# Konstytucja 3 maja – fundamentalna ustawa Rzeczypospolitej Obojga Narodów Konstytucja 3 maja, właśc. Ustawa Rządowa z dnia 3 maja, stanowiła ustawę zasadniczą regulującą ustrój prawny monarchii dziedzicznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W powszechnym odczuciu była to pierwsza w Europie i druga na świecie (po konstytucji amerykańskiej z 1787 r.) spisana ustawa zasadnicza. Uchwalona została przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego wraz ze stanami skonfederowanymi w liczbie podwójnej narodu polskiego reprezentujących. Jej celem było zlikwidowanie wad systemu politycznego Rzeczypospolitej, opartego na wolnej elekcji i demokracji szlacheckiej, oraz wprowadzenie monarchii dziedzicznej. Konstytucja znacząco ograniczała demokrację szlachecką, odbierając prawa polityczne szlachcie gołocie (nieposiadającej ziemskiej), wprowadzała częściowe zrównanie praw osobistych mieszczan i szlachty oraz stawiała chłopów pod ochronę państwa, łagodząc przy tym nadużycia związane z pańszczyzną. Formalnie znoszono liberum veto, a ustrój państwa zmieniono na jednolity – zniesiono Unię Polsko-Litewską na rzecz państwa unitarnego. ## Tło historyczne Konstytucja 3 maja nie powstała w próżni. Jej geneza wiąże się z trudną sytuacją międzynarodową Rzeczypospolitej pod koniec XVIII wieku oraz wewnętrznymi konfliktami. Sądzono, że tylko głęboka reforma ustroju pozwoli uratować państwo przed zagładą. Wydarzenia na świecie – wojny sąsiadów i ich wewnętrzne problemy – stworzyły tzw. rosyjskie okno, w którym polska elita próbowała przebudować państwo. Obecność Imperium Rosyjskiego jako protektora Rzeczypospolitej od 1768 roku, a także rosnące napięcia z Prusami i Austrią sprawiały, że reformatorzy musieli działać szybko i z wyrachowaniem. Z drugiej strony, rozwój idei oświecenia, amerykańska niepodległość oraz rosyjskie wojny z Turcją i Szwecją pozwoliły na przełamanie wewnętrznego impasu, jaki paraliżował Sejm Czteroletni (1788–1792). ## Spisanie i przyjęcie Konstytucji ### Projekty zmian ustroju Zmiany zaczęły się od powołania 7 września 1789 Deputacji do Formy Rządu, kierowanej przez biskupa kamienieckiego Adama Stanisława Krasińskiego. 17 grudnia 1789 do sejmu wpłynął tekst marszałka nadwornego litewskiego Ignacego Potockiego pt. „Zasady do formy rządu”, zakładający podporządkowanie rządu sejmowi, a sejmu – sejmikom. Ten projekt republikański spotkał się z oporem Stanisława Augusta. W czerwcu i lipcu 1790 Ignacy Potocki opracował 658 artykułowy „Projekt do formy rządów”, który przewidywał władzę monarchy marginalną i został złożony do sejmu 2 sierpnia 1790. Spotkał się z żywym sprzeciwem króla. Jednak przystąpienie Polski do sojuszu polsko-pruskiego 29 marca 1790 roku oraz bezpieczeństwo zagwarantowane przez Prusy zmieniły układ sił. Król Stanisław August zaczął dążyć do współpracy z patriotyczną większością sejmową. 4 grudnia 1790 Ignacy Potocki i król ustalili, że władca przejmie inicjatywę w pracach nad nową konstytucją. Prace prowadzono w ścisłej tajemnicy. Król podyktował założenia swojemu sekretarzowi Scipione Piattoliemu, który naszkicował kolejne wersje. Po konsultacjach z Potockim, Aleksandrem Linowskim, Stanisławem Małachowskim i Hugonem Kołłątajem powstał projekt zatytułowany „Reforma konstytucji”. Kołłątaj przygotował następnie tekst „Prawa konstytucyjne”, z datą 25 marca 1791, bardzo zbliżony do ostatecznej