## Policja Polska Generalnego Gubernatorstwa (Policja Granatowa)\n\n### Wprowadzenie\nPolicja Polska Generalnego Gubernatorstwa (niem. *Polnische Polizei im Generalgouvernement*), w historiografii i pamięci zbiorowej powszechnie znana jako „policja granatowa”, stanowiła jedno z najważniejszych narzędzi administracyjno-policyjnych władz okupacyjnych na terenie Generalnego Gubernatorstwa (GG). Utworzona pod koniec 1939 roku, formacja miała na celu przejęcie codziennych obowiązków służby porządkowej, odciążając w ten sposób niemieckie siły bezpieczeństwa do realizacji zadań o charakterze eksterminacyjnym i militarnym. Jej dzieje splecione są z najciemniejszymi kartami II wojny światowej: uczestnictwem w Zagładzie, współdziałaniem z okupantem, a jednocześnie – paradoksalnie – z działalnością konspiracyjną na rzecz Polskiego Państwa Podziemnego.\n\n### Toponimia i symbolika mundurowa\nPotoczna nazwa „policja granatowa” wywodzi się bezpośrednio od koloru przedwojennych mundurów, które funkcjonariusze zachowali po wrześniu 1939 roku. Władze niemieckie nie wprowadziły nowego kroju uniformów, ograniczając się jedynie do usunięcia orła biało-czerwonego z czapek, który zastąpiono herbami powiatowymi. Paradoksalnie, godło Rzeczypospolitej Polskiej nadal widniało na guzikach mundurowych aż do końca 1943 roku, co pozostaje historyczną anomalą w kontekście systematycznego niszczenia polskich symboli państwowych w GG. Po 1943 roku obowiązkiem stały się guziki żandarmerii niemieckiej (tzw. „groszki”). Brak oficjalnej odznaki państwowej, połączony z zachowaniem granatowego barwy mundurów, trwale utrwalił tę potoczną nazwę w świadomości społecznej oraz w literaturze naukowej.\n\n### Geneza i podstawy prawne formacji\nFundamenty prawne nowej formacji osadzone zostały w dwóch aktach z końca 1939 roku. Najpierw, 30 października 1939 roku, wyższy dowódca SS i policji w GG, Friedrich Wilhelm Krüger, wydał zarządzenie nakazujące wszystkim przedwojennym polskim policjantom zgłoszenie się w niemieckich urzędach do 10 listopada pod groźbą „najsurowszych kar”. Następnie, 17 grudnia 1939 roku, Generalny Gubernator Hans Frank wydał oficjalne rozporządzenie powołujące Policję Polską. Źródłem pierwszych uzupełnień kadry byli głównie policjanci wysiedleni z ziem wcielonych bezpośrednio do III Rzeszy.\n\nFormacja nie była suwerenna. Zgodnie z rozkazem Heinricha Himmlera z 5 maja 1940 roku, zadaniem policji polskiej było „zapewnienie ogólnej służby policyjnej w GG”, zaś interwencja policji niemieckiej następowała wyłącznie w interesie Rzeszy lub w ramach nadzoru. Finansowanie opierało się na budżetach polskich samorządów lokalnych, pozostających pod ścisłą kuratelą niemieckich władz cywilnych i policyjnych.\n\n### Struktura organizacyjna i stan osobowy\nStruktura formacji opierała się na przedwojennym wzorcu, z tym że najwyższym szczeblem dowodzenia były komendy miejskie i powiatowe, podporządkowane lokalnym komendantom niemieckiej *Ordnungspolizei*. W 1940 roku wyodrębniono pion śledczy, tworząc Polską Policję Kryminalną (PK), której dyrekcje mieściły się w Warszawie, Krakowie, Lublinie i od 1941 roku we Lwowie. Kadra kryminalna kształcona była w specjalnej szkole bezpieki w Rabce Zdroju.