Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (niem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP), powszechniej znana jako partia nazistowska – niemiecka skrajnie prawicowa partia polityczna, jedyna legalna partia w III Rzeszy. Zastąpiła istniejącą w latach 1919–1920 Niemiecką Partię Robotników (Deutsche Arbeiterpartei, DAP). W latach 1933–1945 sprawowała w Niemczech totalitarną władzę. Rządy NSDAP charakteryzowały się terrorem politycznym, totalną inwigilacją, likwidacją opozycji i programem podboju Europy. Polityce podboju towarzyszyły ludobójstwa dokonywane w podbitych państwach (zwłaszcza w Polsce, gdzie zamordowano około sześciu milionów obywateli). Kierownictwo partii zostało uznane w procesach norymberskich za organizację przestępczą, a samej partii alianci zakazali działalności 20 września 1945. == Historia == 5 stycznia 1919 roku ślusarz Anton Drexler wraz z dziennikarzem Karlem Harrerem powołali w jednej z monachijskich gospód ugrupowanie pod nazwą Niemiecka Partia Robotników (Deutsche Arbeiterpartei, DAP). W chwili utworzenia liczyła 64 członków. Organizacja ta, nacechowana hasłami antysemickimi i antymarksistowskimi, funkcjonowała jako przybudówka dla lokalnego towarzystwa Thule, stanowiąc jedną z wielu skrajnie prawicowych grup działających w powojennym Monachium. Latem 1919 roku starszy szeregowy Adolf Hitler, skierowany przez Reichswehrę do obserwowania lokalnych środowisk politycznych, uczestniczył w zebraniu partii, po czym zdecydował się do niej przystąpić, obejmując stanowisko kierownika sekcji werbunkowej. W lutym 1920 roku partia zmieniła nazwę na Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotników). Wkrótce potem, 24 lutego, podczas zgromadzenia zorganizowanego w Hofbräuhaus, w którym uczestniczyło około dwóch tysięcy zwolenników, ogłoszono nowy program polityczny zawierający 25 punktów. Wystąpienie Hitlera, który przedstawił się jako oddany propagator działalności partii, znacząco wzmocniło jego pozycję w ruchu. W lipcu 1921 roku, po serii konfliktów wewnętrznych, nadano mu funkcję przewodniczącego z szerokimi kompetencjami. Od tej pory zwolennicy partii nazywali siebie „nazistami” (niem. Nazis, l.mn. od Nazi – skrót od niem. NAtionalsoZIalist). Występujące w nazwie NSDAP przymiotniki socjalistyczna i robotnicza Adolf Hitler traktował jako kamuflaż. Pierwotnie skupiała głównie weteranów I wojny światowej, mających problemy z przystosowaniem do życia w warunkach pokoju. Jeszcze w 1920 roku partia przejęła pismo „Völkischer Beobachter” (Obserwator Ludowy), której zakup wsparli finansowo prywatni darczyńcy oraz Reichswehra. Pismo szybko stało się najważniejszym narzędziem organem głoszącym zbrodniczą propagandę antysemicką. Od początku 1923 roku czasopismo ukazywało się niemal codziennie, z przerwami wymuszonymi przez zakazy cenzury. 