Trybunał Konstytucyjny (TK) – polski sąd konstytucyjny, organ władzy sądowniczej. Został utworzony w 1982 i rozpoczął działalność orzeczniczą w 1986. Jego podstawowym zadaniem jest sądowa kontrola konstytucyjności prawa: kontrolowanie zgodności norm prawnych niższego rzędu (rangi ustawowej lub podustawowej) z normami prawnymi wyższego rzędu, przede wszystkim z Konstytucją i niektórymi umowami międzynarodowymi (tzw. sąd prawa). Trybunał Konstytucyjny ma siedzibę w Warszawie, przy al. Jana Chrystiana Szucha 12a. Od 2015 roku skład i legitymacja Trybunału są przedmiotem sporu konstytucyjnego, w którym strony przedstawiają odmienne interpretacje przepisów o wyborze i zaprzysięganiu sędziów (zob. niżej). Stan sporu uległ zaostrzeniu w kwietniu 2026, gdy prezydent Karol Nawrocki odebrał ślubowanie od dwóch spośród sześciu sędziów wybranych przez Sejm 13 marca 2026, a status pozostałej czwórki pozostał sporny. == Historia == Sądowa kontrola konstytucyjności prawa była przedmiotem dyskusji w środowiskach naukowych oraz debat politycznych w okresie II Rzeczypospolitej. W okresie PRL ustanowienie sądu konstytucyjnego stało się postulatem formułowanym przez wiele środowisk w okresie przełomu politycznego lat 1980–1981. Powołania TK domagały się m.in. adwokatura oraz Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Postulat powołania niezawisłego Trybunału Konstytucyjnego lub odpowiedniej Izby Sądu Najwyższego był jednym z postulatów zawartych w uchwale I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” z 7 października 1981. Trybunał Konstytucyjny ustanowiono ustawą z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ponieważ wprowadzony wtedy do Konstytucji art. 33a liczył tylko siedem zdań, konieczne było opracowanie ustawy, która regulowałaby funkcjonowanie TK. Proces jej powstawania był skomplikowany i długotrwały. Łącznie opracowano 15 projektów tego aktu prawnego. Ostatecznie ustawa o Trybunale Konstytucyjnym została uchwalona przez Sejm 29 kwietnia 1985, a formalnie Trybunał rozpoczął działalność orzeczniczą 1 stycznia 1986. Jego członkami było 12 sędziów. Pierwszy wniosek do TK, któremu nadano sygnaturę U 1/86, został złożony 24 stycznia 1986 przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu. Wnioskodawcy zwrócili się w nim o uznanie za niegodne z Konstytucją PRL dwóch paragrafów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu oddawania w użytkowania wieczyste gruntów i sprzedaży nieruchomości państwowych, kosztów i rozliczeń z tym związanych oraz zarządzania sprzedanymi nieruchomościami. W swoim orzeczeniu, wydanym w składzie trzyosobowym 28 maja 1986, Trybunał wbrew stanowisku rządu uznał zaskarżone przepisy za niezgodne z Konstytucją i ustawą z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Na wniosek Rady Ministrów, która wystąpiła o ponowne rozpatrzenie sprawy w pełnym składzie, Trybunał Konstytucyjny 5 listopada 1986 potwierdził niekonstytucyjność badanych przepisów. Pozycja i kompetencje Trybunału były ograniczone. Orzeczenia o niekonstytucyjności ustaw nie były ostateczne i mogły zostać odrzucone uchwałą Sejmu podjętą większością 2/3 głosów (w praktyce zdarzało się, że nie poddawano tych orzeczeń pod głosowanie, co wprowadzało swego rodzaju stan zawieszenia), a uchwały w sprawie powszechnie obowiązującej wykładni ustaw mogła podejmować tylko Rada Państwa (która tylko raz, w latach 50. XX w., tj. przed utworzeniem TK, skorzystała z tego uprawnienia). Pomimo wspomnianych ograniczeń, w literaturze wskazuje się, że Trybunał wypracował samodzielną linię orzeczniczą (m.in. klauzule demokratycznego państwa prawnego, równości wobec prawa, niedziałania prawa wstecz). Po przemianach politycznych 1989 roku pozycja Trybunału Konstytucyjnego uległa wzmocnieniu: uzyskał on prawo (po zniesionej Radzie Państwa) do ustalania powszechnie obowiązującej wykładni ustaw. Niemniej jednak utrzymano możliwość odrzucania przez Sejm większością 2/3 głosów orzeczeń o niekonstytucyjności ustaw. Do czasu uchwalenia nowej ustawy zasadniczej w 1997 roku, Trybunał musiał dostosować dawne przepisy konstytucyjne do nowych realiów ustrojowych, politycznych i społecznych. 20 października 1993 roku Trybunał podjął uchwałę w sprawie wykładni art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym, sygn. akt W 6/93, w której stwierdził, że: Sejm ma obowiązek rozpatrzenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności ustawy z Konstytucją nie później niż w okresie sześciu miesięcy od dnia przedstawienia orzeczenia Sejmowi przez Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, w przypadku uznania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego za zasadne Sejm powinien dokonać odpowiednich zmian w ustawie objętej orzeczeniem bądź uchylić ją w części lub w całości w terminie określonym w art. 7 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, oraz orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności ustawy z Konstytucją, które nie zostało rozpatrzone