# Prawo i Sprawiedliwość (PiS) Prawo i Sprawiedliwość (PiS) to polska partia polityczna o profilu prawicowym, założona 29 maja 2001 roku przez braci Lecha i Jarosława Kaczyńskich. Zarejestrowana sądownie 13 czerwca 2001 roku, partia szybko zyskała popularność dzięki działalności Lecha Kaczyńskiego jako ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego w rządzie Jerzego Buzka. ## Ideologia i Charakterystyka Ideologia PiS jest określana jako prawicowa, łącząca elementy konserwatyzmu społecznego i narodowego, solidaryzmu, interwencjonizmu oraz chrześcijańskiej demokracji. Partia często bywa opisywana przez komentatorów politycznych i media jako ugrupowanie populistyczne i eurosceptyczne, choć oficjalnie popiera członkostwo Polski w Unii Europejskiej, dążąc jednak do jej reformy. Polityka europejska PiS oscyluje wokół idei Europy narodów i eurorealizmu. Charakterystycznym elementem działalności PiS jest współpraca z mediami o profilu narodowo-katolickim, w tym z Radiem Maryja. Krytycy wskazują na ewolucję partii w kierunku narodowo-etatystycznym i nacjonalistycznym, odchodząc od niektórych tradycyjnych wartości konserwatywnych. ## Historia ### Geneza Geneza PiS sięga marca 2001 roku, kiedy to konflikt wewnątrz Akcji Wyborczej Solidarność (AWS) doprowadził do dymisji Lecha Kaczyńskiego ze stanowiska ministra sprawiedliwości. Bracia Kaczyńscy, inicjatorzy nowej formacji, zapowiedzieli jej utworzenie 3 marca 2001 roku podczas konferencji „Warunki Sukcesu Prawicy”. Nazwę „Prawo i Sprawiedliwość” zaproponował Ludwik Dorn. W kwietniu i maju 2001 roku zakładano Komitety Prawa i Sprawiedliwości, a 29 maja 2001 roku odbył się kongres założycielski partii. 13 czerwca 2001 roku PiS został zarejestrowany sądownie. ### 2001–2005 W wyborach parlamentarnych w 2001 roku PiS uzyskało 9,50% głosów, zdobywając 44 mandaty poselskie. Partia odmówiła udziału w koalicji z SLD i UP, stając się ugrupowaniem opozycyjnym wobec rządu Leszka Millera i Marka Belki. 2 czerwca 2002 roku Przymierze Prawicy rozwiązało się, a jego członkowie w większości wstąpili do PiS. 20 czerwca 2002 roku Prawo i Sprawiedliwość zawarło koalicję wyborczą z Platformą Obywatelską (POPiS) przed wyborami samorządowymi. W 2003 roku Lech Kaczyński ustąpił ze stanowiska prezesa partii, a zastąpił go brat Jarosław. W tym samym roku Sejm powołał komisję śledczą w celu wyjaśnienia tzw. afery Rywina, w której PiS reprezentowali Zbigniew Ziobro i Zbigniew Wassermann. W wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2004 roku PiS uzyskało 12,67% głosów, zdobywając 7 mandatów. ### 2005–2007 W 2005 roku PiS odniosło zwycięstwo zarówno w wyborach parlamentarnych (26,99%), jak i prezydenckich (Lech Kaczyński). Po wyborach parlamentarnych Jarosław Kaczyński ogłosił kandydaturę Kazimierza Marcinkiewicza na premiera. 31 października 2005 roku został zaprzysiężony mniejszościowy rząd Kazimierza Marcinkiewicza. W maju 2006 roku PiS podpisało umowę koalicyjną z Samoobroną RP i Ligą Polskich Rodzin. 