# Prawo kanoniczne (organization) Prawo kanoniczne (łac. *Ius canonicum*), zwane również prawem kościelnym, to system norm prawnych określających funkcjonowanie Kościołów chrześcijańskich różnych tradycji. Obejmuje ono prawa i obowiązki poszczególnych członków Kościoła (duchownych i świeckich), sposób zarządzania Kościołem, jego strukturę organizacyjną, przestępstwa i kary za nie, oraz elementarne przepisy liturgiczne. Nazwa pochodzi od podstawowej jednostki redakcyjnej kościelnych aktów prawnych – kanonu. Pierwotnie zbiory kanonów (*canones*) tworzyły prawo kanoniczne, choć stosowane były również inne formy redakcji przepisów. Dla odróżnienia dwóch porządków prawnych – świeckiego i kościelnego – przepisy świeckie nazywano *nomoi* (gr. *νομοι*). Słowo *kanon* pochodzi z języka greckiego (*κανονες*) i dosłownie oznacza sznur ciesielski, a w przenośni – prawidło, wzorzec, normę. Prawo kanoniczne oznacza również dyscyplinę, której przedmiotem są normy należące do systemu prawa kanonicznego, określaną również jako kanonistyka. ## Źródła prawa kanonicznego ### Źródła prawa powszechnego Prawo obowiązujące w kościele powszechnym: #### Prawo stanowione przez Kościół - Stanowi je papież – prawo papieskie - Stanowi je sobór – kolegium biskupów – prawo soborowe - Stanowione przez dykasterię kurii rzymskiej – *ius constitutum* ### Źródła prawa partykularnego Prawo obowiązujące w kościele partykularnym, np.: - Statuty synodalne - Księgi kościelne ## Historia źródeł prawa kanonicznego Kościoła katolickiego ### Dekret Gracjana i dekretyści W 1140 roku boloński mnich Gracjan dokonał systematyzacji i ujednolicenia przepisów prawa kanonicznego. Dzieło Gracjana – zwane Dekretem Gracjana (*Decretum Gratiani*) – porządkujące ustawy soborowe poczynając od ustaw soboru nicejskiego z 325 roku, zyskało powszechny autorytet. Studiowali je dekretyści, wśród nich Paucapalea i Jan Teutonicus. ### Dekretaliści Po ukazaniu się Dekretu Gracjana zaszła potrzeba zgromadzenia nowego materiału prawnego. Powstało wiele kompilacji, z których pięć przyjęła szkoła bolońska i objaśniała na równi z Dekretem Gracjana. Nazywano je *Compilationes*, a po ukazaniu się nowej kompilacji Grzegorza IX – *Compilationes antiquae*. ### Powstanie Corpus Iuris Canonici Na soborze trydenckim powołano specjalną komisję, która opracowała poszczególne zbiory prawa kanonicznego, nadając im jednolity układ. Tekst – pod nazwą *Corpus Iuris Canonici* – został zatwierdzony w 1580 roku przez papieża Grzegorza XIII. Obejmował: - Dekret Gracjana - *Liber extra* – Dekretały papieża Grzegorza IX z 1234 roku - *Liber sextus* – zbiór dekretałów papieża Bonifacego VIII z 1298 - *Clementinae* – nieukończony zbiór dekretałów papieża Klemensa V z lat 1314 i 1317 - *Extravagantes communes* - *Extravagantes Joannis Papae XXII* – prywatne kompilacje dekretałów z XIV–XV wieku ### Współczesne kodyfikacje W XX w. Kościół katolicki dokonał odnowy swojego prawa. Pierwszą nowoczesną kodyfikacją był kodeks prawa kanonicznego z 1917. Prace nad tym kodeksem rozpoczęła w 1904 roku komisja ds. projektu nowego prawa kanonicznego powołana przez papieża Piusa X. Kodeks został promulgowany przez papieża Benedykta XV. Nowy Kodeks prawa kanonicznego został promulgowany 25 stycznia 1983 roku przez papieża Jana Pawła II. Kodeks składa się z 7 ksiąg: 1. Księga I. Normy ogólne 2. Księga II. Lud Boży 3. Księga III. Nauczycielskie zadanie Kościoła 4. Księga IV. Uświęcające zadanie Kościoła 5. Księga V. Dobra doczesne Kościoła 6. Księga VI. Sankcje w Kościele 7. Księga VII. Procesy W I połowie XX w. podjęto również prace nad kodyfikacją prawa kanonicznego katolickich Kościołów wschodnich. Kodeks kanonów Kościołów wschodnich został promulgowany w 1990 roku. ## Wydziały prawa kanonicznego na uczelniach w Polsce Prawo kanoniczne jako kierunek studiów nauczane jest w Polsce na trzech wydziałach: 1. Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II 2. Wydział Prawa Kanonicznego Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie 3. Wydział Prawa Kanonicznego Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie Wszystkie trzy wydziały posiadają uprawnienia do nadawania stopni naukowych w zakresie prawa kanonicznego. ## Katedry prawa kanonicznego poza wydziałami prawa kanonicznego w Polsce Na wielu polskich uczelniach istnieją katedry prawa kanonicznego, często jednocześnie będące katedrami prawa wyznaniowego, m.in.: - Katedra Pedagogiki, Katolickiej Nauki Społecznej i Prawa Kanonicznego Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu - Katedra Prawa Kanonicznego Papieskiego Wydziału Teologicznego w Warszawie - Katedra Prawa Kanonicznego Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego - Katedra Prawa Kanonicznego Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Szczecińskiego - Katedra Prawa Kanonicznego i Ekumenizmu Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Śląskiego - Katedra Prawa Kanonicznego i Wyznaniowego Papieskiego Wydziału Teologicznego we Wrocławiu - Katedra Filozofii i Prawa Kanonicznego Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego - Katedra Prawa Wyznaniowego i Kanonicznego Wydziału Teologicznego Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie - Katedra Teologii Pastoralnej i Prawa Kanonicznego Wydziału Teologicznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu - Zakład Prawa Kanonicznego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego - Zakład Prawa Kościelnego i Wyznaniowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego ## Zobacz też - Kanonistyka - Katolicyzm - Papież