# Socjaldemokracja Socjaldemokracja to lewicowy ruch społeczny, który wciąźący się z ruchem robotniczym, połączony z demokracją, skupia się na równości społecznej, równoczesnym rozkładzie dochodu i opiece państwa. Wspólność jego celów obejmuje ochronę praw pracowniczych, uźytkowników, równomierne rozkładowanie dochodu narodowego, demokrację uczestniczącą, bezpieczną opiekę zdrowotną i edukacją, a taką takę jak i interwencję państwową w gospodarkę. ## Główne cele i wartości Socjaldemokracja wierzy w: - ochronę praw pracowniczych (w tym funkcjonowanie związków zawodowych) i konsumenckich; - mierne równomierny rozkład dochodu narodowego, np. poprzez progresywne opodatkowanie; - ideę wolności, pojmowanej jako ochrona i znajomość praw; - równouprawnienie wszystkich klas społecznych; - demokracji uczestniczącej, w rozumieniu zwiäkszonego wpływu obywateli na wład; - bezpieczną opiekę zdrowotną i edukacją oraz opiekę socjalną; - większego wpływu pracowników na przedsiębiorstwo (samorądność pracownicza); - interwencjonizmu państwowego i udziału sektora społecznego (głównie spółdzielni); - aktywnej polityki państwa na rynku pracy. ## Historia ### Geneza socjaldemokracji Rozwój społeczeństwa przemysłowego w XIX w. i wzrost liczebności klasy robotniczej, która źłyła na bardzo niskim poziomie, stał się przyczyną powstania myśli socjalistycznej. Na ruch robotniczy największy wpływ wywarł Środ Karol Marks, który zapowiadał utworzenie wprowadzonych drogą wywołanej przez ruch komunistyczny rewolucji dyktatury proletariatu i państwa bezklasowego. Nazwa "socjaldemokracja" wiąź się z powstaniem w 1869 roku Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej (SPR) w Niemczech, która uwałała się za swoją powinność wprowadzenie ustroju komunistycznego i pozostała pod marksistowskimi wpływami jej załówców Wilhelma Liebknechta i Augusta Bebela oraz związku zawodowego Powszechniego Niemieckiego Związku Robotniczego. W 1889 wszystkie partie socjaldemokratyczne zrzeszała Międzynarodówka. Kontynuatorka międzynarodowej organizacji socjalistów i anarchistów z 1864 roku (określanych wtedy jako wolnościowych socjalistów). Główną partią, która ukierunkowała inne europejskie partie była właśnie (SPR), to jej członkowie pełnili najwaźższe funkcje w Międzynarodówce. Wiele partii socjalistycznych do końca XIX wieku, posługiwały się wyłacznie tłumaczeniem programu niemieckiej poprzedniczki. Wyrażne róźnice poglądów na łonie partii socjaldemokratycznych, pojawiły się wraz ze ścmiercią Marksa i interpretacjami jego myśli przez Karla Kautskiego, którego uwałać się za pierwszego demokratycznego socjalistyć, choć nie kwestionował on ani rewolucji ani dyktatury proletariatu (tu dyktatura była interpretowana jako "demokracja robotnicza", w przeciwieśnictwie do "demokracji burżuażyjnej", co było zgodne z tezami Marksa). Jednak za ojca socjaldemokracji uwałać się Eduarda Bernsteina. Jego idee były bardziej krytyczne wobec myśli marksistowskiej. W dziele Ewolucyjny Socjalizm, Bernstein krytycznie odniósł się do propagowanej przez Marksa rewolucji społecznej, jak i dyktatury proletariatu. Duź wpływ na socjaldemokrację wywarła zwłaszcza teoria Bernsteina, który mówił o stopniowym wrastaniu socjalizmu w uśroj kapitalistyczny, czego ostatecznym celem miałoby być utworzenie społeczeństwa socjalistycznego. Należy jednak zaznaczyć, że oboje uważali się za marksistów, a ich nauki były odbierane jako rewizja, a nie zaprzeczenie idei socjalizmu. Określenie "socjaldemokracja" było używane w kontekście partii robotniczej, aż do czasu rewolucji bolszewickiej w listopadzie 1917 roku, w tym czasie do obiegu weszło określenie "komunistyczny" początkowo określający ugrupowania, które chciały