Podatek dochodowy od osób fizycznych, PIT (z ang. personal income tax, podatek od dochodów osobistych) – podatek bezpośredni obejmujący dochody uzyskiwane przez osoby fizyczne. „PIT” to również nazwa druków urzędowych udostępnianych w Polsce przez Ministerstwo Finansów, na których podatnicy składają deklaracje rozliczeniowe dotyczące podatku od dochodów osobistych. == Charakterystyka == Obecnie na świecie wykształciły się dwa podstawowe typy podatków dochodowych: podatek cedularny, znany też jako podatek analityczny, oraz podatek globalny, określany jako syntetyczny lub unitarny. Podatek cedularny powstał w Anglii w 1842 roku. W konstrukcji tego podatku wszystkie dochody zostały podzielone na pięć tzw. ceduł – grup (z użytkowania własności, z kapitału, z wolnej działalności zarobkowej, pozostałych dochodów z kapitałów, z płac i pensji urzędniczych), które były obciążone różnymi stawkami proporcjonalnymi w poszczególnych cedułach. Później Lloyd George w latach 1909–1910 wprowadził tzw. super-tax (dochodu globalnego), który obejmował sumy nadwyżek dochodów osiągniętych z poszczególnych ceduł, podlegających ponownemu opodatkowaniu, ale już według skali progresywnej. Taki wzór mieszany systemu podatkowego ukształtował się także w takich krajach jak Francja, Belgia i Włochy. W Polsce taki charakter miał w latach 1950–1971 podatek dochodowy płacony przez osoby fizyczne i prawne, niebędące jednostkami gospodarki uspołecznionej. W 1891 roku opracowano w Prusach tzw. globalny podatek dochodowy. Podatek ten obejmował cały dochód jednostki, bez względu na źródło jego pozyskania. W podatku globalnym nie ma podziału podstawy opodatkowania na dochody z poszczególnych źródeł, a jest nią suma dochodów. Podstawą opodatkowania był w tym systemie tzw. czysty dochód, w niektórych jednak przypadkach (np. w przypadku opodatkowania pracy najemnej i działalności gospodarczej prowadzonej na własny rachunek) sposób ustalania dochodów z poszczególnych źródeł przychodów mógł być zróżnicowany. Austria wprowadziła podatek dochodowy globalny na własnych terenach w latach 1896–1898. Globalny charakter miał też przedwojenny polski państwowy podatek dochodowy oraz ma go obecnie obowiązujący podatek dochodowy od osób fizycznych. == Podatek dochodowy od osób fizycznych w Polsce == Podatek dochodowy od osób fizycznych w Polsce uregulowany jest ustawą z dnia 26 lipca 1991 r. (Dz. U. z 2025 r. poz. 163). Ponadto prawa i obowiązki podatnika tego podatku wynikają z szeregu postanowień Konstytucji RP, wielu ustaw, ratyfikowanych umów międzynarodowych oraz rozporządzeń wykonawczych. Polska ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych z 1991 roku była nowelizowana ponad 300 razy. === Zakres podmiotowy podatku dochodowego od osób fizycznych === Podatnikami tego podatku są osoby fizyczne. Ani Ordynacja podatkowa, ani inne ustawy podatkowe, czy też przepisy prawa podatkowego nie definiują pojęcia „osoba fizyczna”. Przy ustalaniu definicji osoby fizycznej pomocne są uregulowania art. 8 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. Oddzielnym problemem jest kwestia ustalania istnienia obowiązku podatkowego w stosunku do dochodów uzyskiwanych poza terytorium kraju. Może istnieć tu zjawisko tzw. podwójnego opodatkowania, czyli sytuacja, gdy ten sam dochód został opodatkowany zarówno w państwie jego uzyskania, jak i w kraju zamieszkania. W praktyce miejsce opodatkowania dochodów zagranicznych zależy od rezydencji podatkowej oraz przepisów właściwych umów międzynarodowych. Przykładowo, osoba mająca miejsce zamieszkania w Polsce, ale wykonująca pracę za granicą przez ponad 183 dni, może podlegać opodatkowaniu za granicą, zgodnie z zasadą miejsca faktycznego świadczenia pracy. Podmiotowość w polskim podatku dochodowym od osób fizycznych oparta została przede wszystkim na tzw. zasadzie rezydencji, czyli zależy od miejsca zamieszkania osoby fizycznej i jest związana z tzw. nieograniczonym obowiązkiem podatkowym. Osoba posiadająca miejsce zamieszkania na terytorium RP płaci podatek od całości swoich dochodów krajowych i zagranicznych, bez względu na miejsce położenia źródeł przychodów. Gdy brak jest przesłanek do przyporządkowania obowiązku podatkowego kryteriom rezydencji, stosuje się przyporządkowanie według zasady źródła, tj. według miejsca osiągania dochodów, oraz konstrukcję tzw. ograniczonego obowiązku podatkowego. Podatnikami podatku dochodowego mogą być zatem także osoby fizyczne niemające miejsca zamieszkania ani stałego pobytu na terytorium Polski, lecz osiągające tutaj dochody. Ograniczony obowiązek podatkowy polega na tym, że osoba fizyczna niemająca miejsca zamieszkania na terytorium RP podlega opodatkowaniu od dochodów uzyskanych na jego obszarze na podstawie stosunku służbowego lub stosunku pracy, bez względu na miejsce wypłaty wynagrodzenia, a także od innych dochodów uzyskiwanych w Polsce (np. z tytułu dywidend, kontraktów menedżerskich). Tak szerokie określenie polskiej jurysdykcji podatkowej może