# Partia Pracy (Wielka Brytania) **Partia Pracy** (ang. *Labour Party*), potocznie zwana partią **laburzystowską**, to brytyjska partia polityczna o profilu **centrolewicowym** oraz **socjaldemokratycznym**. Powstała w **lutym 1900 roku** w wyniku zjednoczenia **Niezależnej Partii Pracy**, **Towarzystwa Fabiańskiego** oraz **Federacji Socjaldemokratycznej**. Początkowo funkcjonowała pod nazwą **Komitetu Przedstawicielstwa Robotniczego** (*Labour Representation Committee* – LRC). Partia wyrosła z tradycji związkowej i ruchu robotniczego, stając się z biegiem lat głównym rywalem Partii Konserwatywnej w brytyjskim systemie dwupartyjnym. Jej współczesna doktryna opiera się na zasadach wolnorynkowych, konkurencji oraz trzeciej drogi, z jednoczesnym zachowaniem silnego nacisku na sprawiedliwość społeczną, państwo opiekuńcze oraz prawa pracownicze. ## Ideologia i ewolucja programowa ### Geneza i socjalizm Partia Pracy narodziła się jako polityczna, parlamentarna reprezentacja **związków zawodowych**. Jej pierwotny, oficjalny charakter określano mianem „socjalistycznym”, co zyskała na mocy **Klauzuli IV** w statucie partii, uchwalonej w 1918 roku. Klauzula ta zobowiązywała do osiągnięcia „wspólnej własności” środków produkcji, dystrybucji i wymiany oraz narodowej centralizacji gospodarki. Po II wojnie światowej, w latach 1945–1951, pod rządami **Clementa Attlee'a**, partia zrealizowała postulaty klauzuli w dużej mierze – państwo przejęło pod swoją kontrolę blisko jedną trzecią brytyjskiego przemysłu (górnictwo węgla, koleje, energetyka). ### Przebudowa i „Trzecia Droga” Do końca lat 50. partia stopniowo odrzucała dogmatyczne postulaty uspołecznienia. Zrewidowanie programu zawdzięcza się przede wszystkim pracy **Anthony’ego Croslanda**, autora książki *The Future of Socialism* (1956). Crosland przedstawił drogę reformistyczną, odejmującą od socjalizmu radykalne, rewolucyjne aspekty na rzecz modernizacji i zrównoważonego rozwoju kapitalizmu. Usunięcie Klauzuli IV postulował m.in. **Hugh Gaitskell**, jednak jego próba w 1959 roku zakończyła się niepowodzeniem. Ostatecznie klauzulę tę usunął **Tony Blair** w latach 90. XX wieku, co otworzyło drogę do transformacji partii w nowoczesną siłę centrową. Historycznie Partia Pracy opierała się silnie na ekonomii **keynesowskiej**, domagając się interwencjonizmu państwa i redystrybucji bogactw (np. manifest wyborczy z października 1974 roku). Programy te pozwoliły na budowę rozbudowanego **państwa opiekuńczego**, w tym Narodowej Służby Zdrowia (NHS) i systemu ochrony praw pracowniczych. Od późnych lat 80. partia przyjęła stanowczo wolnorynkową politykę gospodarczą, co sprawiło, że współcześni obserwatorzy określają ją mianem partii **socjaldemokratycznej** lub partii **trzeciej drogi**. Manifesty wyborcze od 1992 roku nie zawierają już terminu „socjalizm”, a nowa klauzula IV potwierdza jedynie przynależność do ruchu socjalizmu demokratycznego. Laburzyści odchodząc od własności państwowej, dążą dziś do modelu gospodarki opartej na konkurencji i rynku. Cechą wyróżniającą ruch laburzystowski jest to, że – w przeciwieństwie do innych socjaldemokratów w Europie – nigdy nie kierował się rewizją marksizmu. Jak twierdził **Harold Wilson**, laburyzm czerpie znacznie więcej z nauk **Kościoła metodystycznego** niż z marksizmu. Według historyka A.W. Benn'a, marksizm był traktowany przez partię jako jedno z wielu inspirujących źródeł ruchu robotniczego, równorzędnie z chrześcijańskim socjalizmem, owenizmem czy tradycją związkową. ## Antykomunizm a polityka