Sport żużlowy, w skrócie żużel (ang. motorcycle speedway, speedway) – sportowa dyscyplina motorowa, będąca rodzajem wyścigów motocyklowych, rozgrywanych na zapętlonym torze o charakterystycznej sypkiej nawierzchni, której pierwotny skład stał się źródłem polskiej nazwy tego sportu. == Charakterystyka == Motocykle żużlowe, dedykowane tylko dla tego rodzaju sportu, charakteryzują się konstrukcją, której cechami są m.in. zastosowanie odwróconej kierownicy, brak skrzyni biegów czy brak zastosowania systemu hamulców, co wyróżnia ten rodzaj wyścigów na tle innych dyscyplin motorowych. Wyścigi żużlowe odbywają się na specjalnym zapętlonym torze, zbliżonym kształtem do elipsy, skonstruowanym zwykle w ramach specjalnie dedykowanego stadionu sportowego, z umieszczonymi wokół trybunami dla widzów. Obecnie wykorzystywane do zawodów żużlowych tory mają nawierzchnię wykonywaną ze specjalnych mieszanek sjenitu lub granitu. Osoby uprawiające sport żużlowy nazywani są motocyklistami żużlowymi, bądź żużlowcami. Polska nazwa oraz popularne określenie czarny sport wywodzą się z czasów, kiedy na torach wyścigowych tej dyscypliny stosowano jedynie nawierzchnie żużlowe o czarnej (a ściślej: ciemnoszarej) barwie. === Popularność === Sport ten cieszy się popularnością głównie w Europie, w szczególności w Polsce, Wielkiej Brytanii, Danii, Szwecji (do niedawna również w Czechach, a wcześniej w Czechosłowacji), a w mniejszym stopniu w innych krajach Europy, gdzie istnieje choćby jeden czynny tor do uprawiania tej dyscypliny. Poza Europą dyscyplina uprawiana jest głównie w Australii, Nowej Zelandii i Stanach Zjednoczonych, a regularne zawody odbywają się także w Argentynie i RPA. == Zasady i rodzaje gry == === Struktura gry === Podstawowym elementem systemu rywalizacji stanowią tzw. biegi, pomiędzy którymi odbywają się kilkuminutowe przerwy w rozgrywce. Podczas jednego biegu zawodnicy wykonują cztery pełne okrążenia toru, ze startu wspólnego, zatrzymanego (spod taśmy startowej), jadąc zawsze w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu wskazówek zegara. Liczba biegów, z jakich składa się dana rywalizacja, zależy od rodzaju zawodów, np. w meczu ligowym dwóch drużyn ich liczba wynosi 15, w zawodach indywidualnych jest to minimum 20 biegów, a w zawodach par ich liczba wynosi 21. === Odmiany żużla === Istnieje kilka odmian dyscypliny określanej wspólnym mianem „żużel”. W każdej z nich rozgrywane są niezależne mistrzostwa świata. Odmiany różnią się rodzajem nawierzchni, długością torów oraz regionami, w których zyskały popularność. Najstarszą i najpopularniejszą z odmian jest tzw. żużel klasyczny, który rozgrywany jest na torach o długości 260–425 m o sypkiej nawierzchni. W zależności od długości toru zmienia się specyfika wyścigów. Tory o długości do 300 m (tzw. techniczne), spotykane najczęściej w Wielkiej Brytanii, wymagają od zawodników większych umiejętności w zakresie techniki pokonywania łuków oraz wpływają na widowiskowość zawodów. Długości eksploatowanych torów żużlowych spotykanych w Polsce wahają się od 320 do 400 m. W żużlu na torach klasycznych zawodnicy ścigają się zazwyczaj przez cztery okrążenia, a w każdym wyścigu (zwanym biegiem) startuje zwykle czterech (rzadziej pięciu lub sześciu) żużlowców. Odmiana ta jest najpopularniejsza w Polsce, Szwecji, Danii i Wielkiej Brytanii, które