\n\nStan osobowy formacji wykazywał trend wzrostowy, co odzwierciedlała tabela ewidencyjna:\n\n| Okres | Policja Prewencyjna | Policja Kryminalna | Uwagi |\n|-------|-------------------|-------------------|-------|\n| Styczeń 1940 | 8 630 / 175 oficerów | 1 173 | Pierwsze uzupełnienia z przesiedleniami |\n| Grudzień 1940 | 10 289 / 201 oficerów | – | Stabilizacja struktur |\n| Kwiecień 1942 | 11 291 / 209 oficerów | 1 790 | Rozbudowa pionu śledczego |\n| Maj 1944 | Ok. 12 500 łącznie | 2 800 | Szczyt liczebności przed rozwiązaniem |\n\nPrzez szeregi PP w latach 1940–1944 przewinęło się szacunkowo od 16 do 18 tysięcy osób. Składała się niemal wyłącznie z Polaków, choć odnotowano również obecność ok. 200 Ukraińców (do 1942 r.) oraz ok. 700 Białorusinów z obywatelstwem polskim. Istniały również jednostki specjalne, jak Batalion Wartowniczo-Konwojowy w Warszawie czy Batalion Specjalny Policji Polskiej dystryktu krakowskiego pod dowództwem nadkomisarza Władysława Kity, powstały w kwietniu 1944 roku i wyposażony w broń automatyczną oraz granaty.\n\n### Zakres kompetencji oraz codzienna rzeczywistość służby\nCodzienne obowiązki funkcjonariuszy obejmowały patrole prewencyjno-interwencyjne, kontrolę stanu sanitarnego miejscowości, regulację ruchu drogowego, służbę na dworcach kolejowych oraz nadzór nad rejestracją meldunkową. Policja odpowiadała również za nadzór nad bierną obroną przeciwlotniczą oraz – co budzi szczególne kontrowersje historyczne – za szkolenie Żydowskiej Służby Porządkowej (*Jüdischer Ordnungsdienst*), która pełniła służbę wewnętrzną w gettach.\n\nUposażenie i uprawnienia były ograniczone. Funkcjonariusze posiadali najczęściej pistolety z niewielką liczbą nabojów (5–20) lub karabiny, a od maja 1944 roku maksymalną dawkę amunicji. Broń biała (szable, bagnety) została wycofana. W relacjach z obywatelami III Rzeszy uprawnienia były zerowe – interwencja dopuszczalna była tylko w wypadku zabójstwa, w stanie wyższej konieczności lub przy nieobecności Niemców. Za samowolne opuszczenie służby lub utratę broni od 1942 roku groziła kara śmierci, co skłoniło Armię Krajową do zakazu rozbrajania policjantów, obawiając się fali egzekucji odwetowych.\n\n### Współpraca z okupantem oraz udział w Zagładzie\nRola Policji Granatowej w systemie terroru III Rzeszy jest przedmiotem zaawansowanych badań historycznych. Formacja brała aktywny udział w realizacji polityki rasowej i ekonomicznej okupanta, w tym w deportacjach do pracy przymusowej, zwalczaniu czarnego rynku oraz w izolacji i likwidacji gett.\n\nPodczas powstania w getcie warszawskim (kwiecień–maj 1943) policjanci pełnili rolę kordonu zewnętrznego, pilnując murów i zapobiegając ucieczkom. Według raportu Jürgena Stroopa, funkcjonariusze przechwycili wielu Żydów, którzy przedostali się na „aryjską stronę”, często współpracując przy tym ze szmalcownikami. Władze niemieckie wprowadziły zachęty materialne: polscy policjanci mieli prawo zachować 1/3 gotówki skonfiskowanej zatrzymanym Żydom. Udokumentowane zostały również przypadki udziału w egzekucjach zbiorowych (np. w lesie kabackim w październiku 1942 roku) oraz w działaniach przeciwpartyzanckich na Lubelszczyźnie i Zamojszczyźnie.\n\nJednocześnie, obraz policjanta jako wyłącznie aktywnego kolaboranta bywał przerysowany w literaturze, co zauważali historycy tacy jak Jerzy Kochanowski. Większość funkcjonariuszy znalazła się w szeregach formacji nie z dobrowolnego wyboru ideologicznego, lecz pod presją przymusu prawnego, groźby obozu koncentracyjnego lub potrzeby utrzymania rodziny w warunkach brutalnej okupacji.\n\n### Polskie Państwo Podziemne w szeregach policji\nPomniej presji okupanta, znacząca część kadry policji zaangażowana była w działalność niepodległościową. Szacuje się, że 25–30% funkcjonariuszy należało do struktur konspiracyjnych, głównie Armii Krajowej. Tajne struktury policyjne działały na wszystkich szczeblach, tworząc „sieci poziome” w komisariatach. Po częściowej dekonspiracji struktur warszawskich w maju 1940 roku (aresztowanie m.in. ppłk. Mariana Kozielewskiego), odbudowano konspirację w oparciu o trzy filary: ochronę kadry, czynny sabotaż oraz doraźną pomoc podziemiu.