Phoenix (o’odham: Ski:kigk; yavapai: Wathinka lub Wakatehe; nawaho: Hoozdoh; mohave: Hachpa 'Anya Nyava) – stolica i jednocześnie największe miasto amerykańskiego stanu Arizona, piąte pod względem populacji miasto w Stanach Zjednoczonych, za sprawą populacji liczącej 1 644 409 mieszkańców (2022). Stanowi centrum obszaru metropolitalnego Phoenix (znanego jako Dolina Słońca), dziesiątego ze względu na wielkość w Stanach Zjednoczonych, zamieszkiwanego przez ponad 5 mln osób (2022). Ponadto Phoenix jest siedzibą hrabstwa Maricopa, a zarazem jednym z największych miast w skali kraju z uwzględnieniem kryterium zajmowanej powierzchni. Phoenix zostało założone w 1861 roku nieopodal rzeki Salt, zaś prawa miejskie zyskało w 1881 roku. Miasto słynie z rozbudowanej i znaczącej kultury politycznej; stąd wywodziło się wielu wpływowych polityków i dygnitarzy, włączając w to m.in.: Barry’ego Goldwatera, Williama Rehnquista, Johna McCaina, Carla Haydena oraz Sandrę Day O’Connor. Mieszkańcy Phoenix określani są mianem Phoenicians. == Historia == === Początki: Indianie na terenach Phoenix === Przez ponad dwa tysiące lat ziemie, które dziś stanowią Phoenix, zamieszkiwane były przez ludy Hohokam. Ich społeczność stworzyła kanały nawadniające o długości około 217 kilometrów, które przekształciły miejscowe tereny pustynne w grunty orne. Pierwotne ścieżki tych kanałów zostały wykorzystane do budowy kanałów Arizona Canal i Central Arizona Project, a także między innymi akweduktu Hayden-Rhodes Aqueduct. Hohokam utrzymywali ścisłe stosunki handlowe z pobliskimi plemionami Anasazi, Mogollon, Sinagua oraz innymi ludami Mezoameryki. Uważa się, że Hohokam byli w 1006 roku świadkami supernowej SN 1006, o czym świadczą stworzone przez nich petroglify, przedstawiające to zjawisko; petroglify znajdują się obecnie w White Tank Mountain Regional Park. Nastające na przemian susze i powodzie doprowadziły do tego, że w okresie 1300–1450 ludność Hohokam zaczęła stopniowo opuszczać tereny współczesnego Phoenix. Zamiast nich, na miejscu osiadali przedstawiciele plemion Pima oraz Yavapai; później dołączył do nich również lud Maricopa. Ojciec Eusebio Kino (1645–1711) był jednym z nielicznych Europejczyków, którzy dotarli do Phoenix na przełomie XVII i XVIII wieku. Hiszpanie skupiali się przede wszystkim na misjach pośród plemienia Pima w południowej Arizonie; w wyniku tego, aż do lat 60. XIX wieku Salt River Valley była zamieszkiwana przez zaledwie kilku przybyszów z Europy. === Formowanie państwa amerykańskiego === Na początku XIX wieku do obszarów dzisiejszego Phoenix dotarła grupa „Mountain Men”, złożona z amerykańskich i europejskich traperów oraz odkrywców. Natrafili oni na te tereny eksplorując ziemie centralnej Arizony, odkrywając na miejscu gatunki zwierząt o cennych w wymianie handlowej skórach: bobra kanadyjskiego i wydrę kanadyjską; te zwierzęta, podobnie jak jeleniowate i wilki meksykańskie, często zamieszkiwały Salt River Valley, dysponującą odpowiednimi zasobami wodnymi oraz temperaturami. Po zakończeniu wojny amerykańsko-meksykańskiej w 1848 roku, większość północnego obszaru Meksyku znalazła się pod kontrolą Stanów Zjednoczonych i została włączona do nowo powstałego Terytorium Nowego Meksyku, które objęło również ziemie dzisiejszego Phoenix. W 1853 roku sfinalizowano tzw. zakup Gadsdena, w wyniku