Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut Badawczy (NASK) – państwowy instytut badawczy zajmujący się rozwojem i utrzymaniem infrastruktury internetowej oraz cyberbezpieczeństwem w Polsce. Instytut odegrał istotną rolę w uruchomieniu pierwszego stałego połączenia Polski z globalną siecią internetową w 1991 roku. W swojej działalności NASK koncentruje się na kluczowych obszarach funkcjonowania internetu w Polsce, w tym na prowadzeniu krajowego rejestru nazw domen internetowych.pl, działalności zespołu reagowania na incydenty komputerowe CERT Polska oraz projektach związanych z Ogólnopolską Siecią Edukacyjną. Instytut uczestniczy także w przedsięwzięciach dotyczących cyfryzacji administracji publicznej oraz bezpieczeństwa użytkowników internetu. == Historia == Początki Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej sięgają 1991 roku, kiedy przy Uniwersytecie Warszawskim utworzono Zespół Koordynacyjny NASK. Na jego czele stanął prof. Tomasz Hofmokl. Zespół pełnił funkcję zaplecza organizacyjnego dla rozwijającej się w Polsce akademickiej łączności sieciowej i w kolejnych miesiącach stał się zalążkiem instytucji, która odegrała kluczową rolę w rozwoju internetu w kraju. Jednym z najważniejszych momentów w początkowym okresie działalności NASK było nawiązanie 17 sierpnia 1991 roku pierwszego stałego połączenia Polski z globalną siecią internetową. Połączenie to, zrealizowane w oparciu o protokół IP, zostało zestawione pomiędzy Polską a Uniwersytetem w Kopenhadze. Rafał Pietrak, jeden z twórców NASK, prowadził wówczas wymianę danych z Janem Sørensenem. Wydarzenie to uznawane jest za symboliczny moment narodzin internetu w Polsce. W kolejnych latach NASK uczestniczył w tworzeniu podstawowych elementów krajowej infrastruktury internetowej. W styczniu 1992 roku w Centrum Informatycznym Uniwersytetu Warszawskiego zaprezentowano zarys struktury domeny najwyższego poziomu .pl, który stał się fundamentem późniejszego systemu krajowych nazw domenowych. W 1993 roku, decyzją Komitetu Badań Naukowych oraz Ministra Finansów, NASK został formalnie powołany jako jednostka badawczo-rozwojowa, a funkcję pierwszego dyrektora instytutu objął prof. Tomasz Hofmokl. W pierwszej połowie lat 90. działalność instytutu koncentrowała się na rozbudowie infrastruktury sieciowej. NASK realizował projekty miejskich i ogólnokrajowych sieci komputerowych, w tym rozwój warszawskiej sieci WARMAN, zbudowanej w technologii ATM, należącej do najwcześniejszych tego typu sieci rozległych w Europie. Równolegle rozwijano usługi informacyjne dla użytkowników internetu. W 1993 roku uruchomiono serwis polska.pl, znany jako „Polska Strona Domowa” (ang. Polish Home Page), który pełnił funkcję katalogowoinformacyjną i jest powszechnie uznawany za pierwszą publicznie dostępną stronę internetową w Polsce. Rozwój technologii World Wide Web znalazł swoje potwierdzenie w 1994 roku, kiedy podczas targów komputerowych w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie zaprezentowano pierwszy polski serwer WWW. W kolejnych latach NASK kontynuował rozbudowę infrastruktury, kończąc budowę sieci dla administracji państwowej oraz uruchamiając pierwszy zagraniczny węzeł sieciowy w Sztokholmie, co wzmocniło międzynarodową łączność Polski. Pod koniec lat 90. coraz większe znaczenie w działalności NASK zaczęły odgrywać zagadnienia bezpieczeństwa teleinformatycznego. Po ataku cybernetycznym, którego instytut doświadczył 31 grudnia 1995 roku, przyspieszono prace nad utworzeniem zespołu reagowania na incydenty komputerowe. W marcu 1996 roku powstał CERT Polska – pierwszy w kraju zespół zajmujący się reagowaniem na zagrożenia w sieci, którym kierował Krzysztof Silicki. W 1997 roku, z jego inicjatywy, w Zegrzu pod Warszawą zorganizowano pierwszą konferencję SECURE, poświęconą problematyce bezpieczeństwa teleinformatycznego. W pierwszych latach XXI wieku działalność NASK coraz silniej koncentrowała się na rozwoju i porządkowaniu krajowego systemu nazw domen internetowych. W 2002 roku przy Polskiej Izbie Informatyki i Telekomunikacji utworzono Sąd Polubowny ds. Domen Internetowych, który umożliwił pozasądowe rozstrzyganie sporów związanych z rejestracją i używaniem domen .pl. Rok później NASK uruchomił system automatycznej rejestracji nazw domen, a także Program Partnerski, który dopuścił zewnętrzne podmioty do pośredniczenia w ich rejestracji i zapoczątkował rozwój rynku usług domenowych w Polsce. W połowie dekady rozszerzono działalność instytutu o działania związane z bezpieczeństwem użytkowników internetu. W 2004 roku przy NASK rozpoczął działalność punkt kontaktowy do zgłaszania nielegalnych treści w sieci, funkcjonujący początkowo jako Hotline, a następnie pod nazwą Dyżurnet.pl.W 2005 roku, we współpracy z Fundacją Dzieci Niczyje (obecnie Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę), powołano Polskie Centrum Programu Safer Internet.