III Rzesza (niem. Drittes Reich), oficjalnie Rzesza Niemiecka (niem. Deutsches Reich), a od 1938 roku (obowiązkowo od 1943) Rzesza Wielkoniemiecka (niem. Großdeutsches Reich) – historyczne państwo niemieckie w okresie dyktatorskich rządów Adolfa Hitlera i reżimu nazistowskiej partii NSDAP przypadających na lata 1933–1945. Rządy nazistów w Niemczech cechowały się totalitarną kontrolą nad niemal wszystkimi aspektami życia obywateli, terrorem, licznymi zbrodniami oraz aspiracjami do podbojów terytorialnych które doprowadziły do wybuchu II wojny światowej. W wyniku klęski w 1945 roku III Rzesza upadła, a na terytoriach okupowanych przez zwycięskich aliantów powstały później dwa osobne państwa niemieckie: demokratyczne RFN oraz komunistyczne NRD. == Nazwa == Państwo Niemcy przyjmowało nazwę Rzesza w poprzednich wiekach swojego istnienia. Jako I Rzesza istniało Święte Cesarstwo Rzymskie (niem. Heiliges Römisches Reich) w latach 962–1806, zaś następnie jako II Rzesza istniało Cesarstwo Niemieckie (niem. Deutsches Kaiserreich) w latach 1871–1918. Po I wojnie światowej została powołana do życia Republika Weimarska (1918–1933). Niemieckie słowo „Reich” oznacza w zasadzie „imperium”, jest używane także w stosunku do innych dużych monarchii jak Cesarstwo Rzymskie czy Japonia. Pojęcie „Republika Weimarska” jest terminem historycznym, a nie urzędową nazwą państwa. W latach 1919–1938 urzędową nazwą państwa niemieckiego była Rzesza Niemiecka (niem. Deutsches Reich). Ustrój Niemiec w czasie dyktatury Hitlera oficjalnie nazywano „republiką o ustroju wodzowskim”, ponieważ parlament (Reichstag) formalnie istniał. Formalnie państwo niemieckie przyjęło nazwę III Rzeszy (niem. Drittes Reich) 15 marca 1933 (proklamacja w Poczdamie), niemniej nazwy tej używa się często do określenia Niemiec od objęcia przez Adolfa Hitlera funkcji kanclerza (30 stycznia 1933 – tzw. Machtergreifung) do podpisania kapitulacji III Rzeszy (8 maja 1945). Po raz pierwszy nazwa ta pojawiła się w 1923 roku w książce Arthura Moellera van den Brucka pod takim samym tytułem. Wyrażała ona ideę obalenia republiki weimarskiej oraz wskrzeszenia zjednoczonej monarchii niemieckiej (I Rzeszą było Święte Cesarstwo Rzymskie, a II Rzeszą – Cesarstwo Niemieckie istniejące w latach 1871–1918). Od marca 1938, po aneksji Austrii (Anschluss), w oficjalnym nazewnictwie państwowym (m.in. w Dzienniku Ustaw Rzeszy) i propagandzie zaczęła pojawiać się nazwa Rzesza Wielkoniemiecka (niem. Großdeutsches Reich), która stała się obowiązkowa w oficjalnych dokumentach na mocy okólnika szefa Kancelarii Rzeszy Hansa Lammersa z 26 czerwca 1943; potocznie używano także nazwy Wielkie Niemcy (niem. Großdeutschland). Nazwa ta służyła odróżnieniu rozrastającego się terytorium państwa od uznanych międzynarodowo granic Niemiec z 1937. Obejmowała ona, poza obszarem właściwej Rzeszy Niemieckiej, tzw. Starej Rzeszy (Altreich), również jednostronnie anektowane i nieuznane na arenie międzynarodowej tereny: Austrię, Kraj Sudetów, Protektorat Czech i Moraw, Luksemburg oraz tereny większości Polski (terytorium Rzeczypospolitej Polskiej anektowane przez III Rzeszę i Generalne Gubernatorstwo), części Jugosławii (północna Słowenia), Belgii (Eupen i Malmedy) i Francji (Alzacja i Lotaryngia). Po agresji niemieckiej na ZSRR do Wielkich Niemiec włączono też okolice Białegostoku