którego południowa część stanów Arizona i Nowy Meksyk została sprzedana Amerykanom przez władze Meksyku. Tereny te były miejscem walk podczas wojny secesyjnej; oba – Terytorium Arizony utworzone przez Konfederatów w 1861 roku (ze stolicą w Tucson) i Terytorium Arizony sformowane przez Kongres Stanów Zjednoczonych w 1863 roku (ze stolicą w Fort Whipple) – uznały Salt River Valley za część swojego obszaru. Pomimo to, dolina nie była ważna pod względem militarnym i nie rozgrywały się w niej potyczki wojenne. W 1865 roku United States Army utworzyła na rzece Verde fort McDowella, by zdławić indiańskie powstania. Hiszpańscy pracownicy fortu założyli w 1866 roku własny obóz na południowym brzegu rzeki Salt, który stał się pierwszym nie-indiańskim obozem w dolinie, po opuszczeniu tych terenów przez Hohokam. Kilka lat później grupa lokalnych osad połączyła się i utworzyła wspólne miasto Tempe, które zostało ostatecznie włączone do zespołu miejskiego Phoenix. === Założenie miasta === Historia Phoenix jako niezależnego miasta sięga Jacka Swillinga, weterana wojny secesyjnej (1861–1865), który osiadł w południowych Stanach Zjednoczonych, pracując głównie w Wickenburg. Podczas jednej z pieszych wycieczek w 1867 roku zatrzymał się na chwilę, by odpocząć u podnóży gór White Tank. Stamtąd obserwował opuszczoną dolinę nad rzeką i rozważał jej potencjał w dziedzinie rolnictwa. Teren i klimat były odpowiednie, potrzebne było jedynie stałe źródło wodne. Kluczowe znaczenie w tej kwestii miały ruiny osad ludności Hohokam, na czele z kanałami nawadniającymi. Swilling rozpoczął konstrukcję serii kanałów odwzorowujących system Indian sprzed kilkuset lat. Jednocześnie w okolicy, około 6 kilometrów na wschód od dzisiejszego Phoenix, formowała się niewielka społeczność. Pierwotnie miasteczko określano mianem Pumpkinville, ze względu na wielkie dynie, które rosły na polach wzdłuż kanałów. Następnie nazwę zmieniono kilkakrotnie, na Swilling’s Mill, Helling Mill, Mill City i, ostatecznie, East Phoenix. Swilling, były żołnierz Armii Stanów Skonfederowanych, pragnął nazwać miasto „Stonewall”, na cześć generała Thomasa „Stonewalla” Jacksona, zaś inni sugerowali nazwę „Salina”. Jednakże żadna z tych propozycji nie została zaakceptowana przez lokalną społeczność. Ostatecznie, lord Darrell Duppa zaproponował nazwę „Phoenix”, która miała symbolizować miasto zrodzone na ruinach dawnej cywilizacji. Rada hrabstwa Yavapai, które wówczas skupiało Phoenix, oficjalnie nadała mu prawa miejskie dnia 4 maja 1865 roku, tworząc ponadto nowy okręg wyborczy. Pierwszy urząd pocztowy w Phoenix rozpoczął działalność 15 czerwca 1868 roku, a jego naczelnikiem został Jack Swilling. Rosnąca liczba mieszkańców (w 1870 roku populacja całej Salt River Valley wynosiła 240 osób) sprawiła, że konieczne stało się wyznaczenie konkretnego miejsca, w którym znajdowałoby się miasto. 20 października 1870 roku mieszkańcy odbyli spotkanie, podczas którego podjęto tę decyzję. Na jej mocy wykupiono 320 akrów ziemi, gdzie zlokalizowano Phoenix; obecnie na tym obszarze znajduje się biznesowa dzielnica miasta. W 1871 roku wybudowany został pierwszy kościół, a także pierwszy sklep w Phoenix. W międzyczasie utworzone zostało hrabstwo Maricopa, powstałe w wyniku podziału hrabstwa Yavapai. Wybory z 1871 roku wyłoniły członków władz miejskich oraz szeryfa. 