Pierwsze ślady ludzi na terenie Wolina pochodzą z epoki kamienia (4200–1700 lat p.n.e.) . Wykopaliska świadczą o istnieniu osadnictwa nieustannie, we wszystkich późniejszych epokach: brązu, żelaza, okresu wpływów rzymskich oraz wędrówki ludów. Przedstawienie historii Pomorza w pierwszych wiekach ery chrześcijańskiej wiąże się z ograniczoną dostępnością źródeł historycznych. Starsi historycy od czasu do czasu donoszą o ludach zamieszkujących południowe wybrzeże morza Bałtyckiego; jednak brak konkretnych informacji na ten temat. To czy byli oni pochodzenia germańskiego czy słowiańskiego, budzi kontrowersje. Ponad trzy wieki przed narodzeniem Chrystusa, Pyteasz z Massalii mówił o Guttonach, cztery wieki później Pliniusz Starszy wspominał o Wandalach, a kolejne 30 lat później Tytus Liwiusz o Gotach jako mieszkańcach wybrzeża. Dopiero później, po wędrówce ludów, słowiańscy Wenedowie zostali określeni jako mieszkańcy tych ziem, którzy osiedlili się zwłaszcza na wyspach rzeki Odra i z czasem podzielili się na różne plemiona. Przybyli oni prawdopodobnie ze wschodu. Spośród nich „Winecianie” mieli swoją siedzibę na Uznamie, a „Pomorjaueu” na wyspie Wolin. Te nazwy plemion przetrwały aż do początków drugiego tysiąclecia, około XII wieku, kiedy to nazwa Pomorza stała się powszechnie używana. Możliwe, choć nie da się tego udowodnić, że pewne resztki ludności germańskiej pozostały na miejscu i wymieszały się ze Słowianami; jednak już w VIII wieku nie było żadnych śladów Niemców, a Pomorze było całkowicie zasiedlone przez plemię polskich Słowian. Słowiańscy Polanie osiedlili się na Wyspie Wolin, zajmując się rolnictwem, hodowlą, rybołówstwem, a wkrótce także – wychodząc z nowo założonego miasta Wolin – handlem i żeglugą na większą skalę . W okresie XVII i XVIII wieku w Wolinie odnaleziono wiele arabskich srebrnych monet, tzw. dirhemów, wybitych głównie w X wieku które nadal nosiły blask nowoczesności i udowodniono, że arabscy władcy mieli zwyczaj przebijania monet swoich poprzedników, wywnioskować można więc na podstawie tych częstych znalezisk w Wolinie o istnieniu wcześniejszego, niezależnego od duńskiej okupacji wojennej, rozkwitu handlu z Wschodem, nawet jeśli arabska waluta pozostała powszechnie w obiegu jako lokalna moneta i dopiero w późniejszych trudnościach związanych z oblężeniem przez Julinerów zostały ukryte w ziemi. Starsi historycy opowiadają o Wenedach, że pierwotnie byli to ludzie bardzo pokojowi, zajmujący się uprawą ziemi oraz praktykujący surową uczciwość oraz cnotę gościnności. Dopiero późniejsze wojny i łupieżcze wyprawy zmieniły ich charakter, sprawiając że stali się surowi, dzicy, zachłanni, mściwi i okrutni. Pisarze chrześcijańscy opisują ich jako najbardziej surowych i dzikich barbarzyńców. To, że Wolinianie nie stanowili wyjątku, wynika ze słów zawartych przez Daniela Cramera w „Kronice Kościołów Pomorskich” (Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon), który określa Wolinian (pod nazwą Juliner) jako „wrednych i barbarzyńskich”. Również w późniejszych czasach ich zachowanie nie było lepsze, gdyż w tym samym dziele jest napisane o próbach nawracania przeprowadzonych przez Ottona z Bambergu: Mimo tych osądzających opinii, Wolinianie (a właściwie Julinanie) są opisywani z uznaniem za zachowanie wierności i wiary oraz za to, że byli gościnnymi ludźmi, którzy