międzynarodowa Pozycja Partii Pracy wobec komunizmu była skrajnie złożona. W okresie zimnej wojny jej postawa charakteryzowała się swoistą **dwoistością**. Z jednej strony partia teoretycznie odcinała się od marksizmu, z drugiej podkreślała różnicę między swoim antykomunizmem a postawą tradycyjnej prawicy. Ze względu na słabe poparcie społeczne dla Brytyjskiej Partii Komunistycznej w UK, zjawisko to nie odgrywało kluczowej roli w wewnątrzpartyjnych sporach, tak jak w reszcie Europy Zachodniej. Model stosunku Partii Pracy do komunistów określa się mianem **prawicowo-antykomunistycznego**. Już w 1920 r. prośby o akces i współpracę z komunistami były odrzucane, a w 1925 r. zakazano im pełnienia funkcji w strukturach związkowych i stowarzyszonych. W międzynarodowym ruchu socjalistycznym brytyjscy laburzyści należą do najmniej otwartych na współpracę z miejscowymi partiami komunistycznymi. Nie przeszkadza im to jednak we współpracy z ugrupowaniami lewicowymi z innych państw europejskich. Podczas zimnej wojny Partia Pracy deklarowała gotowość do nawiązywania relacji z państwami bloku wschodniego w okresie tzw. eurokomunizmu, co potraktowano jako element odprężenia międzynarodowego. ## Historia i najważniejsze okresy ### Geneza (koniec XIX wieku) Początki ruchu sięgają końca lat 90. XIX wieku, kiedy to gwałtowny wzrost liczebności proletariatu miejskiego wymusił potrzebę jego parlamentarnej reprezentacji. W 1899 r. z inicjatywy działacza kolejowego Thomasa Steelsa, Kongres Związków Zawodowych (TUC) zorganizował konferencję w Farringdon Hall w Londynie, która doprowadziła do powołania **Komitetu Przedstawicielstwa Pracujących** (LRC) w 1900 r. Partię tę wygrała postawa antykapitalistyczna rządu konserwatywnego Arthura Balfoura w sporze z łamanymi strajkami kolejarzy w 1901 r. Wybory w 1906 r. przyniosły 29 mandatów w Izbie Gmin, co umożliwiło zawarcie układu z Partią Liberalną i obalenie konserwatystów. ### Wczesne lata i pierwsze sukcesy (1906–1914) Po wyborach 1906 r. formacja oficjalnie zmieniła nazwę na **Partię Pracy**. Jej pierwszymi sukcesami legislacyjnymi były ustawy o odszkodowaniach dla robotników, ośmiogodzinnym dniu pracy oraz obowiązkowych badaniach lekarskich w szkołach państwowych (1908). Partia od początku ściśle współpracowała ze związkami zawodowymi. W 1918 r. przyjęto nowy statut, który otworzył drogę do masowej organizacji masowej członkowskiej i związkowej. ### Okres międzywojenny W latach 20. Partia Pracy zaczęła wypierać Partię Liberalną z roli głównej siły opozycyjnej wobec konserwatystów. W 1924 r. oraz 1929–1935 r. formowała rząd mniejszościowy, a później rząd narodowy (z udziałem konserwatystów i liberałów), co większość działaczy potraktowała jako zdradę ideali. Wielki Kryzys zmusił część działaczy do odejścia i założenia Narodowej Organizacji Pracy. ### Rządy Atlee’a i narodziny państwa opiekuńczego (1945–1951) Po II wojnie światowej, pod rządami Clementa Attlee'a, Partia Pracy dokonała rewolucji gospodarczej. Dokonano masowej **nacjonalizacji** przemysłu, zlikwidowano bezrobocie, powołano darmowy system ochrony zdrowia (NHS) i rozbudowano system emerytalno-rentowy. To największy historyczny sukces brytyjskiego lewicowego rządu. ### Trudności, rozkłady i odbudowa (lata 70.