowej obejmuje czynności sprawdzające i postępowanie wyjaśniające prowadzone przez rzecznika odpowiedzialności zawodowej. Celem postępowania wyjaśniającego jest ustalenie, czy istnieją wiarygodne przesłanki do stwierdzenia przewinienia zawodowego. Jeśli tak – sprawa jest kierowana do sądu lekarskiego. Sąd lekarski może orzekać następujące kary: upomnienie, naganę, karę pieniężną, zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w placówkach ochrony zdrowia na okres od roku do pięciu lat, ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu na okres od sześciu miesięcy do dwóch lat, zawieszenie prawa wykonywania zawodu na okres od roku do pięciu lat lub pozbawienie prawa wykonywania zawodu. Od orzeczenia okręgowego sądu lekarskiego stronom przysługuje odwołanie do Naczelnego Sądu Lekarskiego. Od prawomocnego orzeczenia sądu lekarskiego kończącego postępowanie w sprawie odpowiedzialności zawodowej stronom, ministrowi właściwemu do spraw zdrowia i Prezesowi Naczelnej Rady Lekarskiej przysługuje kasacja do Sądu Najwyższego. == Mediatorzy == Przy okręgowych izbach lekarskich funkcjonują mediatorzy wybrani spośród członków samorządu, którzy w sprawach odpowiedzialności zawodowej prowadzą postępowanie mediacyjne. == Rzecznik odpowiedzialności zawodowej == W strukturze Naczelnej Izby Lekarskiej funkcjonuje Naczelny Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej i jego zastępcy, w okręgowych izbach lekarskich – okręgowi rzecznicy odpowiedzialności zawodowej i ich zastępcy. Naczelny Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej m.in. prowadzi postępowanie wyjaśniające, sprawuje nadzór nad działalnością okręgowych rzeczników, sprawuje funkcję oskarżyciela przed sądami lekarskimi, rozstrzyga spory o właściwość międzyokręgowymi rzecznikami. Służy mu prawo do udziału w posiedzeniach Naczelnej Rady Lekarskiej i jej Prezydium z głosem doradczym. == Sąd Lekarski == W strukturze Naczelnej Izby Lekarskiej funkcjonuje Naczelny Sąd Lekarski, w okręgowych izbach lekarskich – okręgowe sądy lekarskie z ich przewodniczącymi i członkami okręgowego sądu lekarskiego. Naczelny Sąd Lekarski m.in. rozpatruje sprawy z zakresu odpowiedzialności zawodowej, rozpatruje zażalenia, rozpatruje również protesty przeciwko ważności wyborów w izbach lekarskich. Przewodniczącemu Naczelnego Sądu Lekarskiego przysługuje prawo do udziału w posiedzeniach Naczelnej Rady Lekarskiej i jej Prezydium z głosem doradczym. == Prezesi Naczelnej Izby == dr Jan Witalis Bączkiewicz (1923–1929) dr Witold Chodźko (1929–1934) prof. Mieczysław Michałowicz (1934–1939) ? (1945–1952) prof. Tadeusz Chruściel (I kadencja, 1989–1993) Krzysztof Madej (II, III kadencja, 1993–2001) Konstanty Radziwiłł (IV, V kadencja, 2001–2010) dr Maciej Hamankiewicz (VI, VII kadencja, 2010–2018) prof. Andrzej Matyja (VIII kadencja, 2018–2022) dr n. med i n. o zdr. Łukasz Jankowski (IX kadencja, od 2022) Dodatkowo w 1938 powołano instytucję Naczelnej Izby Lekarsko-Dentystycznej, której prezesem został Julian Łączyński. S