Stanisław Marcin Ulam (ur. 13 kwietnia 1909 we Lwowie, zm. 13 maja 1984 w Santa Fe w stanie Nowy Meksyk) – polski matematyk pochodzenia żydowskiego, przedstawiciel lwowskiej szkoły matematycznej, współtwórca amerykańskiej bomby termojądrowej. Ulam ma wielkie dokonania w zakresie matematyki i fizyki matematycznej w dziedzinach topologii, teorii mnogości, teorii miary, procesów gałązkowych. Ulam był także twórcą metod numerycznych, na przykład metody Monte Carlo. Był też jednym z pierwszych naukowców, którzy wykorzystywali w swych pracach komputer. Metody komputerowe zostały użyte przez Ulama do modelowania powielania neutronów oraz rozwiązania problemu drgającej struny zawierającej element nieliniowy (układ oscylujący Fermiego-Pasty-Ulama). == Życiorys == Urodzony w zamożnej, zasymilowanej rodzinie żydowskiej, już jako dziecko wykazywał wybitne zdolności. W swojej biografii twierdzi, że jeszcze przed szkołą średnią samodzielnie odkrył sposób rozwiązywania równań kwadratowych, a w szkole średniej intrygował go problem istnienia nieparzystych liczb doskonałych. Jego ojciec, Józef Ulam, był adwokatem urodzonym we Lwowie, matka Anna Auerbach urodziła się w Stryju. Gdy miał trzy lata, urodziła się jego siostra. W 1914 r. rodzina Ulamów opuściła Lwów na skutek wkroczenia wojsk rosyjskich do Galicji, i znalazła schronienie w Wiedniu. To wtedy Ulam nauczył się niemieckiego. W swojej książce wspomina, że mimo panującego wśród Polaków antyaustriackiego nastawienia, on „życzył zwycięstwa państwom centralnym”, a w wieku ośmiu lat napisał krótki wiersz o „wielkich zwycięstwach armii niemieckiej i austriackiej”. Ojciec był oficerem sztabowym armii austriackiej, więc rodzina często podróżowała. Ulam przez pewien czas mieszkał w Morawskiej Ostrawie, gdzie chodził do szkoły. Potem, ze względu na podróże, miał już wyłącznie nauczycieli prywatnych. W 1918 r. rodzina wróciła do Lwowa. W 1919 r. zdał egzaminy wstępne do gimnazjum. Był „piątkowym uczniem, z wyjątkiem kaligrafii i rysunków”. W 1927 r. zdał trzydniowe egzaminy maturalne. Ojciec chciał, aby został adwokatem i przejął jego kancelarię, lecz zorientował się, że Stanisław „nie ma zdolności w tym kierunku”. Po ukończeniu liceum, za namową rodziny, zdecydował się rozpocząć studia inżynierskie na Wydziale Ogólnym Politechniki Lwowskiej (składał wniosek o przyjęcie go na Wydział Mechaniczny lub Elektryczny, lecz tam miejsca były już zajęte). Jednym z jego wykładowców był Stefan Banach. W czasie studiów jednakże więcej uwagi poświęcał uczęszczaniu na seminaria matematyki niż kursy inżynierskie. W wieku dwudziestu lat opublikował (w „Fundamenta Mathematicae”), za namową Kazimierza Kuratowskiego, swoją pierwszą pracę, która dotyczyła arytmetyki liczb kardynalnych. Nadal nie był wtedy zdecydowany co do wyboru zawodu. Pod wpływem rodziny planował przeniesienie się na drugim roku na Wydział Inżynierii Elektrycznej, gdyż szanse zostania profesorem matematyki w Polsce były znikome. Zainspirowany przez Kuratowskiego, pracował nad kolejnym problemem (z zakresu teorii mnogości) i postawił sobie „ultimatum” – jeśli rozwiąże go, będzie pracował jako matematyk, jeśli nie, zostanie inżynierem elektrykiem. Po kilku tygodniach, dzięki wykorzystaniu indukcji pozaskończonej, wysiłki uwieńczone zostały sukcesem. Przed końcem pierwszego roku studiów napisał