[12] W tym samym roku, z inicjatywy CERT Polska, utworzono Abuse Forum, zrzeszające zespoły zajmujące się obsługą zgłoszeń dotyczących nadużyć w sieci. Równolegle NASK uczestniczył w projektach infrastrukturalnych realizowanych na poziomie regionalnym. W 2007 roku zakończono budowę regionalnej sieci szerokopasmowej eŚwiętokrzyskie. Dynamiczny rozwój polskiego internetu znalazł odzwierciedlenie w statystykach rejestru domen – w 2008 roku liczba zarejestrowanych nazw domen .pl przekroczyła 1 milion. W 2010 roku NASK uzyskał status instytutu badawczego, co formalnie określiło jego pozycję w systemie nauki i administracji publicznej. W 2012 roku opublikowano pierwszy raport „Nastolatki a Internet”, zapoczątkowując cykl badań społecznych poświęconych korzystaniu z internetu przez dzieci i młodzież oraz związanym z tym zagrożeniom. W kolejnych latach działalność NASK coraz silniej wiązała się z zadaniami realizowanymi na rzecz administracji publicznej. W lipcu 2013 roku instytut przejął obsługę domeny gov.pl od Instytutu Podstawowych Problemów Techniki Polskiej Akademii Nauk, obejmując odpowiedzialność za jej techniczne utrzymanie i rozwój. Jednym z kluczowych przedsięwzięć realizowanych przez NASK było uruchomienie w 2016 roku pilotażu Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej, której celem było zapewnienie szkołom w Polsce dostępu do szybkiego, bezpłatnego i bezpiecznego internetu. Ramy prawne projektu zostały określone ustawą o Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej uchwaloną 27 października 2017 roku, która wskazała NASK jako operatora OSE. Znaczące zmiany nastąpiły również w obszarze cyberbezpieczeństwa. W 2018 roku weszła w życie ustawa o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, wdrażająca dyrektywę NIS, na mocy której CERT Polska, działający w strukturach NASK, został wskazany jako jeden z trzech krajowych zespołów reagowania na incydenty komputerowe (CSIRT). W 2020 roku, w związku z pandemią COVID19 i przejściem szkół na nauczanie zdalne, infrastruktura Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej odegrała istotną rolę w zapewnieniu ciągłości funkcjonowania placówek oświatowych Równolegle rozwijano kompetencje w zakresie cyfryzacji administracji publicznej. Od 2011 roku w oddziale NASK w Białymstoku rozwijano rozwiązania z zakresu elektronicznego zarządzania dokumentacją, wywodzące się z systemu EZD stworzonego pierwotnie w Podlaskim Urzędzie Wojewódzkim. W 2022 roku NASK przejął rozwój i utrzymanie systemu EZD RP (Elektroniczne Zarządzanie Dokumentacją Rzeczypospolitej Polskiej), projektowanego jako jednolite narzędzie elektronicznego obiegu dokumentów w administracji publicznej. Po rozpoczęciu pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę 24 lutego 2022 roku NASK zintensyfikował działania w obszarze monitorowania i przeciwdziałania dezinformacji w internecie, obejmujące analizę treści rozpowszechnianych w sieci oraz inicjatywy informacyjne i edukacyjne. Instytut rozwijał również współpracę przy projektach związanych z cyfryzacją usług publicznych, w tym rozwiązaniami dotyczącymi elektronicznych dokumentów i tożsamości cyfrowej, wpisując się w krajowe i europejskie inicjatywy interoperacyjności systemów administracji publicznej. == Ataki hakerskie == Serwer NASK stał się obiektem pierwszego poważnego ataku hakerskiego w Polsce, który nastąpił 31 grudnia 1995 roku. Na stronie głównej NASK pojawił się napis „Niezwykle Aktywna Siatka Kretynów”. Grupa hakerska Gumisie, która dokonała ataku, protestowała przeciwko podniesieniu cen za dostęp do Internetu. Drugi atak został przeprowadzony w nocy z 25 na 26 października 1997 roku, także przez grupę Gumisie. Na stronę NASK wstawiono mapę Polski z zaznaczonymi 33 miastami. Były to linki prowadzące do zaszyfrowanych danych z hasłami dostępowymi do wielu serwerów. == Sprawa opcji walutowych == W czerwcu 2009 roku ujawniono fakt prowadzenia przez NASK inwestycji w opcje walutowe. W efekcie nietrafionych decyzji biznesowych NASK stracił około 14 mln złotych, a ówczesny dyrektor Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej – Maciej Kozłowski – został w trybie nagłym odwołany przez prof. Barbarę Kudrycką, Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Na wniosek Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego prokuratura rozpoczęła śledztwo, mające na celu wyjaśnienie szczegółów sprawy. Sprawa oparła się o Sąd Najwyższy, który uchwałą o sygnaturze III CZP 89/14 z 26 listopada 2014 roku uznał umowę między NASK-iem i bankiem za nieważną. W uchwale Sąd Najwyższy stwierdził, że zarówno działanie NASK, jak i podmiotu pozwanego było sprzeczne z ustawą. Jak podkreślono, strona pozwana pozostawała w pełni świadoma, że NASK swoim działaniem złamał zakaz ustawowy, czym naruszyła zasady współżycia społecznego. == Dyrektorzy NASK == Tomasz Hofmokl (Przewodniczący Zespołu Koordynacyjnego NASK przy UW, 1991–1993) Tomasz Hofmokl (1993–1999) Maciej Kozłowski (2000–2009) Krzysztof Malinowski (2009, p.o.) Michał Chrzanowski (2009–2016) Wojciech Kamieniecki (2016–2018) Krzysztof Silicki (2018–2019, p.o.) Jacek Leśkow (2019–2020) Kamil Sitarski (w 2020) Wojciech Pawlak (2020–2023) Radosław Nielek (od 2023) == Przypisy == == Linki zewnętrzne == Strona internetowa Krajowy rejestr domen La