wersji. Kołłątaj był również ostatecznym redaktorem tekstu Ustawy Zasadniczej. W przygotowaniu dokumentu uczestniczyli: król Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj oraz sekretarz królewski Scipione Piattoli. ### Konstytucyjny kompromis szlachecko-królewski Ostateczny kształt Konstytucji to wynik kompromisu między programem monarchicznym a szlacheckim. Integrował on szlachecką wizję rzeczywistej demokracji z ideą monarchii konstytucyjnej. Początkowo szlachta bala się wzmocnienia władcy, ale w drugiej połowie 1790 r. nastąpił zwrot. Odnowiona konfederacja sejmowa, wykorzystując przewagę liczebną, domagała się gwarancji dla Sejmu w zamian za akceptację projektu królewskiego. Przedłużenie konfederacji do nowego roku wyborczego i manipulacje parlamentarne zmusiły Sejm do szybkiego podjęcia decyzji. ### Przemarsz i uchwalenie Zwolennicy Konstytucji, obawiając się rosyjskiej interwencji, przyspieszyli prace o dwa dni. Planowany termin obrad to 5 maja, ale główni przeciwnicy nie powrócili jeszcze z przerw świątecznych. 2 maja odbyło się zebranie w Pałacu Radziwiłłowskim, gdzie odczytano projekt. Nocą w domu marszałka Małachowskiego podpisano „Assekuracyę” – obietnicę lojalności wobec przedsięwzięcia. Obrady odbywały się 3 maja w Złotej Kaplicy Zamku Królewskiego w Warszawie, który był broniony przez wojsko pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego. Na 500 posłów i senatorów stawiło się zaledwie 182. Wśród nich było 72 przeciwników uchwały. Opozycja głośno protestowała. Poseł Jan Suchorzewski wyciągnął własnego kilkuletniego syna, krzycząc, że nie chce, by dorastał w niewoli. Mówiono o zdradzie Sejmu, braku legalności i złamaniu pacta conventa. Konstytucję przyjęto jednak bez czytania – poseł inflancki Michał Zabiełło zaapelował o jej natychmiastowe przyjęcie. Król podniósł rękę, co zwolennicy potraktowali jako zgodę na zaprzysiężenie. Stanisław August złożył wtedy przysięgę na ręce biskupa krakowskiego Feliksa Pawła Turskiego. Po mszy dziękczynnej w kolegiacie św. Jana wydano uniwersał ogłaszający Konstytucję: „Ojczyzna nasza już jest ocalona. Swobody nasze zabezpieczone. Jesteśmy odtąd narodem wolnym i niepodległym”. 28 osób podpisało protest, choć część wycofała go później. ### Sygnatariusze Do Konstytucji 3 maja przystąpili m.in.: - Stanisław Małachowski – marszałek sejmu, - Kazimierz Nestor Sapieha – marszałek konfederacji litewskiej, - Józef Kazimierz Kossakowski – biskup inflancki, - Antoni Barnaba Jabłonowski – kasztelan krakowski, - Szymon Kazimierz Szydłowski – kasztelan żarnowski, - Franciszek Antoni Kwilecki – kasztelan kaliski, - Kazimierz Konstanty Plater – kasztelan trocki, - Walerian Stroynowski – poseł wołyński, - Stanisław Kostka Potocki – posek lubelski, - Jan Nepomucen Zboiński – posek dobrzyński, - Tomasz Nowowiejski – łowczy i posek wyszogrodzki, - Józef Radzicki – podkomorzy zakroczymski, - Józef Zabiełło – posek żmudzki, - Jacek Antoni Puttkamer – posek miński. ## Opozycja wobec Konstytucji Konstytucja wywołała silny opór tzw. malkontentów. Uważali oni, że Sejm Czteroletni zdradził podstawową misję – obronę wolności przed królewską despotyzacją. W nowym ustroju władza legislacyjna przeniesiona została z sejmików na centralny Sejm, co odbierało szlachcie ich tradycyjną władzę. Krytykowano również to, że podjęto tak ważne decyzje bez konsultacji z sejmikami, które są „tłumaczami woli narodu”. Malkontenci