Nagroda Literacka „Nike” – polska nagroda literacka za książkę roku przyznawana od 1997. Jej celem jest promocja polskiej literatury współczesnej, ze szczególnym uwzględnieniem powieści. Fundatorami nagrody są „Gazeta Wyborcza” i Fundacja Agory. == Historia powstania == Nagroda powstała w 1997, na wzór brytyjskiego Bookera, z inspiracji Henryki Bochniarz, która namówiła Adama Michnika do zaangażowania się w projekt i przez pierwsze dziesięć edycji była współfundatorem nagrody razem z „Gazetą Wyborczą”. == Zasady przyznawania nagrody i jej forma == Konkurs obejmuje tylko autorów żyjących. W konkursie mogą brać udział wszystkie gatunki literackie – poezja, dramat i proza (w tym autobiografie, eseje, pamiętniki) – oraz humanistyka o wybitnych wartościach literackich. Nagrody nie można podzielić lub nie przyznać; w konkursie nie mogą brać udziału opracowania lub prace zbiorowe. Laureat nagrody za książkę wydaną w roku poprzednim, wyłaniany jest w trójetapowym konkursie, który trwa od maja do października. Pierwszy etap to przyznanie przez jury 20 nominacji, spośród zgłoszonych przez wydawców książek (za formalne zgłoszenie uważane jest przesłanie dziesięciu egzemplarzy zgłaszanego tytułu na adres Fundacji Nagrody Literackiej "Nike" wraz z listą zgłaszanych książek na adres mailowy sekretarza kapituły nagrody), następnie wybór siedmiu finalistów i z tej grupy wyłaniany jest zwycięzca. Wyboru laureata Nike dokonuje jury na posiedzeniu w dniu wręczenia nagrody, w pierwszą niedzielę października. Nagroda Literacka „Nike”, przyznawana za pojedynczą książkę, zaliczana jest do freestylowych nagród literackich, luźno zdefiniowanych regulaminowo. Postrzegana jest jako nagroda będąca „sprężyną dla książek niełatwych”. Autor nagrodzonej książki otrzymuje statuetkę Nike zaprojektowaną przez Gustawa Zemłę oraz nagrodę pieniężną w wysokości 100 tys. złotych. Fundatorami nagrody są „Gazeta Wyborcza” i Fundacja Agory. === Kontrowersje === Jesienią 2014 socjolożka i krytyczka literacka Kinga Dunin, sygnalizując potencjalny konflikt interesów, postawiła publicznie zarzut, że wpływ na werdykt jury mogą mieć związki towarzyskie jego członków z nominowanymi autorami. Oświadczenie Dunin było pokłosiem konfliktu feministki z Ignacym Karpowiczem na tle obyczajowo-finansowym. Karpowicz był nominowany w 2014 za powieść pt. Ości, zaś sekretarzem nagrody w tym czasie był jego partner życiowy – Juliusz Kurkiewicz. Organizatorzy wielokrotnie zapewniali z kolei, że sposób wybierania finalistów, a następnie laureata nagrody Nike jest całkowicie obiektywny, a żadne inne przesłanki, które nie dotyczą analizowanego dzieła literackiego, nie mają znaczenia dla żadnej decyzji. Mimo to co jakiś czas pojawiają się sceptyczne głosy odnoszące się do sposobu wyłaniania zwycięzców Nike. Z drugiej strony podobne opinie można spotkać w zakresie przyznawania literackiej Nagrody Nobla. Często mogą mieć one swoje korzenie w krytyce względem konkretnej decyzji, dotyczącej uhonorowania danego pisarza bądź pisarki. 