14 lipca 2006 roku po dymisji Kazimierza Marcinkiewicza został zaprzysiężony rząd Jarosława Kaczyńskiego. Podczas wyborów samorządowych w 2006 roku PiS w większości województw zblokowało listy z Samoobroną RP i Ligą Polskich Rodzin. PiS zdobyło drugi wynik pod względem mandatów w sejmikach województw 25,1% (170 na 561). W kwietniu 2007 roku w PiS doszło do rozłamu. Z partii odszedł jej wiceprezes i marszałek Sejmu Marek Jurek wraz z kilkoma posłami, którzy utworzyli partię Prawica Rzeczypospolitej. Latem tego samego roku w rządzie i Sejmie doszło do kolejnego kryzysu – w związku z tzw. aferą gruntową odwołano z rządu Andrzeja Leppera, a następnie pozostałych ministrów z jego partii, a także z LPR, w związku z czym ponownie doszło do powołania rządu mniejszościowego PiS. Wkrótce jednak większość sejmowych partii, w tym PiS, zdecydowała się na poparcie wniosku o skrócenie kadencji, co oznaczało rozpisanie nowych wyborów na jesień tego samego roku. ### 2007–2015 W wyborach parlamentarnych w 2007 roku PiS uzyskało 32,11% głosów, zdobywając 166 mandatów w Sejmie i 39 w Senacie. PiS zostało wówczas największym ugrupowaniem opozycyjnym. W tym samym roku trzech wiceprezesów PiS zostało zawieszonych w prawach członków ugrupowania, a w 2008 roku z partii wykluczony został także Ludwik Dorn. W wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2009 roku PiS otrzymało 27,4% głosów, zajmując 2. miejsce i wprowadzając do PE 15 deputowanych. 10 kwietnia 2010 roku doszło do katastrofy w Smoleńsku, w której zginął prezydent Lech Kaczyński, działacze PiS, parlamentarzyści oraz osoby towarzyszące. W przedterminowych wyborach prezydenckich kandydatem PiS został Jarosław Kaczyński. Po przegranych wyborach prezydenckich 8 listopada lider partii zrezygnował z zasiadania w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego, bojkotując jej posiedzenia. 25 września 2010 roku do PiS powróciła większość polityków Polski Plus, a 5 listopada 2010 roku z partii zostały wykluczone posłanki Joanna Kluzik-Rostkowska i Elżbieta Jakubiak. W wyniku tej decyzji komitetu politycznego Prawa i Sprawiedliwości z partii i jej klubu parlamentarnego odeszła grupa osób, które ogłosiły powołanie ugrupowania pod nazwą Polska Jest Najważniejsza. W wyborach parlamentarnych w 2011 roku PiS uzyskało 29,89% głosów do Sejmu, co dało partii 2. miejsce i 157 mandatów w izbie. W Senacie ugrupowanie uzyskało 31 miejsc. PiS pozostało po wyborach w opozycji wobec rządu. W wyborach do Parlamentu Europejskiego 25 maja 2014 roku PiS otrzymało 31,78% głosów, zajmując 2. miejsce i wprowadzając do PE 19 deputowanych. 19 lipca 2014 roku PiS podpisało porozumienie z Solidarną Polską i Polską Razem Jarosława Gowina, zakładające start tych partii z list PiS w kolejnych wyborach samorządowych i parlamentarnych, a także wystawienie wspólnego kandydata na prezydenta Polski. 16 listopada Prawo i Sprawiedliwość zdobyło najwięcej głosów w wyborach do sejmików województw (26,89%). Uzyskało jednak o 8 mniej mandatów od Platformy Obywatelskiej (171). Władzę objęło jedynie w sejmiku podkarpackim. ### 2015–2023 W maji 2015 roku, Andrzej Duda wygrał wybory prezydenckie. W wyborach parlamentarnych w 2015 roku PiS uzyskało 37,58% głosów, zdobywając 235 mandatów poselskich i 61 miejsc w Senacie. Był to pierwszy przypadek w III RP, kiedy komitetowi wyborczemu przypadła większość miejsc w Sejmie. 16 listopada 2015 roku zaprzysiężono rząd Beaty Szydło. 7 grudnia 2017 roku podczas posiedzenia Komitetu Politycznego partii podjęto decyzję o dymisji Beaty Szydło z funkcji premiera i wysunięto na tę funkcję kandydaturę Mateusza Morawieckiego, którego dzień później na urząd prezesa Rady Ministrów desygnował prezydent. Zaprzysiężenie rządu nastąpiło 11 grudnia. Poza zmianą premiera, jedyną zmianą w stosunku do poprzedniej Rady Ministrów podczas zaprzysiężenia było powołanie Beaty Szydło na wicepremiera. Szerszej rekonstrukcji rządu dokonano 9 stycznia 2018. W wyborach samorządowych w 2018 roku komitet wyborczy PiS otrzymał najwięcej głosów w wyborach do sejmików (34,13%) oraz do rad powiatów (30,46%) i gmin. W wyborach do sejmików uzyskał 254 mandaty, wygrywając wybory w 9 z 16 województw. 