Puchar Anglii w piłce nożnej (ang. FA Cup) – najstarsze klubowe rozgrywki piłkarskie na świecie o charakterze pucharu krajowego w Anglii. Organizowane co sezon przez Angielską Federację Piłkarską (The FA) i przeznaczone są dla klubów piłkarskich z Anglii oraz Walii, zrzeszonych w związku. Najważniejsze po Premier League piłkarskie rozgrywki w kraju. Zwycięzca otrzymuje prawo do grania w rundzie grupowej Ligi Europy. == Historia == Pierwszy finał tych rozgrywek odbył się 16 marca 1872 pomiędzy drużynami Wanderers F.C. i Royal Engineers A.F.C., w obecności dwóch tysięcy widzów zgromadzonych na Kennington Oval. Wygrali ci pierwsi, a jedynego gola zdobył Morton Peto Betts. W 1863 roku nowo założony The Football Association (The FA) opublikował przepisy dotyczące gry w piłkę nożną, ujednolicając różne zasady stosowane wcześniej. 20 lipca 1871 roku w biurach gazety The Sportsman sekretarz FA C.W. Alcock zaproponował komitetowi FA, że "pożądane jest ustanowienie Challenge Cup w związku ze Stowarzyszeniem, dla którego wszystkie kluby należące do Związku powinny być zaproszony do udziału w rozgrywkach". Inauguracyjny turniej FA Cup rozpoczął się w listopadzie 1871 roku. Po łącznie trzynastu meczach Wanderers zostali zwycięzcami finału, który odbył się 16 marca 1872 roku. Wanderers zachował ten trofeum i w następnym roku. Nowoczesny puchar zaczął być ustanawiany w sezonie 1888/89, kiedy wprowadzono eliminacje. Po edycji sezonu 1914/15 rozgrywki zostały zawieszone z powodu I wojny światowej i wznowione dopiero w sezonie 1919/20. Finał Pucharu Anglii z 1923 roku, powszechnie znany jako "Finał Białego Konia", był pierwszym finałem rozgrywanym na nowo otwartym stadionie Wembley (znanym wówczas jako Empire Stadium). W finale z 1927 roku po raz pierwszy zaśpiewano "Trzymaj się ze mną" w finale Pucharu, co stało się tradycją przedmeczową. W związku z wybuchem II wojny światowej turniej nie był rozgrywany w latach 1939–1945. Ze względu na przerwy wojenne rozgrywki obchodziły stulecie istnienia dopiero w sezonie 1980/81; trafnie w finale znalazł się gol Ricky Villa, który został później uznany za największy gol strzelony w finale Pucharu Anglii, ale od tego czasu został zastąpiony przez Stevena Gerrarda. Po uprzednim obejrzeniu powtórek, współczesna praktyka zapewniania zakończenia meczów półfinałowych i finałowych w jednym meczu została wprowadzona w 2000 roku. Przebudowa Wembley po raz pierwszy pozwoliła na rozegranie finału poza Anglią, finały 2001-2006 rozgrywane były na Millennium Stadium w Cardiff. Finał powrócił na Wembley w 2007 roku, a następnie półfinały z 2008 roku. Od 2020 roku rozgrywki znane jako Emirates FA Cup od swojego głównego sponsora. == Format == Format rozgrywek był wiele razy zmieniany. W rozgrywkach uczestniczą kluby występujące w Mistrzostwach Anglii aż do poziomu 10 w systemie angielskiej ligi piłkarskiej – wszystkie 92 profesjonalne kluby z Premier League (poziom 1) i English Football League (poziomy od 2 do 4) oraz kilkaset drużyn spoza ligi w poziomach od 1 do 6 w National League System (poziomy od 5 do 10). W sezonie 2011/12 rywalizowało rekordowe 763 klubów. Turniej składa się z 12 losowanych rund, po których następują półfinały i finał. Uczestnicy nie są rozstawiani, chociaż system pucharowy oparty na poziomie ligi gwarantuje, że w późniejszych rundach wejdą drużyny z wyższych rankingów – minimalna liczba meczów potrzebnych do wygrania, w zależności od tego, w którą rundę przystąpi drużyna do rozgrywek, wynosi od sześciu do czternastu. Pierwsze sześć rund to rozgrywki eliminacyjne, z którego 32 drużyny przechodzą do pierwszej rundy turnieju głównego, spotykając się z pierwszą z 48 profesjonalnych drużyn z League One i League Two. Ostatnimi uczestnikami są kluby Premier League i Championship, które biorą udział w losowaniu trzeciej rundy właściwej. W erze nowożytnej tylko jedna drużyna spoza ligi dotarła do ćwierćfinału, a drużyny poniżej II poziomu ligowego nigdy nie dotarły do finału. Formuła rozgrywek == Zwycięzcy i finaliści == Uwagi: wytłuszczono nazwy zespołów, które w tym samym roku wywalczyły mistrzostwo i Puchar kraju, kursywą oznaczone zespoły, które w meczu finałowym nie występowały w najwyższej klasie rozgrywkowej (od momentu