przez Sejm w terminie sześciu miesięcy od dnia przedstawienia Sejmowi orzeczenia przez Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, ma (zachowuje) moc obowiązującą i powoduje uchylenie ustawy z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego o utracie mocy obowiązującej ustawy. Rozwiązania wzmacniające pozycję Trybunału wprowadziły Konstytucja RP z 1997 oraz ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym. Ustawa ta została zastąpiona po 18 latach nową – ustawą z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym, która weszła w życie 30 sierpnia 2015. Po wejściu w życie Konstytucji z 1997: liczba sędziów wzrosła z 12 do 15, co uzasadniono rozszerzeniem zakresu właściwości Trybunału, w szczególności o rozpatrywanie skarg konstytucyjnych wydłużono kadencję sędziego z 8 do 9 lat Trybunał utracił kompetencję do ustalania (w trybie uchwał o charakterze abstrakcyjnym) tzw. powszechnie obowiązującej wykładni przepisów prawa Sejm, na mocy przepisu przejściowego, mógł jeszcze przez dwa lata (do 17 października 1999) odrzucić większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o niekonstytucyjności ustaw, ale tylko tych uchwalonych przed wejściem w życie nowej ustawy zasadniczej. Nie dotyczyło to także orzeczeń wydanych w następstwie pytań prawnych kierowanych do Trybunału przez sądy (te były ostateczne). === Kryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego (od 2015) === ==== Spór o kształt Trybunału (2015–2024) ==== W czerwcu 2015 Sejm VII kadencji uchwalił nową ustawę o Trybunale Konstytucyjnym normującą m.in. wybór przez Sejm tej kadencji następców wszystkich sędziów TK, których kadencja upływała w 2015. Sejm dokonał wyboru pięciu sędziów na 102. posiedzeniu w dniu 8 października 2015, a Sejm VIII kadencji kolejnych pięciu na 3. posiedzeniu 2 grudnia 2015. Wywołało to kryzys w funkcjonowaniu sądu konstytucyjnego. Od listopada 2015 do grudnia 2016 uchwalono sześć tzw. ustaw naprawczych Trybunału Konstytucyjnego przygotowanych przez Prawo i Sprawiedliwość. 20 grudnia 2016 p.o. prezesa TK Julia Przyłębska włączyła do orzekania trzech sędziów wybranych przez Sejm VIII kadencji na miejsca, które według wyroku TK z 3 grudnia 2015 (K 34/15) były uprzednio prawidłowo obsadzone przez Sejm VII kadencji. Sejm VIII kadencji uznał wcześniej (25 listopada 2015), że uchwały o wyborze tych sędziów nie mają mocy prawnej, i dokonał wyboru nowych osób na te stanowiska. Osoby wybrane w ten sposób (Henryk Cioch, Lech Morawski, Mariusz Muszyński) są w polskim dyskursie prawnym i medialnym określane jako tzw. sędziowie-dublerzy. Termin ten pojawia się w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w komunikatach Rzecznika Praw Obywatelskich oraz w orzeczeniu NSA. Prawo i Sprawiedliwość oraz osoby powołane w tym trybie nie uznawały tej kwalifikacji, wskazując na uchwały Sejmu VIII kadencji jako podstawę prawną wyboru. Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku w sprawie Xero Flor przeciwko Polsce (2021) orzekł, że udział w orzekaniu sędziów powołanych na miejsca uprzednio prawidłowo obsadzone naruszył prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą (art. 6 ust. 1 EKPC). Komisja Wenecka oraz Freedom House wyrażały w swoich opiniach i raportach podobne zastrzeżenia dotyczące niezależności Trybunału. W literaturze prawniczej spór ten jest analizowany jako element szerszego konfliktu konstytucyjnego. W wyroku wydanym w maju 2021 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że udział w procesie sędziów powołanych na obsadzone już miejsca w Trybunale Konstytucyjnym narusza art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, tj. prawo do sprawiedliwego procesu. Prawo i Sprawiedliwość argumentowało, że Sejm VII kadencji wybrał dwóch sędziów na miejsca, które miały zostać zwolnione dopiero po zakończeniu jego kadencji, co sam Trybunał uznał za niezgodne z Konstytucją w wyroku K 34/15. ==== Spór o kształt Trybunału (od 2024) ==== 6 marca 2024 roku Sejm X kadencji przyjął uchwałę w sprawie usunięcia skutków kryzysu konstytucyjnego. W uchwale Sejm uznał, że wybór trzech sędziów TK w grudniu 2015 (Mariusz Muszyński, Justyn Piskorski, Jarosław Wyrembak) nastąpił z naruszeniem Konstytucji, a orzeczenia wydane z ich udziałem są obarczone wadą prawną. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował kompetencję Sejmu do dokonywania takich ocen i 28 maja 2024 orzekł o niekonstytucyjności uchwały (sygn. U 5/24). Rząd nie opublikował tego orzeczenia w Dzienniku Ustaw. 18 grudnia 2024 Rada Ministrów przyjęła uchwałę, w której uznała publikację wyroków TK wydanych z udziałem osób, których powołanie kwestionowała, za niedopuszczalną. 13 września 2024 Sejm uchwalił nową ustawę o Trybunale Konstytucyjnym (druk nr 253) wraz z przepisami wprowadzającymi (druk nr 254). Ustawa przewidywała m.in. retroaktywne pozbawienie mocy orzeczeń wydanych z udziałem sędziów, których wybór był kwestionowany, rozszerzenie kręgu podmiotów zgłaszających kandydató