pozostali takimi nawet w okresie zepsucia. Zauważa to także Cramer, pisząc o mieszkańcach ziemi, do której należy Wolin: Osiadłe w tamtym czasie na terenie dzisiejszej gminy Wolin plemię Wolinian rozwinęło niezliczone ośrodki życia plemiennego, a według niektórych źródeł z samego Wolina – Winety w X wieku uczyniło największe miasto Europy. == Powstanie miasta == Wraz z rozpoczęciem wielkiej wędrówki ludów w IV–VI wieku na tereny Wyspy Wolin zaczęli napływać Słowianie. Dogodne położenie nad Dziwną oraz dostęp do morza sprzyjały powstaniu w tym miejscu osady . Początki miasta datowane są na koniec VIII wieku, kiedy to nad Zalewem, w pobliżu ujścia Odry, przy przeprawie przez Dziwnę powstała niewielka osada. Rozwojowi osadnictwa sprzyjało strategiczne położenie na skrzyżowaniu ważnych szlakach handlowych, które przebiegały przez te tereny , przyciągając kupców z Fryzji, Skandynawii, Bizancjum, Azji Środkowej, Rusi oraz miast słowiańskich . Dzięki takiemu położeniu Wolin rozwinął stosunkowo wcześnie szeroką działalność handlową. Z miasta wywożono m.in. futra, ryby, masło, miód i inne lokalne produkty, a sprowadzano towary, których brakowało w regionie. O znaczeniu tego handlu świadczą znajdowane w pobliżu Wolina monety arabskie z dynastii panujących w Bagdadzie i Samarkandzie z IX–X wieku. Nie natrafiono przy tym na znaleziska późniejsze niż około 1010 roku. Część tych monet mogła napływać drogą morską, ale przypuszcza się również, że istniał bezpośredni szlak handlowy prowadzący do Pomorza. Dzięki handlowi miejscowość szybko rozbudowała przedmieścia i stała się centrum życia religijnego kultu słowiańskiego Światowida – Trygława. W bezpośrednim sąsiedztwie słowiańskiego grodu powstały cmentarzyska: dzisiejsza Młynówka i Wzgórze Wisielców, gdzie widać jeszcze ślady kurhanów. W IX wieku osada otoczona została potężnymi umocnieniami drewniano-ziemnymi, a pod koniec tego stulecia wieś nabrała cech miejskich. Stała się stolicą plemienia Wolinian. Była również ważnym ośrodkiem kulturowym. Obszar objęty władaniem Wolinian sięgał po Kamień Pomorski na północy i po Puszczę Goleniowską na południu. Obejmował powierzchnię około 1200 km². W szybkim tempie rozwijały się rzemiosła i handel. Wolin stał się ważnym ośrodkiem produkcji rzemieślniczej, wytwarzając na dużą skalę przedmioty z bursztynu, ceramikę, grzebienie rogowe i wiele innych produktów, które znajdowały nabywców zarówno lokalnych, jak i na rynkach europejskich. Analogiczne naczynia, jakie produkowano w Wolinie, odkryto na terenie Danii, Szwecji i południowej Norwegii. Największy rozwój Wolina przypada na IX-XII wiek. W tym okresie Wolin był największym miastem na wybrzeżu Bałtyku, liczącym od 8 000 do 10 000 mieszkańców. Przewyższał pod tym względem takie ośrodki jak Hedeby na półwyspie Jutlandzkim oraz Birka w środkowej Szwecji. Liczba mieszkańców Wolina była nawet dwukrotnie większa niż obecnie. Świadectwem dawnej zamożności miasta są liczne odkryte skarby srebra, szczególnie na Srebrnym Wzgórzu położonym na północ od starego miasta. Wśród znalezisk znajdują się m.in. arabskie monety – dirhemy, które we wczesnym średniowieczu stanowiły podstawę gospodarki północnej Europy. Monety arabskie odgrywały wówczas rolę podobną do współczesnego dolara czy euro. Odkryte przez archeologów artefakty dostarczają istotnych informacji o