mają najbardziej rozbudowane rozgrywki ligowe na świecie. W Niemczech, Belgii i Holandii popularniejsze są wyścigi na torach długich i trawiastych, których długość wynosi od 350 do 1300 metrów. Ten rodzaj zawodów nie wymaga od zawodników tylu umiejętności technicznych, co żużel klasyczny (ze względu na mniejszy kontakt między zawodnikami i łagodniejsze łuki), w zamian wymaga większej wytrzymałości – wyścigi na długich torach odbywają się często na wiele okrążeń. Tory krótkie (do 260 m) nazywane są minitorami i służą zazwyczaj do szkolenia młodych zawodników startujących później w żużlu klasycznym. Starty na minitorach (miniżużel), ze względu na częste i ciasne łuki, pozwalają zawodnikom wyrabiać technikę jazdy. Zazwyczaj na minitorach korzysta się z mniejszych motocykli o mniejszych pojemnościach silników (z reguły 80 cm³). Minitory funkcjonują zazwyczaj przy ośrodkach żużla klasycznego, głównie w Szwecji, Polsce oraz Danii. W treningach na minitorach w Polsce uczestniczyć mogą adepci w wieku 10–15 lat. W części państw byłego ZSRR oraz Skandynawii popularnością cieszą się również wyścigi motocyklowe na lodzie, różniące się od zawodów na torach o nawierzchniach sypkich lub trawiastych techniką pokonywania zakrętów (niemożliwy jest tzw. ślizg kontrolowany) oraz konstrukcją motocykli, w których m.in. opony wyposażone są w metalowe kolce dające przyczepność. === Żużel amatorski === Żużel amatorski jest określeniem zawodów organizowanych przez zawodników nieposiadających licencji i niezrzeszonych w profesjonalnych klubach sportowych, traktujących ten sport hobbystycznie. Amatorskie rozgrywki popularne są szczególnie w Wielkiej Brytanii, gdzie istnieje zorganizowana liga amatorów – Conference League. Od 2003 żużel amatorski rozwija się także w Polsce. Na niewielką skalę rozgrywane są drużynowe i indywidualne mistrzostwa Polski amatorów. Pierwszy mecz drużynowy amatorów w Polsce odbył się w Tarnowie 6 listopada 2004 r. Naprzeciwko stanęły drużyny amatorskie Unii Tarnów i Realu Lublin. W zespole tarnowskim wystąpili: Krzysztof Cichy, Krzysztof Małek, Krzysztof Kłusak, Mariusz Mamala i rzeszowianin Grzegorz Rejman. Lublinianie przyjechali do Tarnowa w składzie: Janusz Sternik, Wojciech Mazur, Andrzej Tarczyluk, Tomasz Zając, Marcin Robak. Mecz zakończył się wygraną tarnowskiej drużyny 44:39. Pierwszym indywidualnym mistrzem Polski amatorów na żużlu został Michał Widera ze Świętochłowic. == Historia sportu == === Początki na świecie === Początki sportu żużlowego sięgają początków XX wieku. Ścigano się nieregularnie na motocyklach drogowych, zazwyczaj na nawierzchniach trawiastych, torach kolarskich lub do wyścigów chartów. Za początek żużla, nazywanego wtedy w języku angielskim dirt-trackiem, uznaje się zawody motocyklowe na torze do wyścigów kłusaków w australijskim West Maitland, zorganizowane 15 grudnia 1923. Zawody przyjęły się i rozpoczęto ich regularną organizację na różnych tego typu torach. Do Europy pomysł trafił w I połowie lat 20. XX wieku. Pierwsze udokumentowane zawody w dirt-tracku, czyli na nawierzchni żużlowej, rozegrano w Manchesterze 25 czerwca 1927. Za początek sportu żużlowego w Europie uznaje się często zawody w High Beach rozegrane 19 lutego 1929, które oglądało ponad 30 tysięcy widzów. W tym samym roku zainaugurowano pierwszą na świecie regularną ligę