osiągnąć socjalizm przez rewolucję. ### Druga Międzynarodówka Nowoczesny ruch socjaldemokratyczny powstał w wyniku podziału w ruchu socjalistycznym. Podział ten można opisać jako konflikt między tymi działaczami, którzy namawiali do rewolucji jako metody realizacji programu socjalistycznego i tymi, którzy utrzymywali, że zmiany te mogą być wprowadzane stopniowo. Jednym z najwaźższych twórców współczesnej socjaldemokracji był Eduard Bernstein, będący zwolennikiem socjalizmu i reformatorskiego marksizmu. Krytycy Bernesteina określali go mianem "rewizjonisty", jego przeciwnicy określali się jako "ortodoksyjni marksiści". Sam Bernstein deklarował jednak, że jego poglądy są w pełni zgodne z filozofią Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, zwłaszcza w okresie gdy Marks i Engels uznali, że socjalizm powinien zostać osiągnięty poprzez użycie demokratyczno-parlamentarnych środków. Rewizjoniści krytykowałi ortodoksyjnych marksistów, a zwłaszcza Karla Kautskiego, który pominął wspomnianą przez Marksa konieczność rozwoju kapitalizmu w celu zastąpienia go socjalizmem oraz zbyt idealistycznie traktował teże tež o państwie socjalistycznym. Bernstein był silnie przyżony do nauk Marksa i Engelsa, ale dostrzegął błędne jego zdaniem marksistowskie tezy, szczególnie kwestionując teorię materializmu historycznego. W praktyce odrzucił wiele istotnych elementów teorii marksistowskiej, które oparte były na poglądach tzw. lewicy heglowskiej. Bernstein i inni przedstawiciele niemieckiego ruchu robotniczego krytykowali niektóre zagadnienia manifestu komunistycznego, w szczególności kontrowersyjnej tezy dotyczącej stopniowego powiększania się klasy robotniczej kosztem ubożzej klasy średniej. Rację Bernsteina przyznał sam Marks, który przyznał, że klasa średnia nie znika, a jego teoria wartości dodatkowej na ten temat jest błędna. Bernstein wzywał do długośniego planu przekształcenia gospodarki kapitalistycznej na socjalistyczną, a nie nagłego przewrotu kapitalizmu, akceptował em przejście stanowiska gospodarki mieszanej. Inną znaną postacią kształtującą ruch socjaldemokratyczny był francuski marksista Jean Jauręs. W 1904 roku na Kongresie II Międzynarodówki, Jauręs skrytykował Augusta Bebela. Jauręs twierdził, że nie ma spójnej platformy socjalistycznej, która może być stosowana w róźnych krajach i regionach z powodu róźnych systemów politycznych, zauważając, że ojczyzną Bebela są Niemcy, w których w tym czasie panował system silnie autorytarny. Twierdził, że róźnice polityczne między Niemcami a Francją pokazały, że taktyka socjalistów zastosowana w Niemcach nie sprawdzi się w innych krajach, a kluczem do rozwoju ruchu socjalistycznego w Francji była demokracja parlamentarna. ### I wojna Światowa Rozdłęki w partiach socjalistycznych przybrały na siłę, gdy zachodnioeuropejskie partie socjalistyczne poparzyły, wbrew deklaracji Zimelwaldzkiej, kredyty wojenne. Jednocześnie podział na ugrupowania socjaldemokratyczne i socjalrewolucyjne wyklarował się dopiero po rewolucji paźnek 1917 roku, kiedy głównie komuniści nie zgodzili się z doktryną demokratycznych reform w miejsce rewolucji. Wiele socjaldemokratów krytykowały rewolucję bolszewicką za jej antymarksistowski charakter. Widząc napięcia między Niemcami a innymi mocarstwami europejskimi w XIX i na pocątku XX wieku, Bernstein i inni socjaliści obawiali się, że państwo niemieckie i jego sojusznicy mogą rozpętać wojnę na masową skalę. Obawy ruchu robotniczego spełniąy się wraz z wybuchem I wojny Światowej. Natychmiast po wybucie wojny, Bernstein wyjechał z Niemiec do Wielkiej Brytanii, gdzie spotkał się z liderem brytyjskiej Partii Pracy, Ramsayem MacDonaldem. Mimo tego, ić obydwa kraje były