Rynek sztuki w Polsce – zespół relacji oraz mechanizmów umożliwiający zawarcie umowy sprzedaży dzieła sztuki między oferentami a potencjalnymi nabywcami. Na rynku sztuki w Polsce w charakterze oferentów (pośredników) działają domy aukcyjne, galerie oraz antykwariaty. Termin ten należy postrzegać w ścisłej relacji z trzema sferami: sferą twórczą, otoczeniem rynkowym i otoczeniem dalszym. Sfera twórcza łączy w sobie zagadnienia związane z artystami i twórczością artystyczną, takie jak szkoły artystyczne, status artysty, liczba artystów, dochody i podatki artystów czy ich społeczne zabezpieczenie. Otoczenie rynkowe w szerokim znaczeniu tworzą m.in. uwarunkowania prawno-ekonomiczne, import i eksport dzieł sztuki, muzea, targi sztuki, wystawy, kolekcje, doradztwo (z zakresu historii sztuki i art-bankingu). Otoczenie dalsze oznacza sytuację społeczno-gospodarczą w kraju i na świecie. Ze względu na swoją specyfikę rynek sztuki uwikłany jest w zagadnienia związane z dziedzinami historii sztuki, ekonomii, prawa czy psychologii, procesami gospodarczymi (handel), usługami (np. art-banking czy art-consulting) czy zjawiskami kulturowo-społecznymi (kolekcjonerstwo). Według Alojzego Kucy rynek sztuki traktuje o specyficznej komunikacji między artystą i publicznością oraz miejscu artysty i jego dzieła w systemie prawno-ekonomicznym. Jednocześnie pozwala sproblematyzować jakiego rodzaju dobrem jest samo dzieło sztuki i jakim majątkiem dla państwa jest kultura. Rynek sztuki w Polsce posiada wiele cech odmiennych od tych zachodnich, co wynika głównie z jego krótkiego okresu funkcjonowania oraz niewielkiej zamożności polskiego społeczeństwa w porównaniu do krajów Europy Zachodniej. Pod względem funkcjonujących na nim podmiotów oraz sprzedawanych przedmiotów, rynek sztuki w Polsce określić można jako rynek rodzimy. W Polsce brakuje zagranicznej klienteli, jak i zainteresowania zakupami sztuki światowej. == Ogólna charakterystyka rynku sztuki == Rynek sztuki to jedna z form obiegu sztuki, czyli sposobów przechodzenia wytworów od artysty do odbiorcy. Na rynek sztuki składają się 3 podmioty – twórca, pośrednik i odbiorca, które razem tworzą wspólną całość. Rynek sztuki jest wynikiem swobodnego udziału (pod względem artystycznym, politycznym, prawnym, społecznym i ekonomicznym) wszystkich wymienionych podmiotów, a samo dzieło przyjmuje postać towaru wytwarzanego nie na konkretne zamówienie, lecz na tzw. skład, czyli czekając na potencjalnego klienta osobiście lub za pośrednictwem marszanda. Rynek sztuki jest dynamiczny i niestabilny. Jest ściśle związany z popytem i podażą, jednak prawo to nie działa tak jak na rynku innych dóbr, ponieważ funkcjonują tu inne czynniki, takie jak moda czy zmienne gusty. Na rynku sztuki za wzrostem popytu nie musi zwiększać się podaż. === Rynek pierwotny a rynek wtórny === Najogólniejszy podział rynku sztuki dokonuje się poprzez rozróżnienie na rynek pierwotny i wtórny. Pojęcie rynku pierwotnego odnosi się jedynie do tych prac, które pojawiają się na nim po raz pierwszy. Funkcjonują one przede wszystkim w obiegu galeryjnym i pozostają na rynku pierwotnym, aż do momentu kolejnej sprzedaży (najczęściej odbywającej się już w domu aukcyjnym). Rynek wtórny oznacza sprzedaż prac poza emitentem, czyli w przypadku rynku sztuki funduszem promującym pracę artysty. Przeciwieństwem