–90.) W latach 70. Partia pogrążyła się wewnętrznym sporom i kryzysie. Po klęsce w 1979 r. do głosu doszła radykalna lewica (T. Benn), co spowodowało ucieczkę prawicy i rozłam w 1981 r., po którym powstała Partia Socjaldemokratyczna. Z kolei lata 80. to okres wojny frakcji, w którym toczący się podziały ujawniły się najmocniej w lokalnej polityce samorządowej (np. w Liverpoolu czy Londynie). Dopiero w 1997 r., pod przywództwem Tony’ego Blaira, laburzyści wrócili do władzy. Rok 1997 przyniósł nową erę – **Trzecią Drogę**, czyli całkowitą akceptację wolnego rynku, zmniejszenie roli związków i decentralizację administracyjną (asamblea Szkocji i Walii). ### XXI wiek i współczesność W XXI wieku Partia Pracy doświadczyła wahań. Po wygranej w 2001 i 2005 r. przegrała w 2010 r. z konserwatystami, by ponownie dojść do władzy w 2024 r. W latach 2015–2020 lider partii był radykalnym lewicowcem – Jeremy’m Corbynem, co spotkało się z dużą polarizacją społeczną. Po klęsce w 2019 r. kierownictwo partii przejął **Keir Starmer**, który odeszedł od skrajnej lewicy, odbudował dyscyplinę i poprowadził partię do zwycięstwa w wyborach parlamentarnych w lipcu 2024 r. Starmer został powołany na stanowisko premiera w dniu 5 lipca 2024 r. ## Struktura organizacyjna ### Członkostwo i organizacje afiliowane Partia Pracy wyróżnia dwa rodzaje członkostwa: **indywidualne** oraz **zbiorowe** (pośrednie). W przypadku drugiego, do partii wchodzi każdy członek związków zawodowych zrzeszonych w Kongresie Związków Zawodowych (TUC), o ile nie złoży oświadczenia o sprzeciwie. Związkowcy stanowią absolutną większość w strukturach partii. Na koniec 2018 r. formacja liczyła **518 659 członków**, co czyniło ją największą partią polityczną w Wielkiej Brytanii. Wśród organizacji afiliowanych znajdują się nie tylko wielkie związki zawodowe (np. Unite, GMB), ale także stowarzyszenia socjalistyczne, społeczne czy zrzeszenia zawodowe intelektualistów. Historia przypisuje ogromną wagę wpływom związkowym – w latach 80. przedstawiciele związków stanowili blisko 90% delegatów na partyjnej konferencji. ### Organy wewnętrzne Struktura wewnętrzna przypomina raczej luźną federację ugrupowań niż monolithiczną całość. Wyróżnia się w niej m.in.: - **Frakcja parlamentarna (PLP)** – posłowie wybrani do Izby Gmin. Posiada własną strukturę kierowniczą i de facto ustala linię polityczną w parlamencie. - **Krajowy Komitet Wykonawczy** – organ kierujący działalnością poza parlamentem (28 członków). - **Konferencja Partii Pracy** – teoretyczny „parlament ruchu”, zbierający delegatów z okręgów i związków. Rokowo ustala program i politykę ogólnej partii. Lider partii posiada niezwykle silne stanowisko – jest jednocześnie prezesem i ma realny wpływ na działania całej struktury. ### Wyborcy i frakcje wewnętrzne Tradycyjnie Partia Pracy to partia silnie zakorzeniona w klasie robotniczej. W latach 80. robotnicy stanowili aż 80% jej elektoratu i ponad 50% członków. Z biegiem lat, wraz ze zwiększającą się liczbą posłów z zawodów liberałskich, prawniczych i zawodów specjalistycznych, procent ten spadał. Obecnie frakcje wewnętrzne dzielą się na: - **Lewicę** – reprezentowaną m.in. przez czasopismo „Tribune” oraz grupę parlamentarną (Campaign Group), skupioną wokół sprawiedliwości społecznej i wzmocnienia państwa opiekuńczego. - **Prawicę (centrum)** – opowiadającą się za gospodarką wolnorynkową, współpracą klasową i trzecią drogą. - **Skrajną prawicę socjaldemokratyczną** – dawnych zwolenników ucieczki z partii w 1981 r. ## Zobacz też - Liderzy brytyjskiej Partii Pracy - Wiceprzewodniczący brytyjskiej Partii Pracy ## Przypisy i źródła Dane historyczne, liczbowe oraz merytoryczne opierają się na archiwach brytyjskiego rządu, dokumentach Kongresu Związków Zawodowych (TUC) oraz materiałach historycznych dotyczących rozwoju socjalizmu w Wielkiej Brytanii.