drugą pracę, którą zamieścił w „Fundamenta”. Ostatecznie studia skończył jako matematyk. W 1933 r. obronił doktorat, praca została wydana przez Ossolineum. Już w czasie studiów stał się ważną postacią w bardzo prężnym środowisku lwowskich matematyków, do którego należeli także Stefan Banach, Hugo Steinhaus, Stanisław Mazur, Kazimierz Kuratowski i wielu innych. Po zakończeniu studiów, nie mając – ze względu na pochodzenie – większych szans na podjęcie pracy dydaktycznej, wyruszył w dłuższą podróż do Europy Zachodniej. Odwiedził ośrodki akademickie w Szwajcarii, Francji (Uniwersytet Paryski) i Wielkiej Brytanii (Uniwersytet Cambridge). Wszędzie zdobywał sławę jako doskonały i oryginalny matematyk, pełny nowatorskich pomysłów. W 1934 r. był pierwszym mężczyzną, który wygłosił wykład w College’u Girton. W 1935 r. Ulam otrzymał zaproszenie na Uniwersytet Princeton w Stanach Zjednoczonych, w tym okresie zaprzyjaźnił się z von Neumannem i spotkał z Einsteinem. Po rocznym tam pobycie dostał propozycję dołączenia do organizacji Society of Fellows i pracy na Uniwersytecie Harvarda, z której skorzystał. W tym czasie każde wakacje spędzał w Polsce – ostatni jego pobyt w rodzinnym Lwowie miał miejsce latem 1939. W lecie 1937 zaprosił do Polski von Neumanna, by wygłosił we Lwowie wykład. Gość zawitał kilka razy do Kawiarni Szkockiej. W 1939 r. trzyletni kontrakt w Society of Fellows wygasł bez możliwości przedłużenia go (ze względu na wiek Ulama). Dzięki George’owi Davidowi Birkhoffowi otrzymał pozwolenie na czasowe pozostanie na Harvardzie w charakterze wykładowcy na Wydziale Matematyki. Do Stanów Zjednoczonych wrócił późnym latem (mając zapewnioną tylko roczną posadę), zabierając ze sobą niespełna siedemnastoletniego brata Adama (który rozpoczął studia na Uniwersytecie Browna). Ich matka zmarła rok wcześniej, ojciec i stryj Szymon towarzyszyli im do Gdyni, bracia odpłynęli na polskim liniowcu Batory. Wtedy Ulam widział ich ostatni raz. W trakcie podróży przez pokładowe radio nadeszła wiadomość o pakcie niemiecko-sowieckim. Kiedy bracia zatrzymali się w hotelu na Columbus Circle, w nocy dowiedzieli się telefonicznie od Witolda Hurewicza o wybuchu wojny. Podczas wojny zginęła jego cała rodzina, z wyjątkiem kuzynostwa, które odnalazło się we Francji i Izraelu. W 1941 r. Stanisław Ulam rozpoczął pracę jako profesor na University of Wisconsin-Madison w Wisconsin, w tym roku otrzymał amerykańskie obywatelstwo. Zaraz po tym chciał się zaciągnąć na ochotnika do Sił Powietrznych USA, jego kandydaturę odrzucono ze względu na wadę wzroku. Tam też ożenił się z Françoise, stypendystką z Francji studiującą literaturę angielską. W 1941 r. ukazał się jego artykuł w The Annals of Mathematics i Ulam uważał to za jedno z jego najważniejszych odkryć. W 1943 r. napisał do von Neumanna z pytaniem o możliwości pracy na rzecz armii. Otrzymał list z pytaniem, czy chciałby przyłączyć się do „bliżej nieokreślonego projektu, w którego ramach wykonywano różne ważne prace, a fizyka miała mieć coś wspólnego z wnętrzem gwiazd”. List był podpisany przez Hansa Bethego i nadszedł razem z listem z działu kadr zawierającym szczegóły na temat stanowiska, wynagrodzenia, procedury uzyskania zezwolenia na dostęp do tajemnic wojskowych i wskazówki dotyczące podróży. Ulam wyraził zgodę. Pensja była niewiele większa od wynagrodzenia