rynku wtórnego jest rynek pierwotny – to galerie dzieł sztuki, które wprowadzają artystę na rynek i dbają o rozwój kariery. Opiera się on na bezpośrednich relacjach. W Polsce rozwija się zarówno rynek wtórny, jak i pierwotny. W tym kontekście warto wskazać na znaczenie Aukcji Młodej Sztuki – zdaniem Wojciecha Szafrańskiego AMS powodują zacieranie różnic między pierwotnym a wtórnym rynkiem sztuki. Część dzieł sztuki sprzedawanych w ramach AMS reprezentuje niską jakość artystyczną przy jednoczesnym uzyskaniu wysokiej wartości rynkowej. Wysokie ceny mają być wynikiem odpowiedniego marketingu oraz wiary nabywców. Aukcje te mają zatem charakter bardziej inwestycyjny niż kolekcjonerski a wielu twórców prezentowanych na AMS nie doczekuje się reprezentowania przez galerie sztuki ze względu na niski poziom artystyczny ich prac. == Rozwój polskiego rynku sztuki == === Ewolucja ram prawnych === Współcześnie wśród ekspertów istnieją głosy, iż nie jest możliwe całkowite odtworzenie wszystkich mechanizmów, które wpłynęły na obecny stan polskiego rynku sztuki. W dziejach XX-wiecznej Polski wyróżnić można natomiast istotne wydarzenia (głównie o podłożu prawnym), które miały znaczący wpływ na wykształcenie się obecnej, specyficznej struktury rynku sztuki. Rozwój polskiego rynku sztuki był uzależniony od lokalnej specyfiki. Polityczna dominacja ZSRR na ziemiach polskich nie pozwoliła na samodzielne wykształcenie się gospodarki rynkowej. Czasy PRL-u wprowadziły cenzurę oraz ograniczenia w swobodnym podróżowaniu, co znacznie utrudniło możliwość nawiązywania relacji artystycznych poza granicami państwa. W 1944 roku zrealizowano reformę rolną, która przyczyniła się do powstania licznych problemów – prawnych, jak i odnoszących się do obiektów zabytkowych znajdujących się w majątkach ziemskich. Z kolei w 1946 w Polsce wprowadzono dekret o rejestracji i zakazie wywozu dzieł sztuki – w jego obszarze mieściły się dzieła plastyczne oraz przedmioty o wartości artystycznej, historycznej lub kulturowej. Praktycznie wszelkie obiekty artystyczne (z niewielkimi wyjątkami) o tych cechach podlegały obowiązkowej rejestracji. Zachodzące w tym czasie zmiany rozpoczęły proces nacjonalizacji przedmiotów artystycznych prywatnych właścicieli oraz ich ewentualnego przekazania do instytucji państwowych. Kolejnym istotnym wydarzeniem było utworzenie decyzją Ministerstwa Kultury i Sztuki w 1950 roku Przedsiębiorstwa Państwowego „DESA”, dzięki któremu zmonopolizowany został polski handel sztuką. Głównymi zadaniami DESY było pośrednictwo w obrocie sztuką dawną i współczesną oraz kontrola rynku antykwarycznego poprzez zapewnianie muzeom prawa pierwokupu przedmiotów zabytkowych. Pod koniec lat 80, DESA utraciła swoją dominującą pozycję w handlu antykami. W 1990 roku została sprywatyzowana i podzielona na odrębne jednostki z siedzibą w Warszawie, Krakowie i Wrocławiu. Nieco wcześniej, w roku 1972, na terenie Polski pojawiła się pierwsza galeria nastawiona na promocję i sprzedaż sztuki współczesnej – Galeria Zapiecek w Warszawie. Z kolei w 1976 roku nastąpiła legalizacja prywatnego handlu, co wiązało się ze znacznym rozrostem rynku galeryjnego. W 1985 roku w Krakowie powstała Galeria Zderzak – prywatna instytucja, która nie była zależna od cenzury i będąca w opozycji do innych instytucji państwowych i kościelnych. Kolejnym ważnym