oskarżali, że nowy system to monarchia despotyczna. Seweryn Rzewuski pisał do króla: „kajdany nasze są zawsze kajdanami, a włożone ręką obcą lub domową również ciężą”. Zauważano, że złamanie przysięgi na pacta conventa przez króla daje podstawy do zakwestionowania jego prawa do tronu. Oburzony był również Dyzma Bończa-Tomaszewski, że kilkudziesięciu posłów uwolniło króla od przysięgi, na którą złożył przed tysiącami wybrańców podczas elekcji. ## Obalenie konstytucji Konstytucja obowiązywała niecały rok. Zakończenie wojny z Turcją i Szwecją pozwoliło cesarzowej Katarzynie II skoncentrować się na Polsce, którą uważała za protektorat. Reformy w Warszawie i kontakty z rewolucyjnym Zgromadzeniem Narodowym we Francji wywoływały lęk w Wiedniu i Petersburgu. Pruski dyplomat Hertzberg ostrzegał, że Polacy zadali coup de grâce monarchii pruskiej. Grupa magnatów, w tym Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski, poprosiła Rosję o interwencję. Powstała konfederacja targowicka, która odrzucała Konstytucję za rozsiewanie „zarazków demokracji”. 27 stycznia 1792 Sejm odebrał buławy hetmańskie Potockiemu i Rzewuskiemu. 18 maja poseł rosyjski wręczył Polsce ultimatum oskarżające Polskę o prześladowania prawosławnych i konspiracje z Turcją. Tego samego dnia ponad 20 tysięcy konfederatów wkroczyło do Polski wraz z 97-tysięczną armią rosyjską. Polska miała do dyspozycji 37-tysięczną armię, dowodzoną przez Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszkę. Początkowo odniesiono zwycięstwa, jednak w lipcu 1792 Warszawa była zagrożona. Król Stanisław August, nie wierząc w możliwość zwycięstwa, przestał popierać patriotów. 24 lipca 1792 roku wszedł w szeregi konfederacji targowickiej. Armia polska uległa rozbiciu, a wielu reformatorów wyemigrowało. Targowiczanie jednak nie zostali uratowani. W 1793 roku nastąpił II rozbiór Polski. Rosja zająła ok. 250 tys. km², Prusy ok. 58 tys. km². Rzeczpospolita została zredukowana do ok. 212 tys. km² jako państwo buforowe z marionetkowym królem i rosyjską armią. Polacy przygotowali jednak powstanie. 24 marca 1794 Tadeusz Kościuszko ogłosił w Krakowie powstanie, które ostatecznie zostało stłumione przez trójstronną interwencję, co doprowadziło do III rozbioru w 1795. ## Znaczenie Konstytucji dla Polski Konstytucja 3 maja wzorowana była częściowo na konstytucji Stanów Zjednoczonych, choć dostosowana do polskich warunków. Konstytucja wprowadziła trójpodział władzy: ustawodawczą (Sejm – dwuizbowy parlament), wykonawczą (król i Rada Królewska, tzw. Straż Praw) oraz sądowniczą (jurydykcyjne). Konstytucja przyznała prawo powszechnej niepodległości (dla szlachty i mieszczan) oraz zredukowała immunitety szlacheckie. Podstawowe prawa obywatelskie uzyskało mieszczanstwo w osobnym akcie z 18 kwietnia 1791 (art. III Konstytucji). Zdefiniowano prawa do bezpieczeństwa osobistego, własności majątków ziemskich, pełnienia urzędów i nabywania szlachectwa. Sprowadzono pańszczyznę do formy opiekuńczej państwa, co było krokiem w kierunku zniesienia poddaństwa chłopskiego. Ustawa wprowadziła trójpodział władzy, ale definicja „narodu” była niejednoznaczna – czasami oznaczała wszystkich poddanych, czasem tylko szlachtę, czasem zamożną część społeczeństwa. Sejm składał się z 204 posłów i 24 plenipotentów miast królewskich w Izbie Poselskiej oraz 132 członków w Izbie Senackiej (senatorowie, wojewodowie, biskupi, ministrowie). Władza