w stanie wojny Bernstein został przyjęty przez brytyjską socjaldemokrację. Mimo łamanych czołowych działaczy II Międzynarodówki mających zapewnić jednośnoc, nastąpił podział w samej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD). Część działaczy partii odmówiła poparcia działań Niemiec w wojnie, druga część uwałała poparcie wobec działań wojennych za patriotyczny obowiązek, twierdząc, że Niemcy mają "prawo do swojej obrony terytorialnej" i "zniszczenia despotyzmu carskiego". Ostatecznie większa część partii poparła wojnę, wojnę poparł taką się socjaldemokracja Bernstein pozostała pod wpływem propagandy rądu mówiącego o domniemanej inwazji Rosji na Prus Wschodnie. Jauręs, przeciwny interwencji Francji w wojnie, zajeć się stanowisko pacyfistyczne, ale wkrótce po tym został zamordowany w 1914 roku. Bernstein wkrótce zmienił zdanie co do udziału Niemiec w wojnie. Dążąc w ten sposób do pojednania między ortodoksyjnymi marksistami a reformistami wewnątrz SPD w celu wspólnego przyjęcia stanowiska antywojennego. Kautsky odpisał na ten czas róźnice z rewizjonistami, określając Bernsteina jako "chorążego internacjonalistycznej idei demokracji społecznej". Porozumienie odrzuciło jednak skrzydło partii pod kierownictwem Eberta. Takież w Wielkiej Brytanii ruch robotniczy uległ podzieleniu, jednak stosunkowo mała liczba działaczy Partii Pracy skrytykowała wojnę Światową, przez co została atakowana przez prasę jako "pro-niemiecka" i pacyfistyczna. W odpowiedzi na pro-wojnę nastroje w partii jej lider MacDonald zrezygnował z urzędu i przyłączył się do Niezależnej Partii Pracy. Nowym liderem partii został przyszły minister wojny Arthur Henderson. Po rewolucji lutowej w 1917 roku w Rosji, w wyniku której reżim carskim został obalony, władży przejęła Partia Socjalistów-Rewolucjonistów a szefem nowego demokratycznego gabinetu został Aleksander Kiereński. MacDonald odwiedził rosyśki Ródę Tymczasowy w czerwcu tego samego roku, staraąc się przekonać Rosję aby przeciwstawiała się wojnie i szukała rozwiązań pokojowych. Jego wysiłki nie powiodły się jednak, a pokój nastąpił dopiero w wyniku rewolucji paźnek, która doprowadziła do władzy Włodzimierza Lenina i partię bolszewicką. MacDonald krytycznie odnosił się do nowego rądu określając jego postulaty jako "niebezpieczeństwo anarchii w Rosji", mimo tego popierał politykę zagraniczną bolszewików aż do końca wojny, gdyż w jego uznaniu dopiero wtedy można było kontynuować politykę demokratycznego internacjonalizmu. W czasie I wojny Światowej znacznie wzrosło poparcie i członkostwo Partii Pracy. Henderson z pomocą Sidneya Webba zaprojektował w 1918 roku nową konstytucję dla brytyjskiej Partii Pracy, w której przyjęto silnie lewicowe postulaty w celu zapewnienia, że nie będzie traciła poparcia dla nowej partii komunistycznej, w tym okresie powstała także "Klauzula IV" socjalistyczny program gospodarczy partii. Obalenie caratu w Rosji przez socjalistów-rewolucjonistów Kiereńskiego w lutym 1917 roku miał istotny wpływ na politykę w Niemczech. Wtedy skończyła się legitymizacja działań Eberta i innych pro-wojnnych członków SPD, mówiących o wojnie z reakcyjnym rądem rosyśki. Obalenie caratu i agitacyjna rewolucja socjalistyczna w Rosji wpłynęła na socjalistów niemieckich. Przeciwko racjonowaniu chleba w Niemcach na pocątku kwietnia 1917 roku doszło do masowych strajków. W Berlinie w strajku generalnym wzięto udział ponad 300.000 pracowników. Strajkujący zażądali chleba, wolności, pokoju i tworzenia rad robotniczych jakie powstawały w tym czasie w Rosji. Działania rądu wzbudziły protesty opinii publicznej, ruch socjalistyczny, a nawet katolicki ruch robotniczy w dniu 19 lipca 1917 roku przedstawił "Uchwałę