Gneisenau – niemiecki pancernik z okresu II wojny światowej, typu Scharnhorst. Nazwę tę wcześniej nosił krążownik pancerny „Gneisenau” z I wojny światowej. == II wojna światowa == Już 4 września 1939 był bezskutecznie zaatakowany przez brytyjskie lotnictwo w Wilhelmshaven. Od 8 do 10 października Gneisenau wraz z krążownikiem Köln i dziewięcioma niszczycielami, wykonał pierwszy rejs bojowy na Morze Północne. Celem operacji było sprowokowanie wyjścia okrętów brytyjskiej Floty Ojczystej z portów, co mogło umożliwić zaatakowanie ich przez U-booty. Chociaż w morze wypłynęły łącznie trzy brytyjskie eskadry morskie, nie doszło do starcia bezpośredniego sił nawodnych, ani ataków U-bootów. == Zatopienie „Rawalpindi” == 21 listopada 1939 roku wraz z siostrzanym pancernikiem Scharnhorst, w towarzystwie lekkich krążowników „Leipzig” i „Nürnberg” oraz dwóch niszczycieli, wpłynęły na północny Atlantyk. Rankiem 23 listopada oba pancerniki znajdowały się około 30 mil morskich na północ od Wysp Owczych, płynąc na zachód z prędkością 15 węzłów. O godzinie 16:07 „Scharnhorst” dostrzegł kłęb dymu i skierował się w jego kierunku. Po zidentyfikowaniu okrętu jako wrogiego krążownika pomocniczego „Rawalpindi”, został on zatopiony ostrzałem z dział obu pancerników. Niemiecka grupa bojowa wycofała się na Morze Północne i powróciła do Wilhelmshaven 27 listopada, przy złej pogodzie. Gneisenau doznał poważnych uszkodzeń w wyniku wzburzonego morza. W związku z tym został skierowany do stoczni w Kilonii. == Operacja Weserübung (IV 1940) == Podczas inwazji na Norwegię (operacja Weserübung) „Scharnhorst” i „Gneisenau” należały do Grupy 1, która dostarczyła żołnierzy do Narwiku. Podczas tej operacji, 9 kwietnia stoczyły pojedynek z brytyjskim krążownikiem liniowym HMS „Renown”, podczas którego „Gneisenau” został uszkodzony trzema trafieniami pocisków artyleryjskich. == Operacja Juno (VI 1940) == Podczas tej operacji „Scharnhorst”, „Gneisenau” i niszczyciele „Karl Galster”, „Hans Lody”, „Erich Steinbrink”, „Hermann Schoemann” napotkały 8 czerwca 1940 lotniskowiec HMS „Glorious” w eskorcie niszczycieli HMS „Ardent” i HMS „Acasta”. Wszystkie brytyjskie okręty zostały zatopione, lecz „Acasta” uszkodził torpedą „Scharnhorsta” powodując śmierć 48 członków załogi. == Operacja Berlin (XII 1940 – III 1941) == 28 grudnia 1940 „Scharnhorst” i „Gneisenau” próbowały przedostać się na Atlantyk, lecz sztorm uszkodził „Gneisenaua” i okręty zawróciły. Dopiero 3 lutego 1941 r. oba okręty przepłynęły przez Cieśninę Duńską, a następnego dnia dotarły w rejon południowej Grenlandii. 8 lutego napotkały konwój HX-106, lecz przerwały atak z powodu otrzymania rozkazu niepodejmowania walki z okrętem eskorty, którym był stary pancernik HMS „Ramillies”. Kilka dni później, 22 lutego, zatopiły 4 brytyjskie statki handlowe. Dzięki słabej aktywności lotnictwa, okrętom udało się uniknąć spotkań z okrętami Royal Navy. Pomiędzy 7 a 9 marca zamierzały podjąć atak w rejonie Sierra Leone na konwój SL-67, zrezygnowały z niego, gdy zauważony został okręt eskorty – pancernik HMS „Malaya”, ale naprowadziły na niego U-Booty, które zatopiły 5 statków o łącznym tonażu 28 488 BRT. 16 marca zespół zatopił 13 statków transportowych, w tym 4 przez „Scharnhorsta”. Była to ostatnia akcja okrętów przed wpłynięciem do portu w Breście 22 marca. Podczas tej operacji, zostały zatopione 22 statki transportowe o tonażu 115 600 BRT w tym 8 o tonażu 49 300 BRT przez „Scharnhorsta”. Po powrocie, podczas napraw w Breście „Gneisenau” został nad ranem 6 kwietnia 1941 uszkodzony brytyjską torpedą lotniczą zrzuconą przez jedyny samolot Bristol Beaufort z 22. Dywizjonu RAF z czterech wysłanych, który dotarł nad cel (został on po ataku zestrzelony). Torpeda trafiła w prawą burtę w części rufowej, powodując zalania i uszkodzenia mechanizmów i konieczność dokowania. W nocy 10/11 kwietnia został jeszcze zbombardowany podczas nalotu RAF-u, otrzymując cztery trafienia bombami. Zginęło 72 marynarzy i 90 zostało rannych, z czego 16 później zmarło. == Operacja Cerberus (II 1942) == 12 lutego 1942 „Gneisenau” wraz z okrętami „Scharnhorst” i „Prinz Eugen” przedarł się z bombardowanego przez Royal Air Force