\n\nKluczową rolę odegrał utworzony w konspiracji Państwowy Korpus Bezpieczeństwa (PKB), który pod koniec 1943 roku liczył ok. 8400 funkcjonariuszy. Korpus współpracował z Wojskowym Korpusem Służby Bezpieczeństwa oraz kontrwywiadem ZWZ-AK. Funkcjonariusze ci przekazywali cenne wywiadowcze dotyczące akcji pacyfikacyjnych, likwidacyjnych oraz przemieszczeń sił niemieckich. Niemcy, zdając sobie sprawę z nieufności, nie uwzględniali PP w swoich planach alarmowych na wypadek powstania, przewidując w trzecim stopniu aresztowanie i likwidację entire formacji.\n\n### Akcje likwidacyjne i sądy podziemia\nKolaboracja i przestępstwa popełniane przez niektórych funkcjonariuszy spotykały się z ostrą reakcją Polskiego Państwa Podziemnego. Kierownictwo Walki Podziemnej publikowało listy gończe i listy „zdrajców”, które rozklejano w miejscach publicznych. W ramach akcji „C”, „Główki”, „Topiel” i „Kośba” wydano i wykonano liczne wyroki śmierci na policjantach zamieszanych w szantażowanie ludności żydowskiej, udział w grabieżach, mordach czy wydawaniu ukrywających się.\n\nW czerwcu 1943 roku z wyroku GL zginął komendant policji w Józefowie, znany ze znęcania się nad cywilami. We wrześniu 1944 roku bojowcy AK zlikwidowali Włodzimierza Lesia, policjanta z Łańcuta, który uczestniczył w wydaniu rodziny Ulmów oraz ukrywanych przez nich Żydów. Działania te miały charakter dyscyplinujący i moralny, stanowiąc element szerszej polityki walki z kolaboracją.\n\n### Powojenne rozliczenia i procesy weryfikacyjne\n15 sierpnia 1944 roku, na mocy dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, formacja została formalnie rozwiązana. W obliczu zbliżającego się frontu i masowych wywózek internowanych przez Armię Czerwoną w głąb ZSRR, formacja zaczęła się rozpadać. Szczątkowo istniała do stycznia 1945 roku.\n\nSądy powojenne nie uznały całej formacji za organizację przestępczą, co wynikało z jej przymusowego charakteru i obecności struktur konspiracyjnych. W latach 1946–1952 Komisja Rehabilitacyjno-Kwalifikacyjna pozytywnie zweryfikowała blisko 10 000 byłych policjantów, z czego ok. 2000 przeszło do Milicji Obywatelskiej (później represjonowanych w ramach czystek po 1949 roku). Około 600 osób skazano, w tym za przestępstwa z lat okupacji, szmalcownictwo i udział w egzekucjach.\n\nDziedzictwo policji granatowej pozostaje tematem badań naukowych i publicznych sporów. Upamiętnienie nabiera kształtów w formie tablic pamiątkowych, jak ta odsłonięta w Krakowie w listopadzie 2012 roku, honorująca funkcjonariuszy zamordowanych przez Niemców. W 2020 roku przyznano medale Sprawiedliwy wśród Narodów Świata piętnastu byłym policjantom, którzy ryzykowali życiem, ratując Żydów.\n\n### Obecność w kulturze i dziedzictwo\nPostać policjanta granatowego na stałe wpisała się w polską kulturę. Pierwsze powojenne ujęcia literackie, jak *Wyrok na Franciszka Kłosa* Stanisława Rembeka (adaptacja filmowa Andrzeja Wajdy, 2000), ukazywały moralny rozkład i degradację człowieka pod wpływem terroru. Współczesna literatura faktu (Jan Grabowski, *Na posterunku*) oraz filmy dokumentalne (*Granatowi*, 1999) poszerzają wiedzę o skali zaangażowania, motywacjach i powojennych mitach. Formacja stanowi przestrogę przed uproszczeniami historycznymi i dowód na złożoność wyborów moralnych w warunkach okupacji totalitarnej.",