handlu prowadzonym przez dawnych mieszkańców Wolina. Przykłady importowanych dóbr obejmują szkockie tkaniny w kratę, jedwabie z Bizancjum, muszle kauri z Oceanu Indyjskiego, pisanki z Rusi Kijowskiej, kamienne naczynia wykonane z norweskiego słoninca, szklane paciorki z Bliskiego Wschodu oraz pierścienie zdobione koralami ze Środkowej Azji. Te znaleziska świadczą o szerokich kontaktach handlowych Wolina z różnymi regionami świata. Wolin pojawia się w wielu starożytnych tekstach pod różnymi nazwami. Pierwsze pisemne wzmianki o Wolinie pochodzą z połowy IX wieku. W relacji pisanej przez tzw. Geografa Bawarskiego wynika, że plemię Uelunzani lub Velunzani posiadało siedemdziesiąt grodów . Badacze identyfikują to plemię z Wolinianami. Kolejna wzmianka z około 870 roku znalazła się w Żywocie Świętego Ansgara spisanym przez mnicha Rymbarta, który wymienia miasto jako jedno z największych w Europie . Późniejsze badania archeologiczne potwierdziły te słowa . Wzmianki o grodzie znalazły się także w opisach Ibrahima ibn Jakuba – żydowskiego kupca i podróżnika oraz kronikarza pochodzącego prawdopodobnie z Tortosy w Hiszpanii, który w latach 965-966 odbył podróż do krajów słowiańskich. W swoim dziele wspomina o Wolinie, określając go jako gród plemienia Ubaba. W kronikach z 966 roku pisał on :Wolin utrzymywał od wczesnego okresu częstsze kontakty z Danią i krajami skandynawskimi niż z Niemcami, co wynikało z jego położenia jako ośrodka handlowego. W źródłach staroislandzkich ujście Odry określano mianem Jóm lub Jom, Jumne oraz Jomsborg, natomiast sami Słowianie nazywali swój główny gród Wolin (Wulin). Duńczycy, dokonując latynizacji, przekształcili nazwę na Julin, co w tradycji niemieckiej doprowadziło do powstania legendy, jakoby założycielem Wolina był Juliusz Cezar. Podobnie nieprawdziwe jest przekonanie, że gród został ufundowany przez Haralda Sinozębego. Thietmar w roku 1000 określił gród jako civitas magna Livilni, a Adam z Bremy (znany też jako Adam Bremeński) w 1074 roku określił nazwę i położenie Wolina – Jumne (Iumne) u ujścia Odry na ziemi Słowian: O bujnej historii tego miasta mówią kroniki niemieckie i sagi skandynawskie. Według Jomswikingasagi jarl Palnatoki zbudował w X wieku ufortyfikowane miasto dotykające otwartego morza. Ogromny, mogący pomieścić 300 statków port zamknięty był żelazną bramą, nad którą w kamiennej wieży czuwały straże. Drużyna wikingów stąd miała organizować śmiałe wyprawy. O Jomsborgu wspominają także Żywoty Olafa Tryggvasona, spisane dopiero w XIII wieku. Mieszkańcami Wolina w tym okresie byli w przeważającej mierze Słowianami, choć według kronik Adama z Bremy, w mieście przebywali również Sasowie oraz Grecy, określający wówczas mieszkańców Rusi. Wolin był wówczas opisywany jako jedno z najwspanialszych miast Słowian. Przed wprowadzeniem chrześcijaństwa przez biskupa bamberskiego Ottona w latach 1124 i 1128, Wolin był miejscem czci dla słowiańskich bogów pogańskich. Wśród czczonych bóstw znajdował się Światowit – bóstwo o czterech twarzach, oraz Trigław – bóstwo trzygłowe. Praktyki pogrzebowe odbywały się na Wzgórzu Wisielców, położonym na południe od miasta. Pochówki obejmowały zarówno kremację, jak i złożenie ciała bezpośrednio do grobu, który przykrywano kurhanem. Dalsze miejsca pochówku, takie jak Wzgórze Młynówka, ujawniły tysiące grobów, zarówno z n