wydarzeniem dla polskiego rynku sztuki była ustawa Wilczka dotycząca działalności gospodarczych z 1988 roku. Po wejściu w życie nowej ustawy w większych miastach zaczęły powstawać pierwsze domy aukcyjne zajmujące się pośrednictwem w handlu dziełami sztuki. Wiele z nich nie potrafiło sprostać wymogom konkurencji rynkowej, na miejsce jednych otwierane były inne. W 1989 roku rozpoczęły działalność Unicum oraz DAES (Dom Aukcyjny Edwarda Śmigielskiego), w 1990 roku cztery kolejne: Agra, Polswiss Art, Rempex i Altius. W 1991 roku oprócz domów aukcyjnych funkcjonujących w Warszawie prowadził działalność Rynek Sztuki w Łodzi oraz Gdańsko-Flamandzki Dom Aukcyjny w Gdańsku. W 1997 roku rozpoczęły działalność Polski Dom Aukcyjny Sztuka w Krakowie oraz dom aukcyjny Ostoya w Warszawie, a w 1999 Polonia Art i Śląski Dom Aukcyjny w Katowicach. Po 1989 roku zaczęły działać mechanizmy rynkowe, co znacznie przyspieszyło procesy związane z konsumpcjonizmem i zmianą stylu życia. Tym samym zaistniały warunki – społeczne, ekonomiczne i ustrojowe – w których mógł rozwinąć się rynek sztuki. Od początku jednak był to rynek peryferyjny: jego uczestnikom brakowało nie tylko konkretnej, eksperckiej wiedzy, ale także – co niemniej istotne – podstawowych kulturowych kompetencji i cywilizacyjnej ciągłości właściwej stabilnym demokracjom. === Po 2000 roku – rola Internetu i NFT === W 2000 roku zaczął funkcjonować internetowy portal rynku sztuki Artinfo.pl zajmujący się promocją wydarzeń kulturowych i ze świata sztuki oraz doradztwem w zakupach i inwestowaniu w dzieła sztuki. Portal jest prywatną spółką oferującą usługę licytowania dzieł sztuki w imieniu klientów we wszystkich domach aukcyjnych w Polsce. W 2021 roku na polskim rynku sztuki pojawiło się zjawisko tokenizacji. Sztuka była pierwszym ogniwem w zyskującej popularność branży tokenów NFT – stało się tak głównie za sprawą technologii blockchain, która zapewnia ich unikalność. Według niektórych ekspertów sztuka NFT stanowi zapowiedź wirtualnej rewolucji na rynku sztuki. Światowe media zainteresowały się tym zjawiskiem m.in. za sprawą domu aukcyjnego Christie’s, który w marcu 2021 roku sprzedał cyfrowy kolaż artysty o pseudonimie Beeple za 69 milionów dolarów. W Polsce pierwsza internetowa aukcja zdigitalizowanego obiektu sztuki miała miejsce 28 listopada 2021 roku – przeprowadził ją portal Artinfo.pl. Licytacja odbyła się podczas 18. Warszawskich Targów Sztuki. Zwycięzca licytacji został właścicielem tokenu NFT w postaci cyfrowego wizerunku oryginalnego dzieła artysty. Cyfrowy model 3D został stworzony na podstawie rzeźby „Fortune” autorstwa Tomasza Górnickiego. Wylicytowana suma osiągnęła 265 tys. zł, a całkowity koszt z opłatą aukcyjną wyniósł 312,7 tys. Oryginalna rzeźba, czyli fizyczny obiekt, została przekazana jako stały depozyt do zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach. Trzy dni później (1 grudnia) Polski Dom Aukcyjny zorganizował aukcję hybrydową, na której licytowano zarówno oryginalny obiekt artystyczny, jak i token NFT. Licytacja dotyczyła kontrowersyjnego dzieła Zbigniewa Libery „Lego. Obóz koncentracyjny”. Z kolei 2 grudnia dom aukcyjny DESA Unicum przeprowadził kolejną aukcję NFT – dotyczyła tokena do obrazu Pawła Kowalewskiego „Dlaczego jest raczej coś niż nic?”. Sam obraz na skutek powodzi został bezpowrotnie znisz