doprowadzić do podwójnego opodatkowania tych samych dochodów osiąganych przez jedną osobę – zarówno w państwie miejsca zamieszkania, jak i w państwie źródła przychodów. Podwójnemu opodatkowaniu dochodów osób fizycznych zapobiegać mają z jednej strony postanowienia wewnętrznego prawa podatkowego, z drugiej strony – umowy międzynarodowe o unikaniu podwójnego opodatkowania. Obecnie na świecie stosowane są następujące metody w celu uniknięcia tego niekorzystnego dla podatnika zjawiska: środki jednostronne (unilateralne) – polegające na zrezygnowaniu przez dane państwo z przysługujących mu wierzytelności podatkowych wobec określonego podatnika lub z określonych tytułów; znajdują one zastosowanie w przypadku braku bilateralnych i multilateralnych porozumień międzynarodowych. Będą to m.in.: instytucja ograniczonego obowiązku podatkowego (art. 3 ust. 2a ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych), przewidziane w art. 27 ust. 8 i 9 tej ustawy specjalne metody obliczania podatku dla osób, na których ciąży nieograniczony obowiązek podatkowy od dochodów położonych poza granicami RP – tzw. metoda wyłączenia z progresją oraz metoda odliczenia; środki dwustronne (bilateralne) – postanowienia dwustronnych umów międzynarodowych o unikaniu podwójnego opodatkowania; środki wielostronne (multilateralne) – postanowienia wielostronnych umów międzynarodowych. Specjalną kategorią podatników są małżonkowie. Mianowicie możliwe jest ich łączne opodatkowanie za pośrednictwem tzw. ilorazu małżeńskiego, przy spełnieniu następujących warunków: pozostawanie do końca roku podatkowego w związku małżeńskim; pozostawanie do końca roku podatkowego we wspólności majątkowej małżeńskiej (ograniczenie wspólności nie spełnia tej przesłanki); wspólne i w terminie złożenie wniosku o łączne opodatkowanie; żaden z małżonków (ani osoba samotnie wychowująca dzieci) nie korzysta jednocześnie z opodatkowania na zasadach określonych w ustawie z 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne; niekorzystanie z opodatkowania pozarolniczej działalności gospodarczej 19% stawką podatkową. Śmierć małżonka przed złożeniem wspólnego zeznania nie stanowi przeszkody do łącznego opodatkowania, brak wniosku o łączne opodatkowanie małżonka uniemożliwia wspólne rozliczanie się małżonków. Ponadto bez znaczenia jest także fakt, że małżonkowie mieszkają oddzielnie i podlegają z uwagi na swe miejsce zamieszkania właściwości różnych organów podatkowych. W sytuacji oddzielnego zamieszkiwania małżonków, właściwy miejscowo jest organ podatkowy wskazany przez nich we wspólnym rocznym zeznaniu podatkowym. Z tej możliwości rozliczania się ze swych dochodów osobistych nie mogą natomiast skorzystać osoby pozostające w konkubinacie. Konstrukcja łącznego opodatkowania ma zastosowanie także do osób samotnie wychowujących dzieci. Kumulacja dochodów małżonków (osób samotnie wychowujących dzieci) polega na sumowaniu dochodów małżonków, ewentualnie doliczeniu dochodów małoletnich dzieci, a następnie dzieleniu sumy dochodów na połowę. Podatek jest obliczany od tej połowy dochodów i mnożony przez dwa oraz ustalany na imię obojga małżonków. Specjalną kategorię podatników stanowią też spółki nieposiadające osobowości prawnej. Spółki tego typu stanowią tzw. pośrednie podmioty podatkowe, które co prawda wypracowują dochód, ale nie ciąży na nich obowiązek podatkowy. Dlatego też podatnikiem nie jest spółka nie posiadająca osobowości prawnej, lecz osoby fizyczne będące wspólnikami. Obliczanie podatku w takich podmiotach przebiega w dwóch fazach: w pierwszej ustala się dochód spółki, w drugiej ustala się dochód wspólnika z udziału w spółce, przy założeniu iż dochód (strata) wspólnika jest proporcjonalny do jego udziału w spółce, a w przypadku braku ustaleń odnośnie do udziałów, iż udziały wspólników są równe. === Zakres przedmiotowy podatku dochodowego od osób fizycznych === Do zakresu przedmiotowego podatku od dochodów osób fizycznych należą wszelkiego rodzaju dochody, z wyjątkami dochodów, które zostały zakwalifikowane przez ustawę do kategorii zwolnień przedmiotowych. Dochód jest rozumiany jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania w danym roku podatkowym, z wyjątkiem wyraźnie zwolnionych od opodatkowania. Oprócz zwolnień przedmiotowych ustawodawca polski wyróżnił pewne dochody, których nie sumuje się (np. dochodu ze sprzedaży nieruchomości nie łączy się z dochodami z innych źródeł; dotyczy to także dochodów z nieujawnionych źródeł przychodów lub nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach albo dywidend). Wyłączenie niektórych dochodów (przychodów) z ogólnego dochodu danej osoby fizycznej nie znaczy, że nie podlegają one opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Dochody ze źródeł przychodów niewliczanych do dochodu ogólnego są co do zasady opodatkowane oddzielnie, w formie najczęściej podatku ryczałtowego. Przedsiębiorcy mają wybór metody opodatkowania, mogą albo: wyodrębnić dochód z działalności gospodarc