i Grodna oraz Galicję Wschodnią, która weszła w skład GG (dystrykt Galicja). Termin III Rzesza, a także Tysiącletnia Rzesza (niem. Tausendjähriges Reich) był szeroko wykorzystywany przez propagandę narodowosocjalistyczną. Nazwa ta miała sugerować trwałość i potęgę nowego porządku, który według zapowiedzi Hitlera miał przetrwać tysiąc lat; w rzeczywistości totalitarny reżim upadł po zaledwie 12 latach istnienia. Potocznie państwo to jest również określane jako Niemcy hitlerowskie lub nazistowskie (niem. Nationalsozialistisches Deutschland, w skrócie NS-Deutschland lub Nazi-Deutschland). == Historia == W roku 1932 NSDAP odniosła sukces w wyborach parlamentarnych i stała się największą partią Reichstagu. W tym samym roku Hitler przegrał wprawdzie z Paulem von Hindenburgiem drugą turę wyborów prezydenckich, jednak wkrótce, 30 stycznia 1933, mianowany został przez niego na kanclerza Niemiec. Tę datę też uważa się za powstanie III Rzeszy. Została ustanowiona jako państwo zdominowane przez Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotników, której program ideowy opierał się na koncepcjach sformułowanych przez Adolfa Hitlera. Po śmierci Hindenburga 2 sierpnia 1934 roku Hitler, zastraszając przeciwników politycznych i opozycję, doprowadził do uchwalenia przez Reichstag ustawy, która przekazała mu pełnię władzy. W wyniku ogólnokrajowego referendum, przeprowadzonego 19 sierpnia 1934 roku, Hitler nazwany został Führerem (wodzem) Niemiec. Cała władza scentralizowana została w osobie Hitlera, a jego słowa miały wyższość nad wszelkim prawem. Rząd nie był skoordynowanym, współpracującym organem władzy, lecz zbiorem różnych frakcji, walczących o władzę i uznanie Hitlera. Podczas wielkiego kryzysu nazistom udało się przywrócić stabilność gospodarczą i położyć kres masowemu bezrobociu dzięki dużym wydatkom wojskowym i gospodarce mieszanej. Na szeroką skalę prowadzono prace publiczne, m.in. budowę Reichsautobahnen (autostrad). Ustabilizowanie gospodarcze państwa zwiększyło popularność reżimu. Rasizm, szczególnie antysemityzm, antycyganizm i antyslawizm, był główną cechą reżimu niemieckiego. Lud germański (rasa nordycka) był uważany przez nazistów za najczystszą gałąź rasy aryjskiej, przez co traktowano go jako rasę panów. Miliony Żydów i innych narodowości uznanych przez państwo za niepożądane, zostało zamordowanych w czasie Holocaustu. Każdy sprzeciw wobec rządów Hitlera bezwzględnie tłumiono. Członków liberalnej, socjalistycznej i komunistycznej opozycji zabijano, więziono lub skazywano na wygnanie. Gnębiono także kościoły chrześcijańskie, a wielu ich przywódców więziono. Edukacja skupiała się na biologii rasowej, polityce demograficznej i wykształcaniu sprawności fizycznej koniecznej do późniejszej służby wojskowej. Ograniczano możliwości edukacji i kariery kobiet. Organizacją rekreacji i turystyki zajmowała się specjalna organizacja, Kraft durch Freude („siła przez radość”). W 1936 roku w III Rzeszy zorganizowano Letnie Igrzyska Olimpijskie. W III Rzeszy istniał urząd ministra propagandy, który sprawował Joseph Goebbels. Wykorzystywał on filmy, masowe wiece i hipnotyzujące oratorstwo Hitlera do kontrolowania opinii publicznej. Rząd sprawował kontrolę nad kulturą i sztuką, promowano określone formy artystyczne i zakazywano lub zniechęcano do rozwijania innych. Na początku