26 maja 2019 roku PiS odniosło swoje pierwsze zwycięstwo w wyborach do Parlamentu Europejskiego, uzyskując 45,38% głosów i otrzymując 26 mandatów W wyborach parlamentarnych w 2019 roku PiS uzyskało 43,59% głosów, zdobywając 235 mandatów poselskich i 48 miejsc w Senacie. Po raz drugi komitetowi wyborczemu Prawa i Sprawiedliwości przypadła większość miejsc w Sejmie. W wyborach prezydenckich w 2020 PiS poparło prezydenta Andrzeja Dudę, który uzyskał reelekcję. W I turze uzyskał 43,5%, a w II turze 51,03% głosów. Po sporach wewnątrz koalicji rządzącej, 25 września 2020 roku prezesi PiS, Solidarnej Polski i Porozumienia podpisali nową umowę koalicyjną. 6 października doszło do rekonstrukcji rządu, w ramach której prezes PiS Jarosław Kaczyński został jego członkiem jako wicepremier. ### Od 2023 W wyborach parlamentarnych w 2023, PiS zdobyło 35,38% głosów, co przekłada się na 194 mandaty poselskie. Pomimo to, nie uzyskało większości. W Senacie komitet PiS otrzymał 34 mandaty, co daje mu drugą co do wielkości reprezentację, ustępując jedynie Koalicji Obywatelskiej. PiS stało się partią opozycyjną. 16 grudnia 2023 zdecydowano o wejściu w skład PiS Partii Republikańskiej (posiadającej 4 posłów i eurodeputowanego). W wyborach samorządowych w 2024 komitet wyborczy PiS otrzymał najwięcej głosów w wyborach do sejmików (34,27%) i do rad powiatów (29,94%). W wyborach do sejmików uzyskał 239 mandatów (z czego 11 przypadło kandydatom Suwerennej Polski), wygrywając wybory w 7 z 16 województw, a zdobywając większość w 4 (w lubelskim, małopolskim, podkarpackim i świętokrzyskim) – przedstawiciele PiS zostali tam wybrani na marszałków (w tym jedna działaczka OdNowy RP, która w tym samym roku także przystąpiła do PiS). We wszystkich 12 sejmikach, w których komitet PiS nie uzyskał większości mandatów, partia znalazła się w opozycji. Kandydaci PiS zostali wybrani na prezydentów Stalowej Woli i Jastrzębia-Zdroju, ponadto startujący z własnych komitetów członkowie PiS wygrali wybory na prezydentów Siedlec i Tomaszowa Mazowieckiego. W wyborach do Parlamentu Europejskiego 9 czerwca PiS zajęło 2. miejsce, po raz pierwszy od 10 lat nie uzyskując najlepszego wyniku w wyborach ogólnopolskich. Zdobyło 36,16% głosów, otrzymując 20 mandatów, z czego 2 uzyskali przedstawiciele Suwerennej Polski. Na konwencji „Polska-Przyszłość” w Krakowie ogłoszono, iż kandydatem z poparciem PiS w wyborach prezydenckich w 2025 zostanie prezes Instytutu Pamięci Narodowej, Karol Nawrocki. W I turze wyborów 18 maja zajął on 2. miejsce, uzyskując 29,54% głosów. W II turze pokonał Rafała Trzaskowskiego z PO, otrzymując 50,89% głosów. 7 marca 2026 na kongresie PiS Jarosław Kaczyński ogłosił Przemysława Czarnka kandydatem na premiera na kadencję 2027-2031. ## Program ### Zagadnienia Ustrojowe PiS opowiada się za „sanacją państwa” i budową tzw. IV Rzeczypospolitej, dążąc do oczyszczenia państwa poprzez pozbycie się dziedzictwa PRL. Partia promuje lustrację, dekomunizację i odtajnienie dokumentów z okresu PRL. ### Program Gospodarczy Partia promuje progresywną skalę podatkową i wsparcie dla małych i średnich przedsiębiorstw. PiS dąży do reformy finansów publicznych i wprowadzenia ulg podatkowych dla rodzin z dziećmi. Ugrupowanie sprzeciwia się