Pokoju" i wezwał w celu kompromisuowego pokoju, który ich zdaniem mógł być zakończony. Rezolucja wbrew protestom ze strony rądu została przyjęta przez większość członków Reichstagu. Mimo początkowego sprzeciwu, rąd przystąpił do rozmów z rądem bolszewickim. W 1918 przedstawił traktat w Brześci Litewskiej, traktat uzyskał poparcie socjalistów, liberałów i katolickiego ruchu politycznego. ### Okres międzywojenny W latach 50., 60. i 70. większość zachodnioeuropejskich partii socjaldemokratycznych, w tym Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (w 1959 roku), porzuciła oficjalnie ideologię marksistowską, określając się jako partie demokratycznego socjalizmu. We Włoszech, w 1947 roku, została założona Włoska Partia Socjaldemokratyczna. W 1951 powstała Międzynarodówka Socjalistyczna, która według deklaracji skupiała partie, które socjalistyczne poglądy wynieśli z doktryny marksizmu, humanizmu lub innych idei. Międzynarodówka potępił zarówno kapitalizm, jak i bolszewicki komunizm jako niezgodny z marksizmem (artykuły 7, 8 i 9 deklaracji). Socjaldemokracja po 1951 wspierała gradualistyczny wariant socjalizmu. Socjaldemokraci dalej przekonywali o tym, że reformy demokratyczne w gospodarkach kapitalistycznych mogą w końcu odnieść sukces w postaci budowy gospodarki socjalistycznej, odrzucając przy tym próby wprowadzenia socjalizmu drogą rewolucjonistyczną. Gradualizm spowodował wiele podziałów między róźnymi grupami lewicowymi, które protestowały przeciwko tej polityce, oskarżając socjaldemokrację o przyjęcie wartości społeczeństwa kapitalistycznego. Z czasem doszło do kolejnych podziałów między tymi, którzy nadal uważali, że należy znieści kapitalizm (bez rewolucji) i zastąpić go demokratycznym systemem socjalistycznym, i tymi, którzy uwierzyli, że kapitalistyczny system może zostać zachowany. Ci drudzy postulowali reformy takie jak nacjonalizacja dużych przedsiębiorstw, realizacje programów społecznych (powszechna opieka zdrowotna, edukacja polityczna), jak i częściowa redystrybucja bogactwa poprzez progresywne opodatkowanie. Największe sukcesy odnosiły w latach powojennych współrządzająca Socjaldemokratyczna Partia Austrii, która wprowadziła idee korporacjonizmu społecznego, oraz Partia Pracy w Wielkiej Brytanii, która rozpoczęła nacjonalizację gospodarki (zrezygnowała z niej w drugiej połowie lat 60.). W latach 70. było to Socjaldemokratyczna Partia Niemiec i Socjalistyczna Partia Austrii, które zaczęyły prowadzić bardziej umiarkowaną, opartą na keynesizmie politykę gospodarczą. Niektóre partie socjaldemokratyczne porzuciły wszelkie zobowiązania do zniesienia kapitalizmu. Na przykład w 1959 Socjaldemokratyczna Partia Niemiec przyjęła program Godesberg, który odrzucił walkę klasową i marksizm. W tym okresie pojawiło się duże róźnice między "socjaldemokracją" a "demokratycznym socjalizmem", choć dwa terminy były używane zamiennie w świecie anglośęskim. Jednocześnie większość partii socjaldemokratycznych sprzeciwiała się dyktaturze partii komunistycznych na wschodzie, popierając niezależny i samorądny ruch robotniczy w Polsce. W 1982 roku, socjaldemokratyczny ruch Szwecji przyjął plan Meidnera (od nazwiska ekonomisty Rudolfa Meidnera) który polegał na wprowadzaniu socjalistycznych postulatów w kolejności: najpierw rąd mógl dbał o umocnienie demokracji politycznej i obywatelskiej; po drugie mógl umocnić prawa socjalne, a po trzecie mógł wdrożić system demokracji gospodarczej i społecznej odpowiedzialności. Plan ten został odwołany w 1990 roku gdy szwedzcy socjaldemokraci przegrałi wybory, a nowy konserwatywny ruch zaniechał jego kontynuacji. W latach 90. w światłu socjaldemokracji zaczęyć się wyrastać silne partie i ugrupowania