lat 30. III Rzesza zaczęła składać coraz bardziej agresywne żądania terytorialne, grożąc wojną w wypadku ich niespełnienia. W 1938 i 1939 roku Rzesza zajęła terytoria Austrii i Czechosłowacji. W sierpniu 1939 roku Hitler podpisał pakt z Józefem Stalinem, w wyniku postanowień którego we wrześniu tego samego roku zaatakowano Polskę, rozpoczynając w Europie II wojnę światową. Wspólnie z Włochami i mniejszymi państwami Osi, Niemcy podbiły znaczną część Europy i zagroziły Wielkiej Brytanii. Kontrolę nad podbitymi obszarami przejęły Reichskommissariaty, a w pozostałej w Polsce infrastrukturze powstała niemiecka administracja. Żydzi i inne narody postrzegane przez Niemców jako niepożądane zostały uwięzione, zamordowane w obozach koncentracyjnych i obozach zagłady lub rozstrzelane. Po ataku Niemiec na ZSRR w 1941 roku, wojna powoli obróciła się przeciwko nazistom, którzy ponieśli poważne porażki wojskowe w 1943 roku. W kolejnym roku nasiliły się wielkoobszarowe bombardowania Niemiec, a siły państw Osi zostały odsunięte do południowo-wschodniej Europy. Po inwazji aliantów na Francję, Niemcy zostały podbite przez ZSRR od wschodu oraz przez inne państwa alianckie od zachodu i skapitulowały w przeciągu roku. Odmowa Hitlera przyznania się do poniesionej porażki doprowadziła do masowych zniszczeń niemieckiej infrastruktury i dodatkowych zgonów w ostatnich miesiącach wojny. Zwycięscy alianci zainicjowali w Niemczech politykę denazyfikacji, a wielu ocalałych po wojnie przywódców nazistowskich za zbrodnie wojenne postawiono pod sąd w procesach norymberskich. == Ideologia == Pierwotnie założenia państwa III Rzeszy powstały na bazie ideologii Adolfa Hitlera i programu partii NSDAP (25-punktowy program ogłoszony 24 lutego 1920), jak również tez zawartych w książce Hitlera „Mein Kampf”. Stały one w sprzeczności do Republiki Weimarskiej oraz zmierzały do zmiany sytuacji Niemiec powstałej w wyniku postanowień Traktatu wersalskiego z 1919 oraz do zniesienia Konstytucji weimarskiej. W kwestiach społeczno-narodowych ideologia narodowosocjalistyczna propagowała Volkizm oraz Blut und Boden. == Podział administracyjny == == Struktura państwowa III Rzeszy == === Kancelaria Rzeszy === Adolf Hitler – Wódz i Kanclerz Rzeszy (Der Führer und Reichskanzler) Rudolf Heß – zastępca Führera Otto Meissner – sekretarz stanu i szef Kancelarii Prezydenckiej Rzeszy Hans Lammers – szef Kancelarii Rzeszy === Rząd III Rzeszy === Konstantin von Neurath / Joachim von Ribbentrop – minister spraw zagranicznych Rzeszy Hjalmar Schacht – prezydent Reichsbanku i minister gospodarki Rzeszy Erich Raeder – naczelny dowódca marynarki wojennej Lutz Schwerin von Krosigk – minister finansów Rzeszy (kanclerz 1945) Walther Funk – szef prasy Rzeszy Franz Seldte – minister pracy Rzeszy Franz Gürtner – minister sprawiedliwości Rzeszy Werner von Blomberg – minister wojny Rzeszy i naczelny dowódca sił zbrojnych Wilhelm Ohnesorge – minister poczty Rzeszy Julius Dorpmüller – minister komunikacji Rzeszy Hermann Göring – minister-premier Prus, minister lotnictwa Rzeszy i naczelny dowódca sił powietrznych Joseph Goebbels – minister propagandy Rzeszy Richard Walther Darré – minister rolnictwa Rzeszy Bernhard Rust – minister Rzeszy do spraw nauki i szkolnictwa Hanns Kerrl – minister Rzeszy do spraw wyznań Robert Ley – szef koordynacji międzyokręgo