24 lutego 1920 Adolf Hitler przedstawił 25 punktów programu NSDAP. Dotyczyły one anulowania postanowień traktatu wersalskiego i zjednoczenia narodu niemieckiego w jedno państwo. Wzmiankowano o zamknięciu wszystkich gazet nieprzychylnych NSDAP, a także kontroli mediów przez państwo. Zakładano utworzenie armii narodowej, a więc wprowadzenie powszechnej i obowiązkowej służby wojskowej. W pierwszej połowie lat dwudziestych generał Erich Ludendorff, jeden z najgłośniejszych dowódców niemieckich z okresu pierwszej wojny światowej, osiedlił się w Bawarii i związał się z tamtejszym środowiskiem nacjonalistycznym. W krótkim czasie zyskał wśród radykalnych ugrupowań prawicowych pozycję autorytetu, stając się ich symbolem i nieformalnym mentorem. W 1921 roku Hitler stanął na czele partii. Z jego inicjatywy w sierpniu 1921 roku przeprowadzono reorganizację formacji SA. Jednostki te, które początkowo pełniły funkcję ochrony sal spotkań (Saalschutz), zostały przekształcone w zbrojne skrzydło partyjne o charakterze paramilitarnym, podporządkowane działaniom ruchu narodowosocjalistycznego. W ramach NSDAP oprócz SA powstały też Schutzstaffel (SS). SA i SS służyły zwalczaniu przeciwników NSDAP i ochronie działań partii. Hitler od początku głosił istnienie antyniemieckiego spisku, w którym rzekomo uczestniczyli Żydzi, komuniści, masoni i jezuici. Za swego głównego przeciwnika politycznego NSDAP uznała partie robotnicze, a zwłaszcza Komunistyczną Partię Niemiec; zwalczała także socjaldemokratów i liberalne stronnictwa mieszczańskie. W 1921 r. w partii działało 3000 osób; w 1923 r. było ich już 30 tysięcy. Potencjalnych działaczy przyciągał wojskowy klimat partii, defilady, mundury i marsze z pochodniami. Działaczami partii byli m.in.: syn bogatego kupca, Rudolf Heß (w trakcie wojny pilot, a następnie żołnierz kontrrewolucyjnego Freikorpsu), który mianowany został przewodniczącym Centralnej Komisji Politycznej, i syn Komisarza Rzeszy w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej, Hermann Göring, który mianowany został dowódcą bojówek Sturmabteilung. Innymi liczącymi się działaczami byli Alfred Rosenberg, Max Amann i Heinrich Hoffman. W październiku 1922 r. NSDAP została zaproszona na tak zwany dzień niemiecki w Coburgu, czyli spotkanie partii i grup o charakterze nacjonalistycznym. Hitler zlekceważył apel o stawienie się z małą delegacją – naziści zjawili się na wiecu w liczbie ośmiuset bojówkarzy i orkiestry. Już następnego dnia doszło do starć nacjonalistów z członkami ugrupowań lewicowych. W styczniu następnego roku odbył się pierwszy zjazd partii z udziałem defilady bojówek SA. 1 i 2 września naziści uczestniczyli w rocznicy zwycięstwa Prus w wojnie z Francją w 1870 r. W trakcie spotkania Hitler zawiązał sojusz z generałem Erichem Ludendorffem, w wyniku którego doszło do utworzenia grupy Niemiecki Związek Walki – koalicji organizacji nacjonalistycznych z udziałem SA, Reichsflagge oraz Bund Oberland. 25 września kierownikiem Związku mianowany został sam Hitler. W dniach od 27 do 29 stycznia 1923 r. w Monachium odbył się I Parteitag NSDAP. Partia została zdelegalizowana w 1923 po nieudanej próbie przejęcia przez Hitlera władzy w Bawarii (tzw. pucz monachijski). W czasie puczu aresztowano lewicowych radnych, przedstawicieli mniejszości żydowskiej oraz zdemolowano redakcje pism socjaldemokratycznych. Sławę Hitlerowi, a tym samym i ideologii nazizmu, przyniósł proces puczystów, który uczynił z Hitlera osobę znaną. W sądzie dochodziło do wielu absurdalnych sytuacji, Hitler bezkarnie wygłaszał swoje poglądy, nazywał urzędujących ministrów „zdrajcami” i „bandą złoczyńców”. Sam Hitler głosił się przedstawicielem „niemieckiego ruchu wolnościowego”, którego celem nie było objęcie żadnych stanowisk państwowych a jedynie szerzenie świadomości narodowej. Po długim