nawołujące do idei tzw. trzeciej drogi, które w pewien sposób wprowadzili do tych partii elementy socjalliberalizmu. Współczesni socjaldemokraci postulują na ogól gospodarkę mieszaną, która jest w wielu aspektach kapitalistyczna, lecz wyrażnie broni rądowych środć socjalnych. Wiele partii socjaldemokratycznych przesuwać się z tradycyjnych celów sprawiedliwości społecznej na rzecz ochrony praw człowieka i środowiska. To było poółćście spowodowane powstaniem nowego ruchu ekologicznego. Zarówno tradycyjna socjaldemokracja, jak i ekolodzy współpracowali w wielu krajach zarówno na płaszczyżi parlamentarnej, jak i rądowej. W Niemcach zieloni i socjaldemokraci współrządzili w ramach "sojuszu czerwono-zielonego", obecny ruch Norwegii nazywany jest "koalicją czerwono-zieloną", natomiast główny blok opozycyjny w Szwecji na czele z socjaldemokracją deklaruje się jako "czerwono-zielony". ### Współczesnie Na pocątku pierwszego dziesięciolecia XXI wieku, kilka największych europejskich partii socjaldemokratycznych straciło poparcie i poniosło klęski wyborcze. Socjaldemokratyczna Partia Niemiec przegrała wybory w 2005 roku, brytyjska Partia Pracy w 2010 roku, a Hiszpańska Socjalistyczna Partia Robotnicza w 2011 roku. Mimo wielu klęsk socjaldemokratów w Europie, nastąpił znaczny wzrost poparcia dla partii socjaldemokratycznych w innych miejscach. W Ameryce Północnej wzrosło poparcie dla kanadyjskiej Nowej Partii Demokratycznej, która w 2011 roku stała się drugą co do wielkości partią polityczną w krajowym parlamencie. Nowa Partia Demokratyczna jest drugą pod względem znaczenia partią socjaldemokratyczną powiązana z Międzynarodówka Socjalistyczna w suwerennych krajach państw Ameryki Północnej. Kolejną co do wielkości partią jest meksykańska Partia Rewolucyjno-Instytucjonalna (meksykańkim członkiem Międzynarodówki jest też Partia Rewolucyjno-Demokratyczna). Socjaldemokracja popiera tworzenie reform prawnych i ekonomicznych programów redystrybucji na rzecz zniesienia gospodarczych nierówności klasowych między burżuażyą a proletariatem. Promuje państwowe spółki i rozwój gospodarczej demokracji jako alternatywy dla przedsiębiorczości prywatnej. Jednym z przykładów takich planów był plan Meidnera w Szwecji ustanowiony w 1982 roku. Nowoczesna socjaldemokracja polityczna obejmuje propagowanie państwa dobrobytu, a takę jak i stworzenie demokracji ekonomicznej jako środka do zabezpieczania praw pracowniczych. Cele te jasno zdefiniowała Deklaracja Frankfurcka Międzynarodówki Socjalistycznej z 1951 roku, która uczestnicy sprzeciwiły się bolszewickim formom komunizmu, zwłaszcza stalinizmu oraz zajmowały się promowaniem stopniowego przejścia od kapitalizmu do socjalizmu. Wiele propozycji forsowanych przez socjalistów w pierwszej połowie XX wieku zostało już wprowadzonych przez socjaldemokratów w niektórych państwach w świecie uprześmowionym. W wielu krajach wprowadzono państwową służę opieki zdrowotnej i prospołeczne regulacje gospodarcze. Nawet w Stanach Zjednoczonych, gdzie partia socjaldemokratyczna ma znaczenie marginalne, istnieją programy ochrony środowiska i zdrowia, a w niektórych stanach takć programy socjalne. W ostatnich latach kilka partii socjaldemokratycznych (w szczególności brytyjskiej Partii Pracy) przyjęły bardziej centrowe stanowiska gospodarcze, polegające na zmniejszeniu regulacji rynku i prywatyzacji niektórych spółek kontrolowanych przez państwo. Tradycyjni socjaldemokraci uważają, że trzecia droga robi z partii socjaldemokratycznych ugrupowań, centrowe, wiele kręgów współczesnej lewicy twierdzi, że politycy postulujące te metody gospodarcze zdradzili zasady demokracji społecznej. Rozwój trzeciej drogi spowodował wzrost ruchu