na uniwersytecie (około 5000$), ale wypłacana przez 12 miesięcy. Najważniejszym i najbardziej twórczym w życiu Ulama był okres, gdy pracował w ramach projektu Manhattan, w ośrodku badań jądrowych w Los Alamos. Zajmował się tam m.in. statystyką powielania neutronów. Badania jego zespołu dały podstawy nowej teorii procesów gałązkowych. Z kilkoma przerwami, w czasie których przyjmował zaproszenia do wygłoszenia wykładów w najbardziej prestiżowych uczelniach amerykańskich, pracował w tym ośrodku od 1943 do 1967 r., współpracując z wybitnymi uczonymi – byli wśród nich John von Neumann, Enrico Fermi, George Gamow, Richard Feynman, Robert Oppenheimer. W latach 1944–1955 był jednym z kluczowych twórców programu Orion, w którym opracowywano napęd nuklearny rakiet kosmicznych. Pracował wtedy także nad projektem Rovera, rakiety wyposażonej w reaktor jądrowy. W 1945 r. znalazł pracę na Uniwersytecie Południowej Kalifornii (USC) w Los Angeles, zamieszkał z żoną i roczną córką Claire na wyspie Balboa naprzeciw Newport Beach. Wracając z konferencji matematycznej w Chicago z przeziębieniem, poczuł ból głowy. Po wizycie lekarza i zastrzyku z morfiny mógł normalnie funkcjonować, wygłosił wykład. Następnej nocy ból powrócił, a jego mowa stała się nieskładna. Lekarze zabrali Ulama do szpitala Cedry Libanu, gdzie nastąpił atak o podłożu mózgowym, który był dla Ulama „jednym z najbardziej wstrząsających doświadczeń”. Poddawany przez kilka dni badaniom, lekarze podejrzewali u niego guza, miał przeprowadzoną operację. Jeszcze przed nią pacjent szanse przeżycia ocenił „na mniej niż jeden do dwóch”, afazja utrzymywała się dalej. Kiedy żona przybyła do szpitala, wymiotował żółcią, zrobił się zielony i stracił przytomność. Żona zadzwoniła po chirurga, który zdecydował o natychmiastowej operacji. Zdaniem Ulama decyzja ta uratowała mu życie, gdyż zmniejszyła ciśnienie panujące w jego mózgu. Przez kilka dni przebywał w śpiączce pooperacyjnej. Diagnozą był „rodzaj wirusowego zapalenia mózgu”. Ulam wspomina, że chirurg zapytał go, ile jest trzynaście dodać osiem – pytanie to wprawiło go w takie zdumienie, że tylko potrząsnął głową. Zapytany ile jest pierwiastek kwadratowy z dwudziestu, odpowiedział, że około czterech i czterech dziesiątych, co wprawiło doktora w śmiech. Osoby odpowiedzialne za tajność Los Alamos obawiały się, że mógłby zdradzić tajemnice atomowe wskutek choroby. Powstał też problem, czy jego niezdiagnozowana nigdy do końca choroba mogła być skutkiem napromieniowania. Po kilku tygodniach mógł opuścić szpital. Ulam nie wierzył w ideę Paktu Atlantyckiego uważając ją za chwyt propagandowy. Nie czuł wyrzutów sumienia z powodu powrotu do laboratorium i dalszej pracy nad bombami atomowymi, a swoją postawę charakteryzował jako „pośrednią pomiędzy zupełnie naiwnym idealizmem i całkowitym szowinizmem”, interesował się głównie naukową stroną tej pracy. Ustawa o energii atomowej była dla niego znacznie bardziej zadowalająca niż początkowe propozycje pozostawienia badań nad energią atomową wyłącznie w rękach armii. Uważał, że uczeni muszą zajmować się sprawami techniki, gdyż w przeciwnym wypadku mogą one dostać się w „ręce niebezpiecznych i fanatycznych reakcjonistów”. Ulam należał do grupy opracowującej teorię konstrukcji bomby wodorowej. Ulam najpierw, stosując swe innowacyjne metody matematyc