procesie Hitler skazany został na 5 lat więzienia. Zesłano go do twierdzy w Landsberg am Lech na zachód od Monachium. W czasie pobytu w zakładzie karnym napisał Mein Kampf. W okresie pobytu w więzieniu wzrosły notowania ruchu nacjonalistycznego, wynikiem tego był duży skok wzrostu poparcia dla NSDAP w wyborach. Ruch narodowosocjalistyczny domagał się wypuszczenia Hitlera na wolność, a do tej akcji dołączyli się dwaj laureaci Nagrody Nobla, Philipp Lenard i Johannes Stark, którzy opublikowali artykuł, w którym nazwali przyszłego dyktatora „doboszem nowych Niemiec” i pochwalili go za walkę o jedność narodu i czystość ras. Ostatecznie Hitler i pozostali naziści zostali wypuszczeni z więzień w grudniu 1924. === Droga do władzy === Po wyjściu Hitlera z więzienia w 1924 r. NSDAP została odbudowana – najpierw jako partia nielegalna, a potem od 27 lutego 1925, po zmianach statutu, jako legalna partia startująca na równych prawach w wyborach do Reichstagu. 3–4 lipca 1926 w Weimarze odbył się II Parteitag NSDAP. Na wiosnę 1927 r. do partii dołączył Wilhelm Keppler, wpływowy kapitalista i dyrektor szeregu fabryk chemicznych, Keppler został doradcą Hitlera ds. gospodarczych. Kolejnym kapitalistą, który wstąpił do partii był Emil Kirdorf, który przekazał NSDAP sto tysięcy marek niemieckich. Redaktor jednej z poczytnych gazet liberalnych „Berliner Börsenzeitung”, Walther Funk został kierownikiem Gospodarczego Biura Prasowego partii, a także kolejnym doradcą Hitlera ds. gospodarki. Wsparcia finansowego nazistom udzieliły przedsiębiorstwa amerykańskie, a także Hjalmar Schacht pełniący funkcję prezesa Banku Rzeszy. Mimo zdobycia środków pieniężnych NSDAP nie zdobyła znaczącego poparcia w wyborach z 1928 r. Sukcesem okazały się dopiero wybory, które odbyły się dwa lata później. Po tych wyborach kontynuowano rozmowy z przedsiębiorcami, a szczególnie przemysłowcami. Kontakt z NSDAP był dla kapitalistów niemieckich szansą na zdobycie popularności wśród społeczeństwa sympatyzującego z faszyzmem, a także na tanią siłę roboczą. Hitler nawiązał przyjazne stosunki z Alfredem Hugenbergiem, zarządzającym czasopismami i teatrami (od tamtej pory stały się one ważnym nośnikiem propagandy nacjonalistycznej). Dzięki wpływom Hugenberga Hitler mianował ministrem oświaty w rządzie Brunszwiku swojego zaufanego człowieka, Dietricha Klaggesa. Dzięki jego wsparciu w 1932 r. zdobył obywatelstwo niemieckie, co umożliwiło mu objęcie wpływowych stanowisk w rządzie (wcześniej był obywatelem Austrii). Hitler przekonał duże grono Niemców do swoich rzekomo pokojowych celów, twierdząc, że pragnie stworzyć armię narodową, a inne działania związane z agresją i przemocą odrzuca. Prawdą jest natomiast to, że już od początku planował on zastosowanie wobec społeczeństwa masowego terroru oraz wprowadzenie surowych kar w przypadku stawiania oporu wobec jego władzy. Totalitarne plany Hitlera zostały zdemaskowane w tak zwanym dokumencie z Boxheim, gdzie naziści opisali plany wprowadzenia terroru. Na skutek kryzysu światowego, ponownego pogorszenia sytuacji gospodarczej Niemiec oraz słabości i rozbicia tradycyjnych partii prawicowych, jej program zyskał znowu poklask dużej części Niemców oraz wsparcie wielkiego kapitału – w przedterminowych wyborach do Reichstagu (po upadku koalicyjnego rządu kanclerza Hermanna Müllera,