wykonawcza przypadała Radzie Królewskiej (Straży Praw), gdzie król działał wspólnie z pięcioma ministrami. Każdy akt króla wymagał kontrasygnaty ministra, co przypominało zasadę „król nie może złego uczynić” (The King can do no wrong). Konstytucja zniosła wolne elekcje na rzecz dynastii Wettynów (planowano przekazanie tronu Fryderykowi Augustowi). Zniesiono liberum veto, konfederacje i nadmierny wpływ sejmików. Katolicyzm był religią panującą, zapewniającą swobodę wyznania, choć apostazja pozostawała przestępstwem. Armia miała wzrosnąć do 100 tys. żołnierzy, wprowadzono stałe podatki (10% dla szlachty, 20% dla duchowieństwa). Co 25 lat miało obradować Sejm Konstytucyjny w celu aktualizacji ustawy. Konstytucja 3 maja była dziełem nieukończonym. Hugo Kołłątaj planował jeszcze konstytucję ekonomiczną (ochrona własności i pracy) oraz konstytucję moralną (odpowiednik praw człowieka). Konstytucja weszła w życie 5 maja 1791, a po upadku w 1792 roku, jej dziedzictwo stało się fundamentem polskich dążeń do wolności. ## Dziedzictwo Mimo rozbiorów Konstytucja 3 maja pozostawała symbolem postępu i dążeń do niepodległości. W XX wieku stała się jednym z najważniejszych świąt państwowych II Rzeczypospolitej, a po 1989 roku odzyskała swój status uroczystości narodowej. Była pierwszą ustawą zasadniczą w nowoczesnym rozumieniu, a jej egalitarne i demokratyczne ideały wpłynęły na ruchy na całym świecie. Z kolei porażka polskich liberałów przyspieszyła upadek absolutyzmu w Europie w XIX wieku. Thomas Paine nazwał ją wielkim przełomem, Edmund Burke – „najszlachetniejszym dobrem, jakiego kiedykolwiek dano narodowi”. Konstytucję tłumaczono na języki europejskie, a jej idee celebrowano m.in. podczas rewolucji francuskiej. Dziś Konstytucja 3 maja to kluczowy element polskiej tożsamości, przypominający o odwadze reformatorów i długim procesie budowania państwa prawa. ## Rękopisy i publikacje Dzisiejsze oryginały Konstytucji przechowywane są w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie w składzie trzech ksiąg: Metryki Litewskiej, Archiwum Publicznego Potockich oraz Archiwum Sejmu Czteroletniego. W ciągu roku od uchwalenia wydano ją w Polsce 14 razy, łączną pulę egzemplarzy szacuje się na 20–30 tysięcy. Szybko docierała również do prasy europejskiej – już 15 maja 1791 wspomniano o niej w holenderskiej „Gazecie Lejdejskiej”, a w czerwcu brytyjskie „The Times” i „The Morning Chronicle” opublikowały jej angielskie tłumaczenie. ## Święto Konstytucji 3 maja Pierwsze obchody miały miejsce w 1791 i trwały przez krótki okres istnienia państwa. Zabronione podczas rozbiorów, odrodziły się w II Rzeczypospolitej w 1919 roku. W czasie PRL święto to było zakazane i zastępowane 1 Maja; ostatecznie zdelegalizowano je w 1951 roku. Od 1990 roku to najważniejsze polskie święto państwowe, obchodzone z udziałem najwyższych władz. W 2007 roku po raz pierwszy uczczono je również na Litwie. Rok 2021 Sejm RP uznał za Rok Konstytucji 3 Maja, upamiętniając 230-lecie ostatniej polskiej Konstytucji w wolnościowej Polsce. ## Pozostałe informacje - Oryginał Konstytucji przechowywany jest w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. - Paryski przekład z 1791 roku znajduje się w kolekcji Biblioteki Narodowej. - Konstytucja 3 maja stanowiła również fundament dla kolejnych ustaw zasadniczych, wpływając na konstrukcję państwa polskiego na przestrzeni wieków.