Brestu do Kilonii (Operacja Cerberus). Na wysokości Terschelling w Holandii „Gneisenau” został jednak uszkodzony przez bliski wybuch miny magnetycznej, która wybuchła w pobliżu rufowej części jednostki. Okręt skierowano więc na remont w Kilonii. Uszkodzenia naprawiono do 26 lutego 1942, lecz w nocy z 26 na 27 lutego 1942 „Gneisenau” został ciężko uszkodzony w brytyjskim nalocie na Kilonię. Częściowo wyremontowaną jednostkę przeholowano do Gotenhafen (okupacyjna nazwa Gdyni), gdzie miała być poddana kapitalnemu remontowi i przezbrojeniu w 6 dział 380 mm w dwudziałowych wieżach, jednak remont opóźniał się, gdyż priorytetem były prace na okrętach podwodnych. Ostatecznie remont został wstrzymany po zatopieniu Scharnhorsta w grudniu 1943 roku okolicy Północnego Przylądka w Norwegii. W lipcu 1942 okręt wycofano ze służby i rozpoczęto demontaż artylerii. Rufowa wieża artyleryjska, Caesar, została wykorzystana jako bateria artylerii nadbrzeżnej Austrått Fort w Ørland, 100 km od Trondheim w Norwegii, gdzie znajduje się do dzisiaj. W Danii, w dawnym „Stevnsfort” koło Rødvig, do dzisiaj znajdują się dwie bliźniacze wieżyczki z działami kalibru 150 mm. == Zatopienie (III 1945) == „Gneisenau” został zatopiony przez wycofujące się wojska niemieckie u wejścia do portu w Gdyni w marcu 1945. W latach 1945–1946 nadbudówki i wieże pancerne zostały zdemontowane przez pracowników powstałego m.in. w tym celu przedsiębiorstwa robót podwodnych i nurkowych – Polskie Ratownictwo Okrętowe i przeznaczone na złom. 15 lipca 1949 roku podjęto decyzję o rozpoczęciu demontażu kadłuba. 27 kwietnia 1950 roku prace rozpoczęło Przedsiębiorstwo Ratownictwa Okrętowego. W czasie prac w wypadku (przymknięte drzwi we wnętrzu wraku przycisnęły wąż powietrzny) zginął nurek Józef Kaniewski. W dniach 6–12 września 1951 roku wrak został ostatecznie podniesiony i przekazany Przedsiębiorstwu Demontażu Wraków. Po złomowaniu uzyskano około 400 ton metali kolorowych, 30 000 ton wysokogatunkowej stali, dwie nadające się do remontu turbiny, kilkaset kilometrów kabli, liczne silniki elektryczne i części mechaniczne. Prace nad wydobyciem wraku zostały opisane w socrealistycznej odzie Jarosława Iwaszkiewicza pt. Na wydobycie pancernika „Gneisenau”, opublikowanej w roku 1951 najpierw na łamach pism literackich, a potem w zbiorach jego wierszy. Wydobycie pancernika było warunkiem pełnego uruchomienia portu gdyńskiego. Ponadto zapoczątkowało serię doskonałych akcji wydobywczych przez polskich nurków, dając też początek „polskiej szkole ratownictwa okrętowego”. Łańcuchy (czasami podawane błędnie jako łańcuchy kotwiczne) z wydobytego „Gneisenaua” wykorzystano przy budowie w Szczecinku pomnika Zdobywców Wału Pomorskiego. Łańcuch oplata pomnik dookoła rozpięty między kamieniami otaczającymi pomnik. Sygnalizacyjny reflektor łukowy (średnica zwierciadła 62 cm) zdjęty w trakcie demontażu wraku znajduje się na ekspozycji plenerowej Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni. == Dane techniczne == – wyporność 31 632/37 902 t. – długość ca 229,8/235,4 m. – szerokość 30 m. – zanurzenie 9,9 m. – załoga 1669 osób (1939); 1840 w czasie wojny – artyleria 9 x 28 cm SK C/34; 12 × 150 mm; 14 × 105 mm; 16 × 37 mm; 10 × 20 mm – wyrzutnia torpedowa 2 × 533 mm (typu „Leipzig”) – samoloty 3 x Arado Ar 196A-3 – opancerzenie pokład – od 50 do 105 mm, burty – 350 mm, wieże – 360 mm – zasięg pływania 8200 Mm – napęd 154 000 KM – max szybkość 31 węzłów == Uwagi == == Przypisy == == Bibliografia == Łowcy wraków, Obertyński Edward, Wyd. Iskry, Warszawa 1977. Gryf pośród jezior. Szczecinek i okolice. Ryszard Bańka. Dom Wydawniczy „Ankar”, Warszawa 1992, s. 36 Szczecinek, Przewodnik Turystyczny Jerzy Dudź, Szczecinek 1996, s. 39 AlexanderA. Lüdeke AlexanderA., Weapons of World War II, Bath: Parragon, 2011, ISBN 978-1-4454-2435-4, OCLC 744570428 . William H. Garzke, Robert O. Dulin: Battleships: axis and neutral battleships in World War II. Annapolis, Md.: Naval Institute Press, 1985, s. 210–246. ISBN 0-87021-101-3. (ang.). == Linki zewnętrzne == Gneisenau Info [online], www.german-navy.de [dostęp 2021-04-17] . Bitwa o Atlantyk: działania pancerników i krążowników – 1939–1941