# Państwowy Zespół Szkół Muzycznych im. Artura Rubinsteina w Bydgoszczy ## Historia i geneza ### Początki szkolictwa muzycznego w Bydgoszczy Polskie szkolnictwo muzyczne w Bydgoszczy zrodziło się tuż po odzyskaniu przez miasto niepodległości w 1920 r. Przez okres zaborów (1772–1918) rozwój polskiej edukacji muzycznej był tu niemożliwy. Jedynie funkcjonowało od 1904 r. niemieckie **Bydgoskie Konserwatorium Muzyczne**, w którym kształciło się ponad 250 uczniów. Z chwilą odzyskania niepodległości społeczność artystyczna zaczął tworzyć własne ośrodki kształcenia. W 1921 r. założono pierwszą polską prywatną szkołę muzyczną, której dyrektorem i pedagogiem był dyrygent Leon Jaworski – absolwent Ratyzbona. Szkoła, wzorowana na strukturze niemieckiego konserwatorium, posiadała trzy poziomy nauczania: niższy, wyższy i wirtuozowski. W 1936 r. placówka uzyskała koncesję Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a jej działalność zakończyła wybuch II wojny światowej. Tym samym Jaworski stworzył fundamenty akademickiego szkolnictwa muzycznego na Pomorzu. ### Miejskie Konserwatorium Muzyczne (1925–1939) Kolejnym ważnym etapem było założenie w 1925 r. **Miejskiego Instytutu Muzycznego** przez prezydenta Bydgoszczy Bernarda Śliwińskiego. Dyrektorem został poznański pianista Zygmunt Lisicki. Szkoła mieściła się najpierw w budynku Gimnazjum im. M. Kopernika, a następnie przy ul. Paderewskiego 32. Podstawę dydaktyczną stanowili wykładowcy Państwowego Konserwatorium Muzycznego w Poznaniu. Program obejmował trzy kursy: niższy, średni i wyższy. Kluczową postacią w historii placówki był **prof. Zdzisław Jahnke**, który w 1927 r. przekształcił instytucję w **Miejskie Konserwatorium Muzyczne** z pełnymi prawami szkoły publicznej (prywatnej, częściowo dofinansowywanej przez Radę Miejską). W 1930 r. dyrektorem została jego żona – **Irena Jahnke**, która kierowała szkołą aż do wybuchu wojny. W latach 1927–1938 nauczano w wynajętych lokalach przy ul. Piotra Skargi 14, a następnie w własnej siedzibie przy ul. Gdańskiej 71. Struktura Konserwatorium była typowo akademicka, podobnie jak w wydziałach wyższych uczelni. Obejmowała: - wydział teorii muzyki, - dyrygentury, - fortepianu, - instrumentów orkiestrowych, - śpiewu solowego i operowego, - muzyki kościelnej i organów, - seminarium pedagogiczne. Dzięki temu absolwenci otrzymywali dyplomy równoprawne z dyplomami wyższych uczelni muzycznych. Kadra pedagogiczna była wybitna – wielu wykładowców wywodziło się z Poznania, a większość zdobyła wykształcenie za granicą (Lipsk, Weimar, Berlin, Petersburg, Genewa, Hamburg) i aktywnie koncertowała. Wśród nich znaleźli się m.in. Wacław Splewiński, Edmund Rezler czy Maria Szlagowska. Miejskie Konserwatorium stało się wiodącą szkołą muzyczną w Bydgoszczy i ważnym ośrodkiem życia kulturalnego. W 1932 r. utworzono przy szkole **Collegium Musicum** – zespół złożony z pedagogów, posiadający własną orkiestrę symfoniczną i chór mieszany. Jego działalność wyprzedziła założenie Miejskiej Orkiestry Symfonicznej (1938). Do 1939 r. Collegium Musicum urządziło 24 koncerty w Teatrze Miejskim, a w latach 1933–1936 orkiestrą kierował prof. Zdzisław Jahnke. ### Okupacja niemiecka (1939–1945) Po wybuchu wojny gmach szkoły został skonfiskowany przez władze niemieckie. W 1941 r. otwarto tu **Miejską Szkołę Muzyczną** (niem. *Musikschule der Stadt Bromberg*), prowadzoną przez niemieckiego organistę Georga Juedeke. Szkoła podzielona była na oddziały dla młodzieży (podległe Hitlerjugend i Bund Deutscher Mädel) oraz dla dorosłych. Uczono gry na instrumentach, śpiewu, gry zespołowej oraz przedmiotów teoretycznych. Instytucja funkcjonowała w osłabionej