5 września 1872 roku odbyły się pierwsze zajęcia w lokalnej szkole publicznej, z siedzibą w jednym z pomieszczeń urzędu władz hrabstwa. W październiku 1873 roku do użytku oddano pierwszą małą szkołę w Phoenix. 10 kwietnia 1874 roku Prezydent Ulysses Grant zatwierdził oficjalnie umiejscowienie miasta Phoenix. Całkowita wartość terenu zajmowanego przez miasto szacowana była na 550 dolarów, a działki w centrum sprzedawane były za kwoty od 7 do 11 dolarów każda. Niedługo po tym, w Phoenix działało już biuro z telegrafem, szesnaście barów (saloonów), cztery sale taneczne oraz dwa banki. === Inkorporacja === W 1881 roku dotychczasowa, komisarska forma rządów okazała się niewystarczająca dla rozwijającego się Phoenix, liczącego już około 2500 mieszkańców. Dlatego też lokalny parlament przyjął ustawę, która nadała miastu status korporacji municypalnej, z rządami w formie burmistrz-rada miejska. Ustawa została podpisana przez gubernatora Arizony, Johna Frémonta, 25 lutego 1881 roku. Z kolei 3 maja przeprowadzono wybory, w których to stanowisko pierwszego w historii burmistrza Phoenix objął sędzia John T. Alsap. Na początku 1888 roku do użytku oddano nowy ratusz, w którym swoją siedzibę posiadali lokalni urzędnicy miejscy. W budynku znajdowały się ponadto tymczasowe biura dla przedstawicieli samorządu terytorialnego. Dotarcie do miasta systemu kolei było jednym z kilku ważnych wydarzeń, które zrewolucjonizowały lokalną gospodarkę. Od tego czasu wszelkie zaopatrzenie docierało do Phoenix pociągami; porzucono jednocześnie dotychczasową metodę transportu dóbr, czyli tradycyjne wozy. Tym samym miasto zyskało status ośrodka handlowego, a wywodzące się stąd produkty docierały zarówno na rynki wschodnie, jak i zachodnie. W odpowiedzi na rozrost gospodarki, 4 listopada 1888 roku w mieście utworzono izbę handlową. W latach 90. XIX wieku zelektryzowano miejską sieć tramwajową, która jednak zaprzestała działalności w wyniku pożaru z 1947 roku. === Współczesne Phoenix === 14 lutego 1912 roku, za prezydentury Williama Howarda Tafta, Phoenix zostało stolicą nowo sformowanego stanu Arizona. Miasto zostało uznane za odpowiednie do tej roli ze względu na bardziej centralne położenie w porównaniu do Tucson lub Prescott. Pomimo że w tamtym okresie Tucson zamieszkiwała większa liczba mieszkańców, Phoenix rozrosło się w następnych latach, stając się największym miastem w stanie. W 1913 roku Phoenix przyjęło nową formę rządów, przechodząc z systemu burmistrz-rada miejska na menedżer-rada miejska, stając się jednym z pierwszych miast amerykańskich z taką formą sprawowania władzy. Po wybuchu II wojny światowej gospodarka Phoenix przekształciła się z dystrybucyjnej na przemysłową, z masową produkcją sprzętu wojskowego. Bazy wojskowe Luke Field, Williams Field i Falcon Field, położone na terenie Phoenix lub jego okolic, przyciągnęły do miasta tysiące osób. W noc Święta Dziękczynienia 1942 roku w mieście zorganizowana została nielegalna walka bokserska pomiędzy czarnoskórym a białym członkiem dwóch różnych pułków wojskowych. Niepodziewanie przekształciła się ona w zamieszki pomiędzy rywalizującymi grupami, do których dołączali kolejni żołnierze, opuszczający swoje bazy. Starcia dotarły do centrum miasta; lokalna policja, niezdolna do ich opanowania, wezwała na pomoc armię amerykańską, która otrz