3 października 2014 Michał Sołtysiak, prezes Fundacji Nagrody Literackiej Nike wydał oświadczenie, w którym zaznaczył, że sekretarz jury nie ma żadnego wpływu na wybór dokonywany przez jego członków. W podobnym tonie do sprawy odniosła się również Grażyna Torbicka tuż przed ogłoszeniem zwycięzcy podczas gali w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Ostatecznie laureatem nagrody w 2014 został Karol Modzelewski. Z jednej strony – najbardziej poważana i dostojna nagroda dla polskich literatów, z drugiej strony – nagroda wywołująca spore kontrowersje, zarówno ze względu na stojącą za nią Agorą S.A., jak też na coroczne nominacje, o których nierzadko mówi się, że bywają żartem znudzonych obradami jurorów – ma znaczący głos w zarysowywaniu pola literackiego najnowszej polskiej literatury XX/XXI wieku. Paulina Surniak zauważa, że: przyznawana od 1997 nagroda literacka Nike za najlepszą książkę roku „Gazety Wyborczej” i Fundacji Agory bywa dość kontrowersyjna. Sam fakt, że do jednego worka wrzucane są książki różnych gatunków – powieści, prozy poetyckie, reportaże, eseje i inne – może budzić pewne obawy. W jaki sposób jury ma porównać rzeczy tak różne? Niemniej Nike pozostaje najważniejszą i najbardziej rozpoznawalną nagrodą literacką w Polsce. Swojego faworyta wybierają nie tylko jurorzy, ale także czytelnicy. Nike Czytelników ma dla wielu pisarzy jeszcze większą wartość. Justyna Skalska w 2014 w wydawnictwie „Drugi Obieg” podniosła, że „Kolejne nominacje i rozstrzygnięcia konkursu, prowadzą do wniosku, że te już kilka razy z rzędu kłóciły się z samą ideą nagrody Nike, która pierwotnie miała być przyznawana za najlepszą polską powieść roku. Powieścią nie był ani zbiór esejów Marka Bieńczyka Książka Twarzy (Nike 2012), ani poemat prozą Mariana Pilota Pióropusz z 2011 (uznana za powieść z «nurtu chłopskiego»), ani dramat Nasza klasa Tadeusza Słobodzianka – zdobywcy nagrody w 2010 r. Dlatego nie ma już ona takiej siły oddziaływania, jaką miała na samym początku (gdy nagrodę otrzymywali tacy wybitni twórcy jak Miłosz, Myśliwski czy Barańczak)”. Przyznanie w 2014 nagrody Nike Karolowi Modzelewskiemu za jego autobiografię – zostało odczytane jako jedyny sensowny wybór spośród najsłabszej od lat finałowej siódemki. Jubileuszowa, 25. edycja Nagrody Literackiej Nike 2021, została określona jako starcie młodych autorów i pisarzy wieku dojrzałego, literatury głównego nurtu i literackich obrzeży oraz różnych spojrzeń na sztukę reportażu, a finałowa siódemka nagrody „Nike” 2021 – z czterema reportażami, jedną powieścią, jednym tomikiem poetyckim i jedną biografią, dla wielu – nie tylko nominowanych – okazała się zaskoczeniem. == Zdobywcy nagrody == 2025 – Eliza Kącka za esej Wczoraj byłaś zła na zielono 2024 – Urszula Kozioł za tom poetycki Raptularz 2023 – Zyta Rudzka za powieść Ten się śmieje, kto ma zęby 2022 – Jerzy Jarniewicz za tom poetycki Mondo cane 2021 – Zbigniew Rokita za reportaż Kajś 2020 – Radek Rak za powieść Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli 2019 – Mariusz Szczygieł za zbiór reportaży Nie ma 2018 – Marcin Wicha za zbiór esejów Rzeczy, których nie wyrzuciłem 2017 – Cezary Łazarewicz za reportaż historyczny Żeby nie było śladów 2016 – Bronka Nowicka za tom poetycki Nakarmić kamień 2015 – Olga Tokarczuk za powieść Księgi Jakubowe 2014 – Karol Modzelewski za autobiografię Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca 2013 – Joanna Bator za powieść Ciemno, prawie noc 2012 – Marek Bieńczyk za zbiór esejów Książka twarzy 2011 – Marian Pilot za powieść Pióropusz 2010 – Tadeusz Słobodzianek za dramat Nasza klasa 2009 – Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki za tom poetycki Piosenka o zależnościach i uzależnieniach 2008 – Olga Tokarczuk za powieść Bieguni 2007 – Wiesław Myśliwski za powieść Traktat o łuskaniu fasoli 2006 – Dorota Masłowska za powieść Paw królowej 2005 – Andrzej Stasiuk za powieść Jadąc do Babadag 2004 – Wojciech Kuczok za powieść Gnój 2003 – Jarosław Marek Rymkiewicz za tom poetycki Zachód słońca w Milanówku 2002 – Joanna Olczak-Ronikier za książkę W ogrodzie pamięci 2001 – Jerzy Pilch za powieść Pod Mocnym Aniołem 2000 – Tadeusz Różewicz za tom poetycki Matka odchodzi 1999 – Stanisław Barańczak za tom poetycki Chirurgiczna precyzja 1998 – Czesław Miłosz za zbiór Piesek przydrożny 1997 – Wiesław Myśliwski za powieść Widnokrąg == Wybór czytelników == 2025 – Wczoraj byłaś zła na zielono Elizy Kąckiej 2024 – Wiara. Autobiografia Michała Witkowskiego 2023 – Gdynia obiecana. Miasto, modernizm, modernizacja 1920–1939 Grzegorza Piątka 2022 – Oni. Homoseksualiści w czasie II wojny światowej Joanny Ostrowskiej 2021 – Kajś Zbigniewa Rokity 2020 – 27 śmierci Toby’ego Obeda Joanny Gierak-Onoszko 2019 – Nie ma Mariusza Szczygła 2018 – Rzeczy, których nie wyrzuciłem Marcina Wichy 2017 – Dwanaście srok za ogon Stanisława Łubieńskiego 2016 – 1945. Wojna i pokój Magdaleny Grzebałkowskiej 2015 – Księgi Jakubowe Olgi Tokarczuk 2014 – Ości Ignacego Karpowicza 2013 – Morfina Szczepana Twardocha 2012 – Miłosz: biografia Andrzeja Franaszka 2011 – Dziennik 1962–1969 Sławomira Mrożka 2010 – Jerzy Giedroyc. Do Polski ze snu Magdaleny Grochowskiej 2009 – Gulasz z turula Krzysztofa Vargi 2008 – Bieguni Olgi Tokarczuk 2007 – Gottland Mariusza Szczygła 2006 – Dwukropek Wisławy Szymborskiej 2005 – Podróże z Herodotem Ryszarda Kapuścińskiego 2004 – Gnój Wojciecha Kuczoka 2003 – Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną Doroty Masłowskiej 2002 – Gra na wielu bębenkach Olgi Tokarczuk 2001 – Pod Mocnym Aniołem Jerzego Pilcha 2000 – Matka odchodzi Tadeusza Różewicza 1999 – Dom dzienny, dom nocny Olgi Tokarczuk 1998 – Mitologia Greków i Rzymian Zygmunta Kubiaka 1997 – Prawiek i inne czasy Olgi Tokarczuk == Nike 25-lecia == W 2021 organizowano dwudziestą piątą edycję Nagrody. Z tej okazji Gazeta Wyborcza przygotowała plebiscyt, w którym czytelnicy mogli wybrać najlepszy ich zdaniem tytuł spośród dotychczas nagrodzonych. Wygrał zbiór reportaży Nie ma Mariusza Szczygła. == Finaliści i nominacje == 2025 Finaliści: Beata Guczalska, Konrad Swinarski. Biografia ukryta, Wydawnictwo Literackie Ignacy Karpowicz, Ludzie z nieba, Wydawnictwo Literackie Eliza Kącka, Wczoraj byłaś zła na zielono, wyd. Karakter Kora Tea Kowalska, Patrz pod nogi. O zbieraniu rzeczy, wyd. Karakter Dorota Masłowska, Magiczna rana, wyd. Karakter Tomasz Różycki, Hulanki & Swawole, wydawnictwo a5 Paweł Sołtys, Sierpień, Wydawnictwo Czarne Nominacje: Agnieszka Dauksza, Ludzie nieznaczni, wyd. Karakter Magdalena Grzebałkowska, Dezorientacje. Biografia Marii Konopnickiej, wyd. Znak Urszula Honek, Poltergeist, wyd. Warstwy Mariusz Grzebalski, Tylko kanarek widział, wyd. Warstwy Weronika Kostyrko, Róża Luksemburg. Domem moim jest cały świat, wyd. Marginesy Hanna Krall, Jedenaście, Wydawnictwo a5 Jul Łyskawa, Prawdziwa historia Jeffreya Watersa i jego ojców, Wydawnictwo Czarne Sonia Nowacka, Saros, wyd. Convivo Mateusz Pakuła, Skóra po dziadku, wyd. Agora Maria Poprzęcka, Śmierć przed obr