formie do grudnia 1944 r. ### Okres powojenny – od spółdzielni do zespołu szkół Reaktywowanie szkolnictwa muzycznego nastąpiło w lutym 1945 r. Działalność wznowiono w budynkach przy ul. Gdańskiej 71 (dawne Konserwatorium) oraz ul. Gdańskiej 54 (dawny niemiecki konserwatorium). Uruchomiono klasy fortepianu, śpiewu solowego, a następnie skrzypiec i organów. Od 1946 r. działały już tylko szkoły państwowe i spółdzielcze. Prywatne placówki zlikwidowano, a Miejskie Konserwatorium Muzyczne przekształcono w **Spółdzielnię Muzyków Pomorską Średnią i Niższą Szkołę Muzyczną w Bydgoszczy**. W roku szkolnym 1946/1947 szkołą tę uczęszczało 60 uczniów, a grono pedagogiczne tworzyli znani muzycy-wirtuozi, m.in. Florian Dąbrowski, Jerzy Jasieński, Felicja Krysiewicz, Edmund Lubiatowski czy Maria Szlagowska. W 1947 r. szkoła podzielono na dwie odrębne jednostki: - **Państwową Niższą Szkołę Muzyczną** (dyr. Maria Tołłoczko), - **Państwową Średnią Szkołę Muzyczną** (dyr. Irena Jahnke). Niższa szkoła (zmieniona w 1952 r. na Państwową Podstawową Szkołę Muzyczną) przejęła program niższego kursu konserwatorium. Średnia Szkoła Muzyczna przemianowano na **Państwowe Liceum Muzyczne** realizujące program średniego kursu. Władze próbowały odtworzyć nauczanie na poziomie wyższym, jednak odpowiedź z centrali była negatywna – w 1947 r. powołano Państwową Wyższą Szkołę Muzyczną w Gdańsku, a nie w Bydgoszczy. W latach 50. oba szkoły wewnętrznie zreorganizowano. Szkoła podstawowa zachowała dwie specjalności – fortepian i skrzypce, z możliwością nauki innych instrumentów u uczniów starszych. W liceum utworzono trzy wydziały: instrumentalny, wokalny i instruktorski, połączone z profilem ogólnokształcącym w trzech typach szkół średnich. Pierwszym dyrektorem Liceum Muzycznego była Irena Jahnke, a w latach 1954–1972 kierował nim skrzypek i dyrygent Wacław Splewiński. W 23-letnim okresie istnienia bydgoskie Liceum Muzyczne ukończyło ok. 400 absolwentów, wśród nich Janusz Stanecki, Eleonora Harendarska, Alicja Weber czy Barbara Gogol-Drożniakiewicz. Nauczyciele byli członkami orkiestr Polskiego Radia, Pomorskiej Orkiestry Symfonicznej czy Capelli Bydgostiensis. W 1960 r. na inicjatywę Felicji Krysiewicz utworzono **Studium Muzyczne im. Emila Młynarskiego** – placówkę dokształcającą muzyków i pedagogów. W latach 70. przekształcono ją w **Państwową Szkołę Muzyczną II stopnia** z wydziałami instrumentalnym i wokalnym, prowadzącą kursy przygotowawcze, średnie i specjalne (odpowiadające uproszczonemu programowi szkół wyższych). W 1975 r. podjęto decyzję o połączeniu wszystkich bydgoskich szkół muzycznych. Powstał wówczas **Państwowy Zespół Szkół Muzycznych**, w skład którego weszły dotychczasowe jednostki. W 1978 r. podjęto decyzję o pełnym połączeniu, co zaowocowało stworzeniem jednolitej struktury: **Ogólnokształcącej Szkoły Muzycznej I i II stopnia**, a także Państwowych Szkół Muzycznych I i II stopnia. Z zespołem ten związani byli m.in. dyrektorzy: Zdzisław Starniewski (1975–1984), Wacław Kłaput (1984–1990), Ewa Stąporek-Pospiech (1990–2020) i Joanna Derenda-Łukasik. Ponadto od 1974 r. rozwijał się wyższe szkolnictwo muzyczne (Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego). W 1991 r. PZSM otrzymał imię wybitnego pianisty **Artura Rubinsteina**. Od 1993 r. placówka organizuje prestiżowe **Międzynarodowe Konkursy Pianistyczne „Arthur Rubinstein in memoriam”**. Przy szkole działają fundacja „Viva Musica” oraz polski oddział Międzynarodowego Towarzystwa Mozartowskiego. ## Siedziba Zespół Szkół Muzycznych mieści się w dwóch budynkach w sercu Dzielnicy Muzycznej w Bydgoszczy: **1. Budynek przy ul. Andrzeja Szwalbego 1** Znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie Filharmonii Pomorskiej im. I.J. Paderewskiego, Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego oraz Polskiego Radia Pomorza i Kujaw. W budynku tym odbywają się: - lekcje indywidualne gry na instrumentach, - zajęcia grupowe, umuzykalniające i rytmiki, - przedmioty teoretyczne i ogólne, - zajęcia z wychowania fizycznego (sala gimnastyczna), - praca administracji i dyrekcji. **2. Budynek przy ul. Gdańskiej 71** Budynek wyposażony m.in. w organy i sale przeznaczone do zajęć gry na instrumentach: fortepianach, perkusji, kontrabasie, gitarze, harfach i organach. ## Struktura organizacyjna Szkoła oferuje następujące formy kształcenia: - **Ogólnokształcąca Szkoła Muzyczna I stopnia** (sześcioletnia), - **Ogólnokształcąca Szkoła Muzyczna II stopnia** (sześcioletnia), - **Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia** (sześcioletnia), - **Państwowa Szkoła Muzyczna II stopnia** (sześcioletnia, z wydziałem wokalnym), przygotowująca do zawodu muzyk-wokalista. Specjalne jednostki: - **Klasa Talentów** (zakładana w 2009 r.) dla wybitnie uzdolnionych uczniów z indywidualnym tokiem nauczania i opieką nauczycieli akademickich, - **Regionalne Centrum Psychologii Muzyki „Fermata”**. Program kształcenia obejmuje umiejętności na następujących instrumentach: - **Klawiszowe**: fortepian, organy, akordeon, klawesyn, - **Dęte**: flet, obój, klarnet, saksofon, fagot, trąbka, waltornia, puzon, tuba, fujarka pasterska, - **Perkusyjne**: bęben wielki, tamburyn, trójkąt, - **Smyczkowe**: skrzypce, altówka, wiolonczela, kontrabas, - inne: gitara, harfa. ## Zespoły artystyczne ### Szkolna Orkiestra Symfoniczna Orkiestra – kontynuacja zespołu z Miejskiego Konserwatorium Muzycznego – wystąpiła publicznie po raz pierwszy 6 kwietnia 1939 r. Przed wojną kierowali nią m.in. Zdzisław Jahnke i Alfons Rezler, po 1945 r. Wacław Splewiński i Feliks Rybicki. Od 1996 r. orkiestrę dyryguje Henryk Wierzchoń. Orkiestra posiada ok. 50 utworów repertuaru muzyki poważnej. Uczestniczy w życiu kulturalnym regionu i kraju oraz wyjeżdża za granicę (m.in. do Niemiec i Finlandii). Dwukrotnie wystąpiła w Filharmonii Narodowej w Warszawie (1998, 2001). Regularnie gwostruje na estradzie Filharmonii Pomorskiej, bierze udział w krajowych konkursach i festiwalach. ### Chór mieszany Założony początkowo jako zespół żeński, od 2013 r. funkcjonuje jako chór mieszany. Dyryguje nim od 1997 r. Aleksandra Grucza-Rogalska. Największe sukcesy to m.in.: - dwa Złote Dyplomy na XVII Łódzkim Festiwalu Chóralnym „Cantio Lodziensis” (2014), - Złoty Dyplom na VII Ogólnopolskim Konkursie Pieśni Pasyjnej w Bydgoszczy (2015), - Złoty Dyplom na konkursie „Ars Liturgica” w Gnieźnie (2016). ### Inne formy Uczniowie uczestniczą we wrotkach: kwartetach smyczkowych i dętych, zespołach wokalnych, wokalno-aktorskich, orkiestrze dętej, chórach, zespołach perkusyjnych i muzyki rozrywkowej. ## Konkursy Szkoła jest organizatorem następujących wydarzeń: - **Międzynarodowy Konkurs Młodych Pianistów Arthur Rubinstein in memoriam** (co 2 lata, kwiecień), - **Ogólnopolski Konkurs Wokalny im. Felicji Krysiewicz** (maj), - **Ogólnopolskie Konfrontacje Wiolonczelowe im. Zdzisławy Wojciechowskiej** (maj). Szkoła uczestniczy również w programie „Pilotaż zmian programowych” Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. ## Dziedzictwo PZSM to placówka o ponad stuletniej (w sensie ciągłości edukacji muzycznej w Bydgoszczy) tradycji, która kształciła pokolenia artystów. Szkoła łączy w sobie najwyższe standardy dydaktyczne z bogatym życiem artystycznym i kulturalnym, stanowiącym fundament dla bydgoskiej „Dzielnicy Muzycznej”.