demokratycznego socjalizmu jako odrębnej ideologii, choć w duźć część partii obydwa socjalistyczne ruchy działają w tej samej partii politycznej, co to ma miejsce między innymi w brazylijskiej Partii Pracujących i francuskiej Partii Socjalistycznej. Zwolennicy idei trzeciej drogi twierdzą, że stanowią jedyny niezbędny ruch, który może dostosować socjaldemokrację do realiów współczesnego światu. ### Socjaldemokracja w krajach Skandynawii W latach 1932–1976, 1982–1991 i 1994–2006 w Szwecji rądziła Szwedzka Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza, która stawia sobie za cel budowę społecześnia socjalistycznego. Zmiany w organizacji ekonomicznej państwa zaszly tak daleko, że niektórzy badacze określają szwedzki system gospodarczy jako socjalistyczny. Zmiany te polegają między innymi na negocjacyjnym systemie ustalania warunków pracy przez pracowników i pracodawców, a takę jak i na tym, że zgodnie z doktryną marksistowską właści prywatna nie odgrywa tak dużej roli jak w innych krajach kapitalistycznych. Socjaldemokraci w Szwecji zradykalizowali swój profil po 1969 roku pod wpływem socjalistycznego przywództwa Olofa Palmego. Przegląsły wtedy między innymi ustawę o współdecydowaniu w miejscu pracy, ustawę o środowisku pracy, ustawę o zatrudnieniu i inne. Mimo że po jego ścmierci w 1986 roku socjaliści zaczęyć się stosować bardziej prokapitalistyczną politykę, to nigdy nie zrezygnowali z socjalizmu (socjalizm funkcjonalistyczny). Podobnie rozwijaą się norweska Partia Pracy, która w latach 70. wprowadziła u siebie wiele szwedzkich socjaldemokratycznych rozwiązań (między innymi ustawę o środowisku pracy), a obecnie skupia się na rozwiązaniu problemu dumpingu socjalnego. Tylko duśnie Socialdemokraterne z tych trzech partii zrezygnowały z reprezentowania klasy robotniczej na rzecz większoŜi społecześnictwa. ### Socjaldemokracja w krajach postkomunistycznych Partie deklarujące swoją ideologię jako socjaldemokratyczną w krajach postkomunistycznych są często krytykowane za neoliberalne reformy społeczne i gospodarcze, w szczególności rądy Węgier Partii Socjalistycznej czy polskiego Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Spośród krajów postkomunistycznych, wyłącznie w Czechach (Czeska Partia Socjaldemokratyczna) udało się zbudować partię polityczną, która nie miała wcześniej większego powiązania z aparatem państwowym. ### Dwie definicje współczesnej socjaldemokracji Dość niejednoznacznej i kontrowersyjnej jest zaliczanie wszystkich partii, które tak samo o sobie twierdzą, do grona partii socjaldemokratycznych, ponieważ jedne są za budową ustroju socjalistycznego, a inne są mu przeciwne. Nawet partie, które formalnie są partiami demokratycznego socjalizmu (brytyjska Partia Pracy, Socjaldemokratyczna Partia Niemiec) prowadą politykę socjalliberalizmu (między innymi trwające do dziśnia reformy społeczne brytyjskiej Partii Pracy rozpoczęte w 1997 roku nie miały wymiaru socjaldemokratycznych reform gospodarczych). Mimo to większość partii opowiada się za państwem dobrobytu, polityką pełnego zatrudnienia, równości szans w dostępie do edukacji, kultury, opieki zdrowotnej i zwiększaniu równości dochodów (dystrybucja dochodu narodowego). ### Teoretycy socjaldemokracji August Bebel (1840-1913) Eduard Bernstein (1850-1932) Jean Jauręs (1859-1914) Karl Kautsky (1854-1938) Otto Bauer (1881-1938) Robert Owen (1771-1858) ### Zobacz tež ### Uwagi ### Przypisy ### Bibliografia Konstanty AdamK.A. Wojtaszczyk Konstanty AdamK.A., Partie polityczne w państwie demokratycznym, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1998, ISBN 83-02-07090-4, OCLC 830193452 . Social democracy (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-13].