pochopnej prywatyzacji i nadmiernym cięciom w wydatkach socjalnych. ### Polityka Zagraniczna PiS popiera uczestnictwo Polski w strukturach Unii Europejskiej, dążąc jednocześnie do reformy UE. Partia podkreśla wagę stosunków ze Stanami Zjednoczonymi i sąsiadami z Europy Środkowej i Wschodniej. ### Kwestie Społeczne **Aborcja**: Partia nie popiera legalności aborcji i opowiada się za ochroną życia od poczęcia. **Pozostałe Kwestie**: PiS sprzeciwia się legalizacji eutanazji, narkotyków, związków partnerskich i małżeństw osób tej samej płci. ### Polityka Karna PiS promuje zwiększenie praw dla ofiar przestępstw i zaostrzenie kar dla przestępców, w szczególności za przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu i mieniu. Partia opowiada się za przywróceniem kary śmierci. ### Polityka Historyczna PiS kładzie nacisk na politykę historyczną, dążąc do narzucenia jednej obowiązującej interpretacji wydarzeń historycznych i przedstawienia ich zarówno w kraju, jak i za granicą, w postaci jednej wybranej narracji. Partia podkreśla rolę romantyzmu w polskiej świadomości i stara się uniemożliwić krytykę wybranych postaci historycznych. ## Główne Działania PiS w Okresie Sprawowania Rządów (2015–2023) * Zniesienie obowiązku szkolnego sześciolatków * Wprowadzenie podatku od niektórych instytucji finansowych (tzw. podatku bankowego) * Ograniczenie prawa zakupu ziemi rolnej przez osoby inne niż rolnicy * Wprowadzenie programu „Rodzina 500 plus” * Połączenie urzędów Prokuratora Generalnego i Ministra Sprawiedliwości * Ograniczenie uprawnień Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji i przekazanie części jej uprawnień do Rady Mediów Narodowych * Uchwalenie ustawy przewidującej obniżenie od 1 października 2017 roku wieku emerytalnego do 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn * Wdrożenie reformy systemu oświaty likwidującej gimnazja * Zmiana ustawy o ochronie przyrody umożliwiająca wycinkę drzew na prywatnych posesjach bez zezwolenia (później znowelizowana) * Wzniesienie Pomnika Ofiar Tragedii Smoleńskiej 2010 roku na placu marsz. Józefa Piłsudskiego w Warszawie * Uchwalenie ustawy o Centralnym Porcie Komunikacyjnym * Uchylenie ustawy z 25 lipca 2014 roku o podatku węglowodorowym * Uchwalenie ustaw o tzw. trzynastej i czternastej emeryturze * Uchwalenie ustawy o opłacie cukrowej i opłacie od napojów alkoholowych o objętości nieprzekraczającej 300 ml, tzw. małpek *Obrona Granic Polski przed nielegalną imigracją. *Wybór Karola Nawrockiego na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w 2025 roku ## Symbolika Prawo i Sprawiedliwość posługuje się kolorem czerwonym i ciemnym błękitem. Znak graficzny partii stanowi głowa orła białego w koronie. ## Struktura i Działacze W Prawie i Sprawiedliwości działają politycy zaliczani do różnych nurtów prawicowych. Z PiS związała się część dawnych działaczy antykomunistycznych. ### Prezesi Rady Ministrów reprezentujący PiS * Kazimierz Marcinkiewicz (2005–2006) * Jarosław Kaczyński (2006–2007) * Beata Szydło (2015–2017) * Mateusz Morawiecki (2017-2023) - 3 rządy Prawo i Sprawiedliwość od początku swojego istnienia odgrywało istotną rolę na polskiej scenie politycznej. Przez lata ewoluowało, dostosowując swoje programy i strategie do zmieniających się warunków politycznych i społecznych. Bez względu na oceny kontrowersji z nim związanych, PiS pozostaje jednym z najważniejszych graczy w polskiej polityce, wpływając na kształtowanie kierunku rozwoju państwa.