żużlową, dziś znaną jako British Elite League. Indywidualne mistrzostwa świata powstały w 1936. Wywodziły się z cyklu turniejów indywidualnych organizowanych przez redakcję brytyjskiego pisma The Star od 1929. Pierwszym mistrzem świata został Australijczyk Lionel van Praag. === Rozpowszechnienie żużla w Polsce === Od początku lat 30. XX wieku rozgrywano także podobne zawody w Polsce, używając niezmodyfikowanych maszyn drogowych o różnych pojemnościach silników. Rozegrane 7 sierpnia 1932 w Mysłowicach zawody indywidualne uznaje się za pierwsze indywidualne mistrzostwa Polski. Obowiązywał podział na klasy w zależności od pojemności silnika. W klasie do 250 cm³ zwyciężył Alfred Weyl, w klasach do 350 cm³ i do 500 cm³ – Rudolf Breslauer. Podział na klasy i motocykle drogowe dominował w polskim sporcie żużlowym aż do końca lat 40. XX w. Regularna liga żużlowa została zorganizowana w Polsce od 1948 roku, bez podziału na klasy. Wtedy zaczęły się pojawiać w Polsce motocykle przystosowane specjalnie do startów na nawierzchniach żużlowych. == Rozgrywki turniejowe == W żużlu klasycznym rozgrywane są corocznie mistrzostwa w kilku konkurencjach, z podziałem na młodzieżowców (do 21 roku życia) oraz seniorów. Rozgrywki o randze mistrzostw świata prowadzone są przez Międzynarodową Federację Motocyklową, z kolei imprezy żużlowe o randze mistrzostw Europy organizowane są przez Europejską Unię Motocyklową. Mistrzostw na innych kontynentach nie organizuje się. Wszystkie zawody rozgrywane są corocznie. Poniższa tabela przedstawia zestawienie najważniejszych imprez rangi mistrzowskiej na świecie, w Europie oraz w Polsce wraz z rokiem, od którego są rozgrywane lub latami, w których je rozgrywano. === Mistrzostwa Świata === W latach 1936–1994 odbywały się jednodniowe mistrzostwa świata. Szesnastu najlepszych zawodników, wyłonionych z eliminacji, startowało w finale według standardowej tabeli 20-biegowej. Zdobywca największej liczby punktów otrzymywał tytuł Mistrza Świata. Jednak biorąc przykład z innych dyscyplin motorowych, np. Formuły 1, w roku 1995 po raz pierwszy rozegrano turniej Grand Prix. W pierwszej edycji cykl rozgrywany był na sześciu torach europejskich, w późniejszych latach liczba rund była zwiększana. W cyklu tym corocznie odbywa się kilka turniejów w różnych krajach, w których sport żużlowy cieszy się największą popularnością. W zawodach uczestniczy światowa czołówka zawodników, spośród których wyłaniany jest mistrz świata. Nieprzerwanie od początku istnienia cyklu turnieje z cyklu Grand Prix IMŚ odbywają się w Polsce w różnych miastach – GP Polski w Bydgoszczy, GP Europy we Wrocławiu, a od roku 2008 także w Lesznie. Inne polskie miasta, które gościły Grand Prix to Chorzów i Lublin. W roku 2010 w Polsce odbyły się trzy turnieje – w Lesznie, Bydgoszczy i w Toruniu. W 2011 roku turnieje w Polsce odbywały się w Lesznie, Gorzowie Wielkopolskim i w Toruniu. W 2023 roku w Polsce odbyły się rundy w Gorzowie Wielkopolskim, Toruniu i w Warszawie na Stadionie Narodowym. Najwięcej tytułów mistrzowskich do tej pory zgromadzili Nowozelandczyk Ivan Mauger (1968-1970, 1972, 1977, 1979) oraz Szwed Tony Rickardsson (1994, 1998 – 1999, 2001 – 2002, 2005) i Bartosz Zmarzlik w 2019, 2020, 2022, 2024 i 2025. Polakami, którzy sięgnęli do tej pory po tytuł mistrza świata są Jerzy Szczakiel w 1973, T