powstania The Football League w 1888 roku). skreślono rozgrywki nieoficjalne. == Statystyki == === Klasyfikacja według klubów === W dotychczasowej historii oficjalnych rozgrywek o Puchar Anglii na podium oficjalnie stawało w sumie 57 drużyn. Liderem klasyfikacji jest Arsenal F.C., który zdobył 14 trofeów. Stan na 17.05.2025. Kursywą zaznaczone zostały zespoły nieistniejące == Rekordy == === Finał === ==== Zespoły ==== Najwięcej zwycięstw: 14: Arsenal 1930, 1936, 1950, 1971, 1979, 1993, 1998, 2002, 2003, 2005, 2014, 2015, 2017, 2020 Najwięcej zwycięstw z rzędu: 3: Wanderers 1876, 1877, 1878 Blackburn Rovers, 1884, 1885, 1886 Najwięcej występów w finale: 22: Manchester United (1909, 1948, 1957, 1958, 1963, 1976, 1977, 1979, 1983, 1985, 1990, 1994, 1995, 1996, 1999, 2004, 2005, 2007, 2016, 2018, 2023, 2024) Największe zwycięstwo: 6 bramek: Bury 6:0 Derby County, 1903 Manchester City 6:0 Watford, 2019 Najwięcej bramek w finale: 7: Blackburn Rovers 6:1 Sheffield Wednesday 1890 Blackpool 4:3 Bolton Wanderers 1953 Najwięcej bramek strzelonych przez przegranego: 3: Bolton Wanderers: Przegrana 3:4 przeciwko Blackpool 1953 West Ham United: Remis 3:3, ale porażka w karnych z Liverpoolem 2006 Najwięcej porażek w finale: 9: Manchester United (1957, 1958, 1976, 1979, 1995, 2005, 2007, 2018, 2023) ==== Indywidualne ==== Najwięcej wygranych FA Cup: 7, Ashley Cole (Arsenal): 2002, 2003, 2005; (Chelsea): 2007, 2009, 2010, 2012 Najwięcej występów: 9, Arthur Kinnaird (Wanderers) 1872/1873, 1874/1875, 1875/1876, 1876/1877, 1877/1878 i w barwach (Old Etonians) 1878–79, 1880–81, 1881–82, 1882–83 Najwięcej goli w jednym finale: 3, Billy Townley (Blackburn Rovers) 1890, James Logan (Notts County) 1894, Stan Mortensen (Blackpool) 1953 Najwięcej goli w finale: 5, Ian Rush (Liverpool) 2 w 1986, 2 w 1989, 1 w 1992 Najwięcej meczów finałowych ze strzelonym golem: 4, Didier Drogba (Chelsea) w 2007, 2009, 2010 i 2012 Najmłodszy piłkarz w finale: Curtis Weston (Millwall), 17 lat i 119 dni, 2004 Najmłodszy strzelec gola w finale: Norman Whiteside (Manchester United), 18 lat i 19 dni, 1983 Najstarszy piłkarz: Billy Hampson (Newcastle United), 41 lat i 257 dni, 1924 === Wszystkie rundy === Najwyższa wygrana: Preston North End 26:0 Hyde 1887/88 FA Cup, Runda pierwsza Najwyższa wygrana na wyjeździe: Clapton 0:14 Nottingham Forest 1890/1891 FA Cup, Runda pierwsza Największa widownia na Wembley: 126 047 Finał FA Cup 1923 (Bolton Wanderers – West Ham United) Najszybszy hattrick: 2 minuty 20 sekund, Andy Locke dla Nantwich Town przeciwko Droylsden, 1995/1996 FA Cup, Runda Przedeliminacyjna Najwięcej goli w karierze: 49, Henry „Harry” Cursham dla Notts County w 12 turniejach od sezonu 1877/1878 do 1888/1889 Najwięcej goli w jednych rozgrywkach: 19, Jimmy Ross (Preston North End), 1887/1888. Najwięcej bramek w jednym spotkaniu FA Cup: 9, Ted MacDougall dla AFC Bournemouth w 11:0 zwycięskim meczu z Margate 1971/1972 FA Cup, Runda pierwsza Najmłodszy piłkarz: Andy Awford, 15 lat i 88 dni dla Worcester City przeciwko Boreham Wood, 1987/1988 FA Cup, Trzecia runda kwalifikacyjna == Sponsorzy == Od początku rozgrywek w sezonie 1994/1995, FA Cup posiada sponsora tytularnego. Aby jednak zachować tożsamość rozgrywek, każdy kolejny sponsor zobligowany jest do wkomponowania w nazwę frazy „The FA Cup”. Umowy sponsorskie zawierane są na okres czterech lat, jednak możliwe jest przedłużenie umowy, tak jak w przypadki firmy E.ON, o jeden dodatkowy rok. Obecnie głównym sponsorem jest firma Emirates. Umowa zawarta została w 2015 roku i obowiązuje do roku 2018 i do tego czasu, nazwą rozgrywek będzie 'The Emirates FA Cup'. Od sierpnia 2006 do 2013, Umbro było producentem piłek na spotkania FA Cup. Od marca 2013 roku do dzisiaj, producentem piłek jest firma Nike. == Prawa telewizyjne w Polsce == Mecze pucharu Anglii w Polsce można oglądać na Eleven Sports. == Zobacz też == Tarcza Wspólnoty (Superpuchar Anglii) == Przypisy == == Bibliografia == Lista Finałów Pucharu w bazie RSSSF (ang.) Puchar Anglii, [w:] baza Soccerway (liga) [dostęp 2021-12-19] . Lista Finałów Pucharu w bazie League321 (ang.) Mike Collett: The Complete Story of The FA Cup. SportsBooks, 